(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "...Opera cum delectu commentariorum in usum serenissimi Delphini: Rhetorica"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the pubHc domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge thafs often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginaha present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
pubHsher to a Hbrary and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize pubHc domain materials and make them widely accessible. PubHc domain books belong to the 
pubHc and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at http : //books . google . com/| 



?.''f 



w. 









...Opera cum delectu 
commentariorum in usum ... 



Marcus Tullius Cicero, Pierre-Joseph Thoulier Olivet 



■ 






Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 







;: 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



/^ \ -. . %Q\ 

M. X UL LI I 

CICERONIS 

OPERA 

CITM DELECTU COMMENTARIORUM ^^c^s^vo 

IN US UM 

SERENISSIMI DELPHINI 

roMus PKiMys 

QUO RHETORICA CONTINENTUR 

^c^eciCs a(/ Oralorias ParHhones nunc priimunAcliiofahoiiioiis 

Ediiio Noviisiiiia 

Ciim ^farusien/i', ac ^T^ataviiia accural^une Cbllata 



&diiedi by I ler-rc 
TosepK Tf)o u ( f er 



APUD ANTONIUM GRAZIOSI ^ 

TYJP O GK AFHUM j^C BIBI.IOF 0I^A.M: VHN E T VM 

MDGCI.XXII^ 



Digitized by 



Google 



: PUBLiC LISRA.i/ 

50119SA 

ASTOR, LENOX AN.O 

I^ TULOJEN rotJNDATlONS 
R ±930 L 

— tW*wi ■ I ' '■» ■■ ■■■' 



,• • • »•• • •»•• 

• • m ••• • •'•• 

• . • ••»••• • 

■*•••••• •• • 

• ^»» • ••-••« 



Digitized by 



Google 



JOSEPHUS OLIVETUS 

L E C T 6 R K 



OST ioipenAnn a tot ac tantis vtris illuftrtndo Cice* 
rooi iaborem , quid ego 4ovx utUiutis afTeram , operas 
pretium elt declarare : ne quis forte aut expe<^et , 
4}ua6 dare nolui ; aut , quae volui , non ex a?<]uo a^fti- 
met . Res autem erit j)eripicua^ modo id , quod ptm 
fe fert titulus , explicecur • Primum indicat Ciceroois 
Opcra : deinde Commen$^riarum in ea dcleSum • Qua- 
propter de .utrifquje dicam. 
Ac primo quidem de Ciceronis , ut vulgo lo^untur , teatu quem re- 
repratfentari ^uam probatiffimum , ut prarcipua: res utilicatis erat , ica diffi* 
cultatis . Quam mulcis enim , quam deformibus mendis fcateant veterum 
exemplaria , nemo nefcit; & dolendum certe, haudmirandum eft, cum to- 
ties a librariis exfcripta ftnt^ non iacurioiis modo , quaies jam artate Tul- 
lii, de quibus ipfe (x) quadam inepiitola queritur; fed/quac pofteriorum 
fiiit temporum infeiicitas, cciam imperitis. 

.Quanquam quid unos accufamus librarios , ubi ab alio hominum ge- 
jaere profefta funt flagitia , <}ux graviori animadverfione digna cenfeas ? 
Abundabant ifti quidem ingenio , ac do£lrina : (ed cum au£loris fenfum a 
fuis vel conje£hiris vel ariolationibus pendere vellent, quarcuai<}ue non fa- 
cis probabant, aut minus intelligebant ., conti^uo immutabant .* neque ali« 
auaindo deerat pulverulentas ac laceros fufifragatio membrana; , qua k tue- 
reatur; quippe nulla eft leftio, five prava , five reAa , quam non fulciat 
codex aliquis manu exaratus. Vulncra itaque & refricabant vetera, & in- 
fligebant nova • Ut quemadmodum moriens quidam de medicis dixit , 

IldMSy fecTfif tmcSii /a* aTriXicuy • 

Tom. I. a ita 

C I ) Ad Q. FmxoD^ III. u 

X 

o 
flf» 



Digitized by 



Google 



VI P R iE F A T 1 O. 

ita, tefteHcnrico ( i ) Stephano, de fcriptis fuis «xclamaturus fit Tulllus, 
fi reviiriicac, 

Ac fuic tempus iilud, cum niCi coerceretur & rego-etur faominum iR»» 
rum audacia , paucis annis in Cicerone minima (z) fars Ciccronis fucur;i 
crat . Tum exorti func yiri , Aon folum ingenio , verum ctiam , quod ma* 
gis expedirec , judicio excellentes .* <^ui , uc in populari mocu boni cives .ad 
Capitolii , fic ad Ciceronis tuitionem experreai , ftatuerunt ,cum ..accnracis 
editionibus ) tanc[uam propugnaculis ciTe municndum . Quod laboris onus 
maxime fufceptum fuit ab egregiis quatuor Criticis y «^uprum nomina ,cum 
TuUio non magis, quam cum zternitate coniun£la funt. 

Princeps habetur / tam operis prxftantia , quam fuperior , .Petrus 'Vr- 
CTORIUS, qui Giceronem c Florentinis codicibus ita expreffic , ut haec 
editio iic etiam nunc aliis , quas tam multas a ducentis annis accepimus ^ 
caftigatior. ViBorio uni ^ fi Gracvio, uC par eft , creditur , plus Ciccro dc^ 
bet , quam reliquis omnibus , qui- in co pcrpoliendo ftudium pofuerunt • Reli- 
quis cultum refert acceptum, fed Viftorio ( 3 ) falutem. 
' Paulus MANUTIUS, aliis adjutus codicibus , pracfertim Venetis , non 
xnfeliciter quidem hanc ipfanl'*1aIiquanto poft navavit pperam : fcd non eo- 
4em tamen plaufu , quippe non eadem fide. Qjiamvis enim (4) Mureto 
dubium yideatur, plufnc ipfc Ciccronij an tpfi Ciccro debeat y cMtrti dicunt 
tamen idonei teftes , & deprehenfam a fe in eo clamicanc audaciam valdc 
( S ) periculofam. 

' Audacior certe Dionyfius LAMBINUS , qut -, tricefimo poft Viaorium 
anno , Ciceronem edidit .* vetcrum non deftitutus librorum copia, quanta 
Parifienfibus tum in bibliothecis crat : fed quorum aufboritatcm dc confen- 
fum haud raro contemneret . Itaque:(5) librariorum crrata non tollcbat , 
fcd Ciccrpnem ipfurn , quando non fatis commode locutus videbatur , corri^c^- 
^tf/.,Taraen, cum in eo fumma effet vis ingenii , & acutiffime , qu« cae- 
teros fugerant, plurima indagare & odorari fderet; non defunt, qui hunc 
nolint ( 7 ) fuiffc minus audacem. 

Janus denique GRUTERUS , & Ciceronianam adeptus Jani Gullelmii 
fupelleaifem e Belgicis maxime bibliothecis colleftam, & plura ipfe c Pa- 
lacinis manu fcriptis ]ibris, qu(5s tiltra ducentos fibi pra?fto fuifTe , ait., im- 
probo labore decerpens , CfCeronem edidit millc amplius Ucis ( 8 ) ilhifira^ 
tum^ correSum^ auBum. VellCm hoc e Criticfs quifpiam dixiffct, non Grn- 
terus ipfe . Quod autem Lambino tam fepe obtreciet , tam raro affcntiac ^ 
Jd forfitan arbitratus ett pertinere ad aliquod gentis fuas decus. Ut ut eft , 
hoc vere mlhi videor dicerC , ctira ab utroque multa in Ciceronera exftent 

at- 



C I ) In Pfcudocfccr. p8g. tal. 
(X) Muret. Var. Lcd. IX. 19. 
(3) Pr«fat. in Epift. td Famil. 
54) yar- LcA. lio. L cap. 



( c ) H. Stcphanuf , Pfeudoc. p. ^9. 
( 6 ) Murct. Var. LeA. XVIlf. 7. . . 
(7) Pcarcc. in lib. I. dc Orat. cap. ih 
(S ) Qruter. Prjefac» in Cicerj ; . ^ 



Digitized by 



Google 



P R uE F A T I O. vir 

atqtter infignit pliae merita^ potuifle tamen plura exiflere ^ fi quod alten 
fupererac ^ habuiflec alter ;.plu(^ue veteribuS' membranis Lambinus .tribuir« 
iet, Grurerus aliquaato-miaus»' 

Quarfnm-jta iint , diu multumque' dubitavi , quem ex illis quatuor hic 
«go pcmffimum: iequerer ducem : & ad Vi£):orium inclinabat fane prxc/iara 
doctnrum omnium de folertia. e)us ac fide opinio* Qiiis tamen putet unuQi 
ii)um*vidi& omnia ,* tres alios- nihil ? Vidorio , fateor , ialutem debet Ci« 
cero .* an eriam integritatem ». ac valetudinem ? Hominefne .ingenio prae- 
fiantes, literis excultos^. neque in veteribus illis membranis tirones, perfua* 
fifle (ibi in exornando illo aliquid poife poft Vidorium effici ^ in^ eam in- 
cubuifle curam fihgulari ftudio ,j aifidua contentione » immenio do£brinarum 
apparatu ^. utque tor vigiliis- ac laboribus- profeciire quidquam ? Itaque noa 
ilebui* appJicare meaaet ad^ unum^ aliquem ,.reliquis- omiffis: fed poileaquam 
editiones quaeuor fumma cura & diligentia recc^nit^ &. collata; fua(, ego- 
leges' mihi dutS' iokpofui \. Alteraiu:) nt nnnquam ,. ubi congruunt, ab ea- 
rum confenfu vel iatum , ut a)unt \, unguem (i) recedam . Alterain, Ut 
quotieicumque deflident ,. nihii in contextum admittam , quod non dccur« 
rat in earum aliqua : tum aliarum^ varietates magna' fide le£lori annume- 
rem . Qua ratione id mihi coniecuturus videor nova^ utilitatis ac pro- 
prix, ut principes quatuor ^ eafque laudatiffimas edidones. una hxc reprx* 

At enim , Ynqnies , abfiineri a codicibus' man^ fcriptis non oportuit. £- 
fuidem, & u^ mihi iit cum fcriptore plebejo , facile adducar ut credam 
in- bibliochecis. latere chartas edentulas, qux iint alicujus pretii.- Verum de 
Xicerone quid efie fpei reliquum. poteil , ia quo janv a renafcentium litera- 
rum' fecttlo ,; & typographicr arti$ exortu y ftudiofprum: oculos ita defixit 
admiratio ,. ut quidquid in teoebris^ jaceret .^ ei^uere' properaverint f Atqu^ 
paucis poil annis , & fpirante adhuc ( 2 y. Vi^orio , meliores unquam lir 
bros inveniri poife vix iperabant: nunc^ ne vix quidem. 

Quia. tamen libris manu fcripti^ quotidie aliquid detrahit temporis edaci- 
tas^.idcirca videtur e. cookmuni fore literarum. bono , il excutiantur femel 
Undem quotquot xtatem tulerunt , uuiyerli., & quidquid- illuilrandis vece- 
rum monumentis opporeunum recondujnt,. typorum ope vulgatum commu> 
nicetur cum eruditis^ ^ ne quid d^trimenti reipublica in pofterqm a blatti^ 
Sc pulme capiat, Hujufmodi aut^ id eft , ut magis optandum, quam 
fperandum putem* Quando enim ut fiat^ confpirabunt reges^ collegia, pri- 
ml,. t|L quorum thefauris opes ills delitefcunt.^ 

- Jam ergo ad^ id^ unde digreflus fum, re^ertor . Primariarum , ut modo 
j(^iii:ebar , quatuor, editionum* varietates le£bori anoumerabuntur ; ied non 
eodoKsg i« locO| pum generis ejufdem non fint omnes . Alias faciunt ad 
iententiam y qus ,. verbi& imfflutatis ^ & ipfa quoque immutatur . AUx , in- 

a. a. tegra 

Cr) Aut fi quando , quod rariflimmn , his. gatam leftioncnr. 
me legibus folvcrit ntccftitas , notatam ha- ( i ) Vidc Pctri Vietorn cpiltolaip , lUiT 
bebit Ic^or & confcffioncm mcam*, & vul- Ciccronis editioni praefiiam»^ 



Digitized by 



Google 



vni P R /E F A T I O, 

regra fence&tia, vel in fimiliutn elei^ioDC verborutn, Tct in divevra torufli 
coUocatbne coniifiuac . Qu^e font primi generis, occurrunt rariu3: <}U^ fe^i^ 
cundt, frQ^uentiffiLne. Uas igitur, ex «juibus parva fit utilitas, vel ntiiiai , 
curiofis refervatas^ iB ukiiziam (ingulorum voluminum partem amandaviw 
Ilhs verO) ^us momenti hahent ac ponderis aliquid, ima ^uarlibct pagina 
exhibebit. 

Alix fune etiam lediones » ee<jue noa contemiiendi? , qux recentioribus 
Cricjcis debentur, Quamvis enim quatuor illis principibus , quos nominavi, 
feiuper adhxream; nolim certe illorum rucceflbribus <juidquam detrahi: ne- 
que vero poftcrorum retardari alacrJtatem, quos ad hboriofafB exercicatto^ 
nem noa impcUat libido captanda^ nefeio gloriolas , redu£la vocula^^quam 
prfores bene confulti exptoierant , aut, quam admiferant, ezpunAa^ Re« 
centiorum igitur Criticorum fufpiciones colfocabo , non in texta quidem^ 
i^d in commentariis : de quorum dele£lu )am dicendi eft Iocqs^ 

Omnino debuerunt, quocies mecum ea de re doliberavi » verfibus Horatia^ 
nis peribnaro aures. mese^. 

Quii dem}' quid mn demf' Kenuix tu^ quod ju^et alhr^. 
QuQd fetis ^ $d fane eft invifum^ acidumque duobuJ^. 

Tibi, dofto inter paucos, videbor in meridie lucernam accendere: dum cfa- 
mabit alter , nempe unus multorum , ih tenebris errare fe flne faeula • 
Quid.^ hic srftimat hiftorica, cantilena^ e criyib; ifte gramoiatica, ru5 me« 
rum: ille philofophica , nugas dMficiliores. llacere omnii>us fi quis poflit in 
alio quodam opere, certe ih hoc, quod aggredior, aemo. Ptaeer& me ftu^» 
deo bonis , uc ait poeta , quam- pturitni^ . Ad bono» igitur me converto y 
eofque, ut' de confilio a> nae fufbeptoijudicent, etiauL atque etiam* obieftor« 
Quid poteram^ quod magis^, vel tenuitati mefle, vel cQmmuni literaruna^ bo* 
no conveniret , quam quod' inftitui, nihil- (*) de meo in hunc deleAium 
fncludere ;. nihil , inquam ^ de meor ;. at iele£l:05 ditneaxat e dofififfimorum 
flstacis cu)u(que ae gentis hominum lUcubrationibi» , iUuftrando Ciceroni 
locos utiles .^ An vero meKufi dc leftoribus merear , fi recoftas , ut fiire 
fic, commentatjbnes vecerum oftentem, quafi novas , & domi mihi natas? 
Itaque nihil affenam', quod non proiatum fic ab idooeo & celebri audore: 
oeque tffra^ eric annotatiuncula , qux ilibfcriptum non habeaet magnum alf« 
quod nomen^ culus claritas merito ^licere leftorem poffir*. 

Primum inter Ciceronis ihterpretes Ibcum obtinet ASCONIUS PBDIAj 
NlfS , cujus vecuftact dacum eft , ut nutla ejus pars a colk&ione noftra. 
excludacur. Poftrema veno ztas, itemque antecedens, innumerabiret tulit, 
e quibus nobiliinmos ielegir neque ex illis arripui omnfii, fed illa tantum, 
quas ad rem maxime. Aderant Vj£b<iriu&, Manutiu^, I^ambrnus; Grucerus^^ 

qujp- 

( «) Prxter CommentarFum de ThepUgia de flkttn-aDeorum popularibus' nof^ intcr- 
GrdcMtficM , qucm olim cxaravi , cum libros pretarcr# 



Digitized by 



Google 



P K M F A T I O. it 

foftppir ibftrpretis^ mtsnere ipfi ^iapi fiinfti fuot # Age casteros ^ ^noriuti 
fopti£«|)S; ooiiri honuli probe irrigancar ^ appeliemus janol (ingulos ; nulLi 
giiidem d^uth^ ^oa qmTqqe vixiC^ .vel famx^ qua fruUur^ babiu ratfone; 
Ad ordtnem iecuti^ quem priaia nomlnum element<( definiuot^ - 
. Nicolaasi A&RAMIJS ^ LothafinguS ^ e Societate ]ESU. (hrathne^ crecf&i 
cim ex iis^ qu£ in tertio illaruns yolumine leguntur ^ comnientariis illii(lra« 
y\tf erudttis quidem certe^ ied itt grandibus^ uc ineunt vere cadaCj quod 
ZAt Carolus .( z ) Rua^us.: Fuir iis bominibus ^ qui fcrifta- vetetum explann^ 
funt y hoc in omni detate famtltate vitium , ut fg prirnurd^ auSorem deindf 
fu4tm y iHuilrfrndof f^rnan4^que fufceferint ^ 

. Simea BOSIU^^ Lemovicum Prxcor^ cujus animaclverfioae^ in Epiftolas 
ad Atticum prorfierunt anno MDLXXX* j^uamvis ^ iftquic {z) Graevius f 
muhiy iiquf frimn^ii in repuUica literaria viri^ in iftis- epiftoUs integritati 
rcflituendis ^ adbibitis omnibus ingenii ^ doBrindt ^ induftriaque fraftdiis ^ ela» 
iorariru; new tamen pluj opis adpraiclaram hane rent eontulit ^nemo plu* 
fcs fadionfque maculas delevit ^ isr^ plura dilucHavit obfcuriftima loCa ^ quatn 
Simea Boftus ^ a ^uo nulquam Gruterus difceffit . Vari» igitur Bofii le£lio- 
nes & me repr^ietitabunc^r^ cum editione fcilicec Gruteri ^ in quam immi^ 
graverunr. 

Joannes BUCHERIUS^ in Senitu Divionenfi Pracies ^ meuique in Aca- 
^emia Gailica. fodalis, cui y pro diucurna animorum iludiorum^ue eoQ]un* 
(buuie^ & muhis: magniique oflficiis ^ etfl debeo plurimum ^ ^niliil de illo ta* 
mcn dicani^.qupd oqn .cs^ted omnes .* parem effe Criticorum fagaciffimis , 
plures ab eo liipej^aCQS^, ipfum a nemine * Annocationes' illius in Catilina" 
rias ^ ia TufcUlan^s^ ic in lihfos De patura Desirum ^ quai^mque caplec 
inilitutf operis.-jmo4us ac ratio ^ veiim omnes y e Gallico fermone, cu)u$ 
uicludebaacur augpJiis Enibus , in Latinum translacasr hic Jabo , uc Ie« 
^nlur ubicumque eit Latinia pretHim Hteris ^ & y d\xm manebit ^ ipix vi« 
xwr„ 

jQaohimu;? CAMBRARIUS, Bambergenfis . Ob fingularcm do£lrinam di* 
£bus Gerarda Joanni Voi&o^ Tbosnix Gemuenide ; Adriano Turnebo', Europ^ 
urnamentum ; Annotatiianes icripfic in omnia Tuliif o|iera t fed ^ ut plurl» 
xnum,- ii.primans excipias Tufculdnam^ }e)unas nimisy ac ibigoiks.. 

. Sebafiianus CORRADUS , Itaius ;. qui cum; veceris Romae familias Cam 
beiie Aoflec^ quant fuam, niuita in EpiftoUs obicura pacefecic^ & illumina^ 
vic ^ ied m«xime in iibra de claris Oratoribus ^ Poterit eciam QCilicer legi 
%faSi Sif^ajfura y five Dialogus de ^uacuor crceronibu^^ ^ui prodiirBotionix^^ 
Mno MDLV.. 

loannes DAVISIUS^ Aoglus. His vigincT ftnn£^ pfera^ue Ciceronii Pfc. 
lofofiica edidir^ opsriS' Gratviani perfe^ioren» ie profeflus* Verumy uc eruna*^ 
pa^ .ali^uamda ex me vera: vox^ Sc dicam fine circtticjbntf •^uod femia^ Bo-^ 
mini boiM' quid' fraftatl Qux in Gfxvio modeilia!- quana iqgenuus- pudorf 
la altero' quae* confideocia / aur ^ ne dixeriip^ mollius ^ ^ua^ irocacicasf Tg^ 
Tonu l^ * J W» 

Ci > Pn^ jM y^i^ U^ Vt^^ in Epift^ a4 Atticttiiiv 



Digitized by 



Google 



;i P R B F A T lO. 

ttOD bitw > It Itbefltar qiitdem ^ fiiit in eo iiigenium ferrpkzx^ acutatxi^ 
&krs<r itaque loeos aliqoot feliciter expfieuit. At fninime ferendbs eft\^^ui 
andquis le&ionibus e textu exterminatiS|' fuis ailtem in eanim locuih fom* 
piiS) ft diis placet ^ inducendis, novum velit architedrari Ciceronem t adte 
vty ii qua e}us vokunina fecundi^, tertiifire curis retra£lata in lucem re« 
dierinti! , ultima editio fit etiam peffima : fu^icepto quafi certamine cum po* 
pulari luo Richardo Benttejo^ quem fharum ad Tufculanas emendactonuni 
«tpprobatorem amplificaioremque habuerat, uter el&t ih contminaadis vete<^ 
>um ezemplaribus licencior. 

Fetrus FABER ^ Arvernus , Turnebi audTtor Lutetfz , cum eflet adole^ 
fcens. Reliquam «tatem ezegit apud Rupellenles, CoIIegfi prxfe£turat9 ibt 
adeptus , & Hebraicac* linguas nugiilerium • Adinodum fenex^ cammenta* 
lios vui^avit in lihros Academkos ^ & in orationem pro decina , anno 
Mf>CXL 

Antonius GOVEANITS, Lufitanus. Pratclare & fcrentcr Ciceronrs qua?- 
dam tra^lavit .- Topica przfertim , ut faomlnem decebat antiqui Juris pe- 
ritia. excellentem . Unus enim , communi doSorum fuffragio y hoc adfecutttt 
traty ut is* foepa clcgantiMmui y iy fummus pbihfapitts , i^' pr^^ntijfmur 
juris interpres haberetur . Quod calo iSallico , in quo a tenerls ^ibe inftitU'» 
tus futntt^ w gratus acceptum referri voleiat . Hatc , & longe plura de 
illo Thuanus, fib. xxxviii. cap. 14- 

Joannes Geoi^ius GR-£VIUS, ortu Germanus, dOmicnioBatavus,' Tra- 
Jefti ad B.benum obiit ineunte anno MDCCIII. Quam pardbus quibnfdaax 
Ciceronis adbibuit , fi curam adhibuiflet eandem omnibus , vix attani for- 
taflis operam reirqmiret pofteris , quam edendi commodius , quas in tomos 
parum habiles cpngeffit. Verum nuliam Rhetoricorum partem attlgit, Phi- 
Jofophicorum modfcam . Quid videtur in iis , quas traftavk, viam rniilfe 
fatietati ac tadio finitimam. Voluit enim coHigere annotationes diverfbrunx 
omnes, etfque totas. Quare necefle erat, ut multa le^toribus offerret', quas 
i^iverfis verbis;, fi tamen diverfis , unum fonanr; multa , quae funt prima 
afpe^u falfa f mnlta , qux nihil momenti hahent . Obftqui modeftr^ ma* 
luit, quam judicio, vrir omni laude prxftans: ne ftilicer in Ctiticis illuftri- 
bus^ fi noa leciperet omnia, damnafle aliqua videretur'. Quod mihi fuiifet 
quoque tum facilius , tirm: Jucundius : nifi feciflet fperata multorum utilt- 
tas, ut ali^uando /eligere, non tantum colligere, auderem- ' ' \ ' 

Francifcus HOTOMANUS, Parifmus; de quo non pauca Htftorici , nam 
iic vocantur » Lexicographi . Perite & dtligenter primam Ciceronfs «^?fto- 
l^m ad Q* fratrcYny &d maxime Orationts quinque & viginti, cum Afco- 
lui fragmentis in eafdcm, interprctatus eft; • ' • 

Leonardus MALASPfNA, Florentinos, cx divini Servatoris ftmilia , tit 
ipfc fc infcriplk, Canoniciis. Prodierunt illius emendationiis ac fufpiciones 
in epiftolas ad Atticumy Brutum^ ic £. fratremy idno MDLXIir. U^ruth 
4ib iowne^ dpfto prpfcifae fmt ^ nemo dofttis dubitet. Plurima eninlvero 
httic fuiffe cognita, vel illud argumento eft, quod aliqua fibi incognita ef- 
fe fateatur. Viacrius ingenuas^ccnfcffiojnis exemplum illi dederat. Ac, nifi 



Digitized by 



Google 



t^^n^ ftUit opuiio., ^w quifquc ia Ciceraaae niag!^ pfdftcer», eo ftc». 
lius^npfcet^ cflemulta qu« iiaii iaiieiligtt . Quod Tefim- fcattres^ <Jogi, 
rtnt iterw ^tff^ itermn; qui lic^m interpreti ^ oMi t>Iana , apeffa , perrpl. 
,W» fad^toroiH^, magno tdnjoltu inferiliit. AHqu* fciatit ia CieertSne; 6t 
^unc qmdam.ic liabet, fufpefta elle , manca., dcpravata , J^oifki»^, qiw 
fanos torjiuere non debeant^ ociofos exercere pofllnt. 

Jacobus MENARDas, Burdigalenfis: cujus in priores fex Orationes com. 
mcuterii facilcaetcris omnibus ^ quiad eafdem <t«aant , prf/m^rm , telte ( r ) 
Grxvio , fraripiunt . Qpo tcmpore autem vixerit Menardus, etfi nuquarti 
eft obfcrvatum , cplllgi tamea inde potcft , quod fe prbfitctur HUditorem 
fuifle Francifci Balduini, quem obnfle conftat anno MDLXXII. 

Qulielmu^ MPRELIUS, Tillianus, in agro Caletenfi . Prodiit Lutetiat, 
anno MDXLV. Qbfirvnti^numjn libros quinque dc finibus bonomm ir ma^ 
hrum Comnuntarlus ^ quem titulus huic Morelio aflcrit, fed Piihoeus Tur- 
nebo vindicat. Reclamant certe (*) pro Morelio viri dofti. Ac mibi qui- 
4em fi necefle eft fententiam dicere,.non videtur inefse in ea lucubrattone 
..iul^tilis & acuta brevitas illa, qu« Turnebi propria eft. Verum cujalcum- 
gue eft auaotis hoc opus ,. qui neget magni pretii efsc, quod PithoBus 
Turoebo di^npm judicavit^' • ' . 

Marcus Antonius MURETUS , gente Lemdvli* Quam terfus, elegans, 
concinnus! Vix ipfe Cicero magis . Annotationes cdiderat ad eatilinarias^ 
& ad Tbilifpicas , multofque aliorum operum loeos enodiverat in aurcolis 
jIIU, .^os confeccrunt Mufe & Grati* , variarum Uaionum libris. Pre- 
tium^ autcm cum fit fragmentis omnibus viri tam difcrti, prodierunt Iirgol. 
iladii, eo mortuo, quae in VMiopopbiccfum parics aliquot curfim fcripfcrat. 
Prodibuot nuacprimum breviorcs &.rar!ores qiiam tu vclis , •ejuldera no- 
.te in Rb^torica^ quas Cicerontani, quo utebatur , exempli margiiiibu^ ipfe 
illeveratj cgo pridem» cum Romacr efsem', defcrlpfi. 

. Joannes PAS.SERATIUS , Trccenfis : qui , ut crat Rcgius Eloquentidb 

Profefsor, legendo in fcholis Ciccrone diu cJccrCitfttHs , nOn pauca in eutii 

.cpngeflit» Quae s4 Orationcs .pentnfbint y protulk in lucem Graevius: ego , 

qu^ dd Pbjtiffofbica y fiudiofis non invidebo. ^ 

. Andreas PATRICIUS , Pplonus ^ FraimiCHta Ciceronis diligenter coHe 

git, atque. illa ipfa dpae illuftravit , & Oratiwtes item aliquot. Rcducem 

cx Italia, ubi aeutem in Ijteris egerat, Polonia facris infulis hbneftavit. 

. Zachari^s PfARClUS , Anglus : qui trcs ie Oratore libros einendavit , 

ixptii^ue. ijluftr.avit , anno MDCCXVL. Hid vei^ Uude dfgniflJnSus , ^quod 

.fi^cere cum bonis temperanUbufque Criticis malttit, quam cum iis, qul Tu!- 

lium Cantabrigi* tum decorare. volucrunt . Quamvis cnimi Benriejum 

fuum l^dibus yi^eatur . ^d cstlum ,cxtolIere , ^aon inrftatiir tamen , - hcque 

.unquapi verecundiap finef tjanfit ; homo exbeUcAtls Ut in^enii , fic lodfcif, 

,&* 4 quo 2|on. nlfi nugnai expeftcs . 

Pioi^yfius PETAVIUS , Aureliancnfis , e SocietatC JE5U . Ornabunt 

hunc 

(OPrar^inOrat* iz^ Anti^M4aUt,c$p*tXyilh 



Digitized by 



Google 



xft PR iE F ATr r o. 

Dltra. humanam. rortem. enidltas,, cum. dkeadi artem >apad. Remo5«^prolicere'i* 
tur , anno, MPCIX;. Viiulicatas ab. indigna: oblivione: chartflis; td! me <tran(l. 
mifit. Francjfcus. Odinus.,, ejufderau fodalttii ,. homo. vere Petavianus; ^, ao-. 
tjquis. inibutus perinde ftudiis. ac mpribus ;, quem. juvenis^ Ut magiilrumi 
colui. ;^ grandioc babui: deyin^lum; ardli&ma: necelfitudine, &:: h^bdio» 
femper.. 

Jacobus. PRUSTEUS ,. Parifihus :- qui: RHetorr vek\ regio Ludovici' Magnli 
collegio, Rbetoricos omnes. librc^. edidit ia ufum/Delphini .. Uc?r i$.ma)6Funi4 
gentium; non. eft ,^ ita. nec. quintae: claffis. :. quod: ftgnificat: tamen} Jaco*- 
bus (*) Gjonovius;, ac, per eam.caufam,. Gallorum- gentem.uiii^.erfam. al-- 
Utrat , Scioppiauas. ferocitatis, heres-,. non; latihitatis.. At„mi< homo;,. cuja*- 
tes, erant Mureti' ,. Hbtomani ,. Bofii ,, Turnebl ?' Quo; ilU: tibi^ Cicemnis. edi— 
tio, m qua. te folusc jaaas/* Haufiffcs. faltem. e«. ubcrrimo fcnte. urbaoitatis; 
ali^uid ,, nei laudatiffimi: parentis. adeo. efies: diflimilis.. 

Carolus. SIGjQNIUS ,. Mutihenfis ,, Romanarumj antiquitatumi indagatofr 
£igax , &. diftrtus, explicator-,, infignia. reiiquir multis. confignata. voriunini.. 
bus moflumenta: pfrflantis. doftrinac-. Quod' huc: facit ;: commemariolai cdi*. 
dit , tum, in: Fragmenta^,, tum- ufurpato. ( * * ), ^owlat. alieuo,^ iH; Agrarias ,, 
& in epiftolas ad^ FamiJiafes .. • 

Jpannes. Ludovicus. STREBiEUS ,, Remenfis... Orat^rem^^, Vartitimfis) ^ta^. 
tprias ^, trcs de Oratore. libros, illuftravit commentariis* beoa longis., & quii 
yideantur. in. tironum. fcxipti gratiaih ;^ ied^ accuratej tamen ,, &. ab^ hoiniae: 
artis. rhetoricac peritiflimo,. 

Adrianus. TURNEJBUSl , Andelii' ad S^quanami aatus.. QtifS'^eum>laudatw 
di erit. finis,. (i. pro* fuis. in. Ciceronem: immortalibus; meritis« laudetu)* /^' 

Fulvius. URSINUS ,, Romanus;. Veteribus^ nummis ,, aliifiue. id: genus ^» 
quibus. Roiha^ tum^ maxime. abuudabar, monumemis , cuni, is. magnam^ ele^- 
gantjoris do^trihse: copiam. fibi^ paraffet „ multai in. totob Cicerone. txplicuit ,, 
^35 propterr vetuftatem. a> caeteris. ignorabantur .. 

His igitur ad. cjuinque.^ illos ( i. ) principes , quos: ante^ commfimorJivi ^, 
adjimais ;^ fymbolarum. collatores, habeo „ fi. bene calculos. fubduxi ,. omni* 
flo trigjnta. ,; quij lcftoribus. quap.- opus. erunf ,, fine. meo* fumptu- graebeant .. 
Advocabo, tameni alios. quo<jue ;, fed. parcius,. & quafi- fubfidiarios.. 

Reftat„ur in: di^nendis^ e)us. operibus; dicam. quid; aufus iim...'Rhccort-. 
QXi adi Eetennium ,, qua? Giceronii abjiidicat: Criticorumi confeiifus^. ,', aliirat^e; 
alii' tribuit fufgicio,, a, Ciceconianf^; fegregavi; .. lUis; erit: locus; apriorr in^ po- 
jlbremo^ volumine „ cumt aliiS' ^uibufilam ,, vel: fuppofititiis,. vel „ quod: ad res 
Ciceronis; cognoicendas^ pertiueant,« in^ e}us; fodetatem; &: qua(l familiam re- 
0Bffks .. Ofera'. enitni Ciceronis^ pollicitus ,, cur illudi Qftendami primum^ ,^ quod 
ijlfius* noi» effe ultro» fateor^, & adinoneo. ?' Aur cur formofo; corporii caput. 
graefig^nn nom ejjiifiiemi forma^^' Atqiie hoc uottni^ me volente. mutatum» eft • 

Typo. 

5tX'l?^** **"i Ciccr;' ( r.y Afconium', Vifiorium, P. Maautlum, 

%r* ); Aiiass Lattndam , allai Raiotmi »- limbinum;. Qruterum •< 



Digitized by 



Google 



P R iE F A T I 6. xui. 

TyfOffmphuum aucem jpoftQlationi dedi , ut fecuQcIum TuUlt Rhecoricay 
primttS hic Iqcus eflet Phi]oioph4ci$ , quae tamen in czteris editioaious non^ 
iijfi poftremum oecuptnt* Cum enim fua intercfle arbicr^reutur , ut ab iis, 
qua: Gvxyms non di^.ulgavit , initium ducerent; nolui efle , in re fatis le« 
vi , nimis pugnax contra homines , ^ui meum ad nutum in reliquis tocos 
fe fingnnt 8c accommodant . Qurnetiam , li quis Tullii velit rcripca om- 
nia , non primoribus, ut ajunty labris actingere, fed habere penitus cogni- 
ta^ pUneque perfpe^la , debet ea legere hoc eodem , qao diipofuimus , or* 
dine. Plurima enim occurrunt in Orationibus , nec pauca ecianl in EpiftoK 
lis , quse > nili Philo/bphicis tin£lus , haud facis capias » Philoropl^ia , ^ux res 
dicenda: fint , docet , Rhecorica , quo modo dicendae . Rhecorem igicur Sc 
Philoibpbum oporcet noveris, priuf^uam ad Oracorem accedas. 

Omni d^aiqne protogi munere videbor mihi defundus ^ ubl iigniiicave- 
lo, (|uac me audoritas & impulerit ad opus ;ftud iiiicipiendum, & coniir* 
niet in cxequendo • Res igitur ita fe habet . Viri non tam honoribus am- 
pliiCmis, quam doftrina & fapiencia floreHtes ,. in quorum diiciplinam tra- 
ditus eft SERENISSIMUS DELPHINUS, ut fecilius regii alumni manibus 
verientur Ciceronis opera ^ h^c novo quaii ornacu comicjsiu prodire volue* 
runt; arque ut negotium ego in me recipcrem > jufferunc .. Quidni morem 
geram i neque enim ut fuftineatur id oneris , re^irunxur vires ingenii ^ 
quas in n>e fcib ^uam fint exiguae ; kd fides , ac diligencia , ^uas prsfta- 
re li quis velit, poceft. 

Priuiciram finem dicendi facio , .decet honoris cauia nominarl fcrlptores 
illos ,. five incerpreces, de quibus in hac przfacione,. cum brevitati confu*» 
lerem , pturibus verbis dicere non licuit , fed in commencariis camen , uhi 
erit opus ». apparebunt .. 



Kichardus BENTLEJUS- 
Ifaacus CASAUBONUS. 
Cbrifioph. CELLARIUS. 
Dffiderius ERASMUS . 
J<^an. Aug, ERNESTUS. 
Prancifius FABRITIUS, 
Jacctus FACCIOLATUS. 
^ahri^l FAERNUS. 
HMnn FERRATIUS. 
Joan. Fred. GRONOVIUS. 
Kicolaus HORTENSIUS. 
Cofoluj LANCIUS. 



P^trus LfiSCALOPERIUS. 
Tbeodorus MARCILIUS. 

Nafcimi. nascimb-«;nius. 

Aufonius POPMA. 
Martialis ROGERIUS» 
Claudius SALMASIUS» 
Andreas SCHOTTUS» 
AcbilUs STATIUS. 
Francjfcus SYLVIUSt 
Henricus VALESIUS^ 
Jfaacus VERBURGIUS » 
Hieronitnus VTOLFIUS. 



ORDQ 



Digitized by 



Google 



OR D O OPERUM* 

T O M O P R I M O, 

R H E T O R I C A ,. fciUctt. 

De Inventione* Rbetorica Lib. I. II. 

De Oratore Lib. I. II. III. . 

Brutus , five De Claris. Oratoribus.^ 

Orator. 

Topica. 

Oratoria Vartitiones ,. 

De Optimo Genere Oratorum., 

T O M O S E C U N D O ,. 

P H r L O S O P H I C O R U M I.. 

Acaiemicorum^Libri II. 

De finibus^ bonorum is^ malorum. Libri V. . 
Tufculanarum- qudtjlionum Libri V.\ 
Ve Katura Deorum: Libri. III. 

T O M O T E R TrO,. 

P H I L O S O P ir I C R U M I L 

De Divinatione" Libri.lh. 

De. Vato. 

De Legibus Librp III. 

De Officiis Libri IIL 

Cato Ifiajor ^ feu de Sene8ut9.. 

TaraJoxa .. 

Tbilofofiricorum Vragmenta . 



T o:. 



Digitized by 



Google 



TOMO aUARTO, 

O R A T I O N TI M I. 



Tto Sexu Rofcio Amtrino.^ 
Tro fl. Kofcio . Comofdo . 
In Q. Cacilium^ Divina^io^ 
ASio frimain^crrem. 
ASionis Jecuniie Likri V^ 
Tro M. Ponoojo. 
,Tro A. Cacina^ 



T O M O aU I NT O, 

O R A T I O N U M I 1. 



Vro Uge Manilia. 

Pro A. Cluentio Avito. ' 

De Lege ^Agrarim Libri IIL 

Tro C. Kahirio ^ ferduellionis reo. 

In L. Catilinam Xibri IV. 

Vro L. Murdsna. 

Tro L. ^Flacco. 

Tro P. Jflla. 

Tro A. Licinio ,Arcbia ^ Toeta. 

Tofi reditum ad Quirites^ 

• — • in Senatu. 

Tro Domo fua . 

De Harufpicum Keffonfis.. 

Tro Cn. Plancio. 



TOMO SEXTO, 

O R A T r O N U M II l. 



TroT. Sextio. 
In Vatinium. 
Tro M. Ccelio. 
De Provinciis Confularibus . 
Tro L. Cornelio Balbo . 
Jn L. Calfurnium Tifonem. 



Tro 



Digitized by 



Google 



XVI 

Tro T. Annh Uihne. 
Vro C. Viakirio Poftmm$ 
Tro M, Mdreelh. 
Tto Q. Ugdrio, 
Tro Rf^e Dejotafo. 
VbilippiCie XIT. 
Orationum fraffncnta» 

TOMO SEPTIM O, 

BPISTOL^ AD FAMILIAB.E8. 

TOMO OCTAVO, 

Libri XIV. Epiftolar^ ad Atticum , Antonium , Cafartm^ Capitmm^ Cufie* 
nium^ DolaMlam^ Tlanet^m^ Pomfejum^ is^ alios* 

T O M O N O N O, 

'Bpifiola ai Quintum Vratrcm iSf^ ad Brutum^ 
Wragmenta Ciceronis » 
Biftoria Ciceronis . 

ir^ Indis^s lo^uflmijftmi. 



M.XUt- 



Digitized by 



Google 



M. T U L L I I 

CICERONIS 

D E 

INVENTIONE RHETORICACO 

.LIBER PRJMUS. 

A R W tJ M E N T U M. 

Bi^erit TuUius de eloquentitt utilitate , principio , progreffu , abufu , fludio , 

iS^ arte qu^ certis continetur praceptis . 
De ejufdcm officio , fine , materia , isr* partibus . 
De inventione ^ qu^ pracipua pars eft; isr* qualis ejfe debeat in omn} caufarum 

conftitutiime , tum conjeSurali , tum definitiva , tum generaii . 
2V exordio , narratione , partitionc ^ confirmatione , refutatione , conclufione , 

earumque cmnium orationis partium variis generibus , partibus , virtutibus 

ac vitiis. Prusteus. 

iEPE & multum Boc mccum cogiUvi, booinc ^ an'ma- 

li plus acculerit hominibus & civitatibus ;eopia dicen- 

di , ac fummum eloquentix Hudium . Nam cum & 

noftrx reipublica: detrimenta confidero , & maximarum 

civitatum veteres animo caiamiutes colligo , non mt- 

nimam video per difertifiimos homines inve^am eflTe* 

partem incommodorum . Cum autem res a noftra me: 

moria propter vetuftatcm rcmotas ex literarum monumentif rcpeterc inftituc 

multas urbcs conftitutas , plurima bella reftinfta , firmiffimas focictatcs, faa- 

Tom. I. A aif- 



DELECTUS C O M M E N T AR lOR U M. 

(i) De Arte.Rhctoriea, fcre przfcriptum alicubi tamcn , 7}$ InventicM, non Dr jfrtt 
kis libris omnium editionum rcpcruiuiJ , fcd tihttmca, guod * Vcnctam exei^plam lecu- 

tum 



Digitized by 



Google 



2 DE mvEmiom rhetorica 

&iBimzs amicitias intelligo tam animi ratiooe, tum facilius eloquentia com- 
paratas. Ac me quidem diu cogttantem ratio ipfa in hanc potiflimum (en- 
tentiam ducit y ut exiftimem, fapientiam fine elo^uentia parum prodeflfe ci- 
vitatibus ) eloc[uentiam vero fme faptentia nimium obefle plerumque , pro« 
deffe nun^uam • Quare & quis , omiflis reftiilimis atque honeftiffimis ftudiis 
rationis & officii , confiimit omnem operam in exercitatione dicendi ^ Is inu- 
tilis fibi^ perniciofus patrias civis alitur.* ^ut vero ica fefe armat eloquentia^ 
ut non oppugnare commoda pacrijr, fed pro his pugnare poffit^ is mihi vir 
& fuis y & publicis racionibus Btiliffimus ^ at^ue amiciffimus civis fore vi* 
detur • 

Ac ii volumus |lu|u^ rei > <iuas vocatuf eloquentia , five artis , live ftu- 
dii , five exercitationis cujufdam , five faculcacis a nacura profeflas confi^ 
derare principium ; reperiemus id ex honeftiflimis caufis nacum, acque opti- 
mis rationibus profe£ium. 

11. Nam fuit ^uoddam tempus , cum in agris homines paffim beftiarum 
more vagabantur , & fibi vi£iu ferino vitam propagabant ; nec ratione ani- 
mi quidquam , kd pleraque viribus corporis adminiftTabant. Nondum divi- 
nx religionis , Bon humani officii ratio colebatur : nemo nuptias viderat 
legitimas ; non certos quii^uam infpexerat libcros ; non jus «quabile quid 
utilitatis haberet , acceperat . Ita propcer errorem , atque infciciam , caeca 
ac temeraria dominatrix anJmi cupidicas y ad fe explcndam yiribus corporis 
abutdbatur, perniciofiffimis fatellitibus, Quo tempore quidam , magnus vide- 
iicet vir fii fapicns , cognovit , qua; materia effist , & quanta ad maximas 
res opportunitas animis ineffet hominum, fi quis eam poflet elicere, & prse- 
clpiendo xneliorem reddere: qui difperfos homines in agris , & in te£lis fil- 
veftribus abditos , ratione quadam compulit unum in locum , ic congi^e- 
gavit 3 & eos in unamquamque rem inducens utilem atque honeftam, pri- 
mo propter iafolentiam reclamantesy deiade propter rationem, atque oratio* 
nem fiudiofius audieAtes ^ ex feris ^ imnaanibus , mites reddidit Sc man- 
fuetos. 

Ac mihi quuiem vidctur hoc nec tacita , nec inops dicendi fapiencia per- 
ficere potuiffe, ut homines a confuecudmc fubito converteret , & ad diver- 
fas vitac rationes traduceret , Age vero , urbibus conftitutis , ut fidem co^ 

lere, 



tum^fl. Aliqiii Mrtem yitiremhincyocAtutit. 
De his omnijbus nihil ma^nopere retulerit 
quodconque retinere voluerimus • Nam Cc 
Rhetoricae certe artis prxcepta his libris tra- 
duntur , & ea inventionis, ooncollocationis , 
neque difpofitionis , aut pronuntiationis • £t 
^te ftlios libros rhetoncos hoc icriptum a 
Cicerone compofinim fuiflc, dubium noneft, 
CamerMrius. 

Tantus eft jn hifte delHventione commen<« 
ttriii , & libris nd HereMnium , tum prxce- 
ptionum & exemplorum , tum rerum prope 
omnium confenfus, ut fcriptorem uttumque, 



Ciceronem & Cornificium , non cafu in ea- 
dem incurrifle veftigia , fed prafcuntem alre- 
rum , Hermsgoram fcilicet , dedita oficra fe- 
cutos eile^ non temere poffit aiHrmari. fru^ 
fieus j, 

Quintnianus, lib. iii, cap» f. Ipfe^ ait, hot 
lihres Cicero fmfrohnt. £t cap. 6. SjMir enim 
velut res., „ quMS adolefcens deduxerar fchO" 
Im : d^ ftquM eftinhis culpu, trndentis eft^., 
Sed Cicero fuidem his pulcherrimos illos de 
Otfitott fubftituit i ideoqne culpnri, tnnfunm 
fnirnprdeipiat, non potefi. 



Digitized by 



Google 



LIBERFKIMUS. ^ 

Urt f & juftltiam retinere difcercnt , & tlifs parcre fua voluntatc coxJfue- 
icerent ^ ac non moda labores excipicndos communis commodi caufa , ied 
etiam vitam amittendam cxiftimarent ; ^ut tandem fieri potuit , nifi homi- 
nes ea ^ ^qs ratione tnvenilTent y eloquentia pcrfuaderc pomiiTcBt ? frokSto 
Demo, nifi gravi ac fuavt commotus oratione , cum viribus plurimum poP 
iet» ad jus voluiflfet fine vi dcfcendere: ut inter quos poflfet excellere, cum 
iis ie pateretur squari , & fua voluntate a )ucundii2ima confuetudiae rece- 
tleret) qua? prsfertim jam naturas vim obtineret propter vetuftatem. Ac prf-- 
mo quidem fic & nata & progreiTa: longius etoquentta videtur ; & itcm 
poftea. maxlmis in rebus pacis & belli cum fummis hominum utilitatibus tC^ 
ie verfata » Poftquam vero commoditas qwrdam , prava virtutis imitatrix , 
£ne ratione officii^ dicendi copiam confecuta eft; tum ingenio freta malitia, 
pervertere urbes^ & vitas hominum labefadare afluevit» 

IIL Atquc hujtts quoque exordium mali , quoniam principrum boni dixi^ 
mus , expUcemus» Verifitnillimum mihi vidctur, quodam tcmpore neque in 
publicis rebus infantes & infipientes homines folitos effc verfari , nec vcra 
ad privatas caufas magnos ac difcrtos homines accfederc r fed cum a fum- 
mis viris maximas res adminiftrarentur ^ arbitror alios fuIiTe non incallidos 
. homines , qui ad parvas controverilas privatorum accedercnt r Quibus in 
controvcriiis cum fxpe a mendacia contra: verum homines ftare confucfcC' 
rent , dicendi affiduitas aluic audaciam ^ ut necei&rio fuperiores illi propter 
in)urtas civium: refiftere audacibus , & opitulari fuis quifquc neccifariis co* 
gerentur ^ Itaque cum in dicendo fxpe par , nonnunquam etiam (uperior 
vifus cifet is , qui y omiflo ftudio fapientiac ,. nihil fibi prxter eloquentiam 
comparaifet^ fiebat, ut & multitudiais & /uo judicio digouSy qui rempubli* 
cam gererety videretur» Hinc nimirum non injuria y cum ad gubcrnaculx 
relpublicae temerarir atque audaces homines acceiTeranr , maxima ac mifer- 
rima. naufragia fiebant., Quibus rebus tantum odii atque invidiae fufcepit eio- 
quenti^ , ut homines ingeniofiflimi , quail ex aliqua turbida*tempeftate in 
portum ^ fic ex feditiofa St tumultuofk vita fe in ftudiunx aliquod tradc* 
. rent quietum .. Quare mihi vldentur ^oftea ca:tera. ftudia rcfta atquc hone- 
fta , per otium concelebrata ab optimis^ cnituiffe i hoc vcro a plerifquc co- 
rum dcfcrtum obfolcviflc co tempore , quo multo vehementius erat retinen- 
dum y Sc ftudioiius adaugendum - Nam quo indignius rem honeftiiHmam dC 
re£lifCmam violabat flultorum & improborum temeritas Sc audacia , fumm» 
cum reipublica? detrimento ; eo ftudiofius &. illis rciiftendum fuit y & reipu-^ 
blica&^ corifulendum^ 

IV. Quod noftrum illum non fugit Catonera y neque Laclium , neque 
horum ( ut verc dicam ) difcipulum Africanum , neque Gracchos Africani 
nepotes : quibus in hominibus erat Amma' virtus, & fumma virtute ampH* 
iicata au&orltas , &r y quac his rebus crnamento , & reipublicas' praeiidio cf^ 
fet , eloquentia • Quare ,. meo quidem animo , nihilo minus eIo<juentia5 fhi« 
dendum eil , etii ea quidam & privatim » & publicc perverfe abutuntur : 
&jl co cj^uidem vehementius , ne mali magno cum detrimcnto bonorum ^ & 

A i com. 



Digitized by 



Google 



4 DE INP^NTIONE MEtdkJJOj 

communi omnium pcrnicie pliirimum poffint ; cum pra^fertim toc umjnt 
fit , quod ad omnes rcs & privatas , & publicas maximt pertineat ; hoc 
tuta y hoc honeila , hoe illuflris , hoc e^den^ vita }ucunda fiat . N^m hUc- 
ad rempuUicam plurtma commoda veniunt , il moderatrix omQiumc rerusi 
praeflo eft fapientia : hinc ad ipfby , qui eam adepti funt , laus , honor \ d^< 
gnitas confiuit : hinc amicis quoque eorum certilCmum ac tutiffimura prae^ 
fidium comparatur . Ac mihi quidem videntur homines ^ cum multis rebu^ 
humiliores & infirmiorcs* iint , hac re maxime beftiis przftare , quod loqui 
poffunt, Quare praicUrum mihi quiddam videtur adeptus is , qui , qua rc 
homines beiliis prsftent , ca in re hominibss ipfts antccellat* Hoc fi fortc 
fion nacura modo, neque exercitatione conficitur , verum etiam artiiicio quo^ 
dam comparatur; non alienum eft vidcre, quae dicant ii, qui quxdam ejus 
rei pracccpta nobis reliqucrunt . Scd antcquam de praecepeis oratoriis dkSf^ 
mus , videtur dicendum de genere ipfius artis, de officio, de fine, de ma- 
teiia , de partibus . Nam. his rcbus cognicis , facifius Sc expeditius uniufciv^ 
]Ufc[U€ animus ipfam rationem ac viam artis confiderare poterit. 

V. Civilis quccdam ratio ( z ) eO^ y quac multis & magnis ex rebus coa- 
ftat . Ejus qua^am magna & ;|mpk pars eft , artificiofa eloquentia, quanL 
Rhetoricam vocant'. Nam-neque cum iis fentimus , qui oivilem lcientiam 
cloquentift non putant indigCFe ; & ab iis , qiri «am putant omncm Rhe- 
toris vi & artificia contineri , magnopcre diflentimiss. . Quare hanc orato- 
r-iam facultatem in eo genere ponemus , ut eam civiiis fciencise partem ef^ 
ie dicamus . Officium autem. ejus facultacis videtur eife , dicere appoHte sd 
perfuafionem : finis , perfuadere diaione . Intcr officium autem- & finem 
hocintereft , quod in offiwo , quid fieri ; in fine , quid officio conveniat, 
confideratur: ut medici officium dicimus cffc, curare ad ianandum appofite ,• 
finem , fanare curatione . Itcm oratoris quid officium , & quid finem effe 
dicamus , intelligemus , cum id ^ quod facere debet , officium effe dicemus: 
illud, cujus^^caufa- facere debet, finem appellabimus . 

Maccriam artis cam dicimus , in qua omnis. ars , 8c ea facultas , qu^^ 
conficitur ex arte-, verfatur . Ut fi mcdicinas materiam dicaraus morbos , 
ac valnera , quod- in his dmnis . mcdicina verfetur : item , quibusin rebus 

\ er- 



( z ) Civilis quAdam ratio ) O* 7r»\mxo\ 
\6yoi , iJ TTorKmtii iTr/^ifpcn » riXyn, ideft, 
Reipubiic;:e conlliruenda? & acijniniftr.in<iE 
fcientia vel ars , quam uno vocabulo Politi- 
CAm folemus appellare. CicQvo,Civile:n fcien- 
tiam mox dicet. Quintilianiis (^edit.Parifin 
foL 1715. ) lib, 2,, cap. 15, pag. 125. not. 1^0. 
CivilitMttm vocavit . Capperonnerius • Quam 
fit in lUictorum inteliigendis arribus , Gr^- 
corum & latinorum , iludiofe utiliterque 
vcrfatus , cognofri cx ejus Quintiliano po- 
tcft . Quo iane libro vix quidquam protulit 
naec ^tas in Galiia cxceiicntius.. De quo be- 
ne mihi exiftimare videntur j qui ajunt , min 



oportuifle iJlum \n iuccm yenire , cum libri 
cxcolendis hominum ingeniis ufui erant, non 
porticibus exornandis. Hic igitur cum earum 
fit artium homo , conventus a me , non rc- 
cnfavit , guin pro noftra neceflitudine , & 
con&j3inn ma yoluntatc promovendi bonas ii- 
teras, mecum ilh communicaret , qua? ad Ci" 
ceronis libros de Iitiventioiie annotata habe- 
Jbat . Ne tamen plus aequo Commentariorum 
hic delcdus excrefceret , fa?pc indicavit tan- 
lum , quo fuj in Quintilianum Commcntarii 
I9C0, Ciccronianum.queinque nodum explicfl- 
j-it. OUvetus* 



Digitized by 



Google 



LinutL P tilMU S; 4: 

vferfatDr tis- , & facultas oratoria , eas res materiam artis rhetoricaef nomf- 
namus • Has autem res , alii plures , alii papciores exifttmavenint . Mam 
Gorgias Leontinus , ( $ ) antiquiflimus fere rhetor ^ omnibus de rebus or^ 
torem optime pcXfe dicere exiftimavit • Hic ^ infiiiitam , 6c immenfam fauic 
artificb materiam fubpcere videtur • Ariftoteles autem , qui huic arti plui^!- 
xna adiuffleata atque orhamenta fubmi&iftravit ^ tribns in generibus reruBi 
ver&pi rhetoris o£cium puuvit , demonftrad vo , deliberarivo^ judiciaii, De- 
snonftrativum ( 4 ) eft , quod tribuitur in alicufus certae perfons laudem , 
auc vituperationem . Deliberativum (5) eft, c[ued pofitum in difceptatione , 
& confultatione civili » habet in fe iententiac didionem* Judiciale {6) eft, 
quod pofitum in judicio , habet in & accufacionem & defenfionem , aut pe» 
titionem & recufationem » Et , quemadmodum noftra quidem fert opimo , 
oracoris ars. & facultas in hac nnteria tripartxta verfari exiftimanda eft. 

Vr. Nam Hermagoras (7) quidem^ aec quid dicat, attendere, nec quii 
polliceatur , intelligere videtur ; qui oratoris materiam in caufam & itt quaci- 
iiionem dividat . Caufam effe dicit ( 8 ) rcm , quac habeat in fe coatrover- 
fiam in dicendo. pefitam cum perfonarum certarum interpofitione ; quam 
nos quoque oratori dicimus efie attributani • Nam ei tres partes , quas an* 
te diximus.,^ fuppoaimus, judiciaiem, deliberativam , demonilrativam . Qu£<. 
iUonem aucem ( 9 ) eam appellat , qwe habeat in ie controverfiam in dicen* 
do pofitam, fine certarum perfonarum interpofitione , ad hunc modum.- Ec* 
quii fit bonum praeter Iioneftatem. Yerine fint ienfus • Qua: fit mundi for- 

ma. 



( 3 ) Gorgias Leontmfis ) Charmantida; fi^ 
iius ,*ILlietor-, Empedocli> difcipuius fuit • 
Cum Rhetoricam docere coepiflet , non mi- 
nus, quam centum minas a nneulis exigcbat: 
unde tancum nummorum acquifivit , ut Del- 
phis in templo flatuam fibi r» & quidem au- 
rcam pofuent .. Athcnis , quo legatus cum 
Tifia venifle dicitur , & Larifl» in ThefTalia 
diu commoratus eft • Hunc purpureis vedibus 
ufum fujfle tefiatur iSlianus .* nec defunt , 
qui fcrib«nt ejus orationes Achenicnfibus uf- 
que adeo admirabzles viias iidSc » ut dics , 
guibus habita? Aiifscnt , tWaV > ^ orationes 
ipfas UmpadMs vocarint. Inhunc etiam tan* 
quam patrem Philoftratus artem fophiflarum 
tefert . Hic , ut cft apud Plaioncm fic Cice- 
ronem, dc omni re , quxcunque in difcepta- 
tionem qua?ftioncmauc vocarctur, fe copiofif- 
fime difiiirum profaccbacur . Vixit Gorgias 
annis cencum & quinquc , ut ait pauianias : 
cencum & novem , ut Quintilianus , Dioge- 
nes ; & Suidas fcribunt ; centum 6c odo , ut 
Plinius , Lucianus , & Philoftratus arbitran- 
tur :, ccntum & feptcm , ut vult Cicero ; 
quanquam loquitur ita , C <ie Seneft. cap. J. ) 
centum <J» feptem complevit annos , ut cum 
quafi oftenciat ad ccntum & odo annos pcr- 
vcnifse . Quo quidem tcmpore cum dtbihtate 
^iiudum correpcus , aliquantulura fomni cce- 



pifsct , a neccfsario quodam rogatus , ccquiJ 
agerct: Somnus ^ inquit ^venit , ut fng frafff 
commendet > nec ita multo poft inedia vitant 
finivit. Corradus , in Brut, cap.S. 

C4) I^emonftrativum^ T^ »Vr^«xrix:'» , 
5c ^yHa^iei<;txev , dc quo vide CJuintiliaa. 
lih.^s c:ip. 7' Capperonnerius, 

C<) Deliberativum") To" cvfjLfiHXo-trix^if ; 
quoi aliquando etiam JViMny^pfXffv Sc ftfiny»- 
pyi7t%l* , \d cft concionale , appcllacur. LcgjB 
Quinciiian. lib. j. capi.8. Idem. 

ieyjMdiciaie^ T«' JjXtfnK*'*, quod nequj*- 
qUam confundendum eft cum rcd juridiciali 
a^ptetio^oyixS . Vidc Quincilian. lib. 3, cap.^. 
Idem* 

C7) Hermagoras^ Floruit poft Ariftocclis 
& Thcophrafti ccmpora, ut cx CJuintiliano , 
Iib.5. cap. I. incelligi poceft : fecitque , uc 
idcm tradit , velut propriam in oratoriis in- 
ftitutionibus viam , quamplurimi fecutijMnt* 
Hic iplc eft , qjiem corrupto , ut opinor , 
nomine , Hermetem fepfus vorat Cornificius 
adHcrcnnium. Pruffeus, VidcQuintilianum, 
rib.3. cap. 5. ubi ab Hermagora ftat contra 
Tulliam. Muretus. 

C 8 ) Caufam effe dicit^ QuamOraeci Rhe, 
tores vvo^hct^ nppellant . Capper. 

(9) ^Afiionem autemy Hanc Crarci flsV 
ffi» vocanc- Idemi 



Digitized by 



Google 



^ Z)F. imBNTJONE ftHETORICA 

ma « Quae fit foiis m^gnitudo .. Qaas^ <iua?ftjones grocul: ab orAtorii (^cto 
remotas ^ facile omnes. intelligere. exiAimamus. Nam v quibui in reb|i^ j(^m^ 
soa; ingenift philofbphorum plurimo cum. labore confumgta inteliigimu$ , eas 
ficvL^ flliquas. panras; res » oratorL attribuere ^, magnar amenti^ vldetur • Qiio4 
fi magnam in his Hermagoras. habuiflet facultatem , ftudia & difciplina con\- 
paratam ^ videretut fretuSr fua. fcientia- ^^ faifunv quiddam: conftituiile de ora» 
roris oificio^ & noa quid ars, ied ^uid ipfe poiTet ^, expofuitfe ^ Nunc rero ea 
Jiris. eft in. homine ^^ utL ei multa rhetoricam citius. quis ademerit ^ quam 
philoibphianv conceflerit. Neque eo dipp^ quod e}us ars quam edidit , mihi 
mendofiflime fcripta. videatui: (nam. fatis in ea. videtur ex antiquis artibus 
ingeniofe. & diligenter eleftas res^^ collocafle ; & nonnihil ipfe quoque novi 
protulifife) verum. oratori' minimunL eft, de arte loqui, quod hic fecit; mul- 
ta maximum ex arte dicere ^. quod eum minime potuiiTe omnes videmus« 
Quare materiaL quidem nobis rhetorics. videtur ea y quam Ariftoteli vifam ef^ 
ie diximus*. 

Yll.Partes autem hse funt , quas plerique dixerunt , inventio ,. difpofi- 
tio, elocutio, memoria, pronuntiatio •s.Inrentio eft f zo) excogitatio rerum 
verarum^^aut verifimilinm). qus caufam prebabilem. reddant. Difpoiitio (ii) 
eft rerum inventarunu in. ordinem, diftributio • Elocutio (iz) eft idoncorum 
verborum , & fententiarum:, ( ij ) ad inventionem.accommodatio .. Memo- 
ria ( 14), eft firma animi rerum ac. verborum.. ad inventionem perceptio . 
•Pronuntiatio ( 15 ) eft ex rerum. &. verborum dignitatt ,, vocis & corporis 
mpdieratio..Nunc. his. rebus. breviter conftitutis ^. eas. rationes, quibus. oftendc- 
r^ poiSmus genus, & of&cium &. finem. hujus uirtis ^ aliud in tempus diffe- 
remus . Nam Sc, multorum. verborum, indigent ,. & non tantopcrc: ad artls 
defcriptionem & praccepta. tradenda pertinent . Eum autem, qui arteni rBc- 
tpricam fcribat > dc: duabus. reliquis rebus , de materia.artls ;,. ac partibus 
fcribere oportere exiftimamus . Ac mihl quidem. videtur con)un£lc agendum 
de. materia ac partibuSi Quarc. inventio , qu» princcps cAl omnium. partiu:m,. 
potiflimum in. omni caufarum. genere, qualis. debeat efle,. confidereturv 

VIIL. Omnis. rcs ,, quae habct in fc pofitam. in diaipne ,, autr difccptatio— 
BC aliquam controvcrfiam , aut faai , aut nominis , aut generis, aut adio- 
nis continet quapftipnem,.Eam. igitur qusftionem , cx. qua. caufa naicitur ,. 
confticutionem^appcUamus . . Cenilitutio ( i5), eft prima. confliftio cauiarum 
<x depulfione, (17 ) intentionis ( i8 ) profefta, hoc, modo. : Fecifti, non fe- 

ci , 



( lo) Inventh tfl^ H* 8 vpsctc* Idenn ( «O ffonuntiatiey H* vwcnpio^tgw. Idem^ , 

(ii) Bifpofitio^ H' ci*xofoy,ta, Idem, Ci6 ) Conflitfttio efly H! ^uffi^* cujas no- 

\\%.y ^locutio^ H* fpxffic , n iff^TiiyHU , i minis rationem & etymologiam Yide apud . 

«r^«»f X' « . Idem . Quintilian % edit» 171 jT* pag. i ^^ . not. 16^ Idem • , 

C^S ) SententinrHm) Twf ftetroiSr , vulgo ii^y E» dipnlfione^ Id cft, reftitatione ,, 

des fenf^esi > noivautem. rSt yrtAfuir , quas quae & depreeatio^qiM^ndoq^nz dicitur» ur mox 

yoaaxM^ fentencet , mM^imts, ^cc, Latina vox patebit, cap. lo^. Fortunatiahua. Rhetor (pa^*. 

utruiuque fignificat., VidcC5uintilian.pag.321. 39« Rhctor. Pirh.) airo^fita-iK vocat , id clt, 

not. 6.. & pag. f o j. not. 1.1.3. ^d^f^* - ■ negationem . Idcm . 

(14) Memoris) H' ftniMv . Idem., (il) Intentionis') Id eft «ccufationis» (ive^ 



Digitized by 



Google 



L I B ER T R 1 M U S. 7 

cl , ant fare ieci . Cum fafi;! controverria eft y ^ubniam cooJeAuris caafa 
firmatnr , conftitutiO coolediuralis {19) appeilatur : Cum aiitem nominis, 
goia vis vocabuK definienda verbis eft, conftibutio definitiva (zoy aomina- 
tur. Cum vero, qualls fit tts , «juxritur, qitia & devi, & de ^enere nc* 
gotii controverfia eft , tonftitatio generaJis ( «i ) vocatur « Kt cum caufii 
ex' eo pendet, ^uod non aut is agere videtur, quem opartet, aut noa cum 
eo , quicum <q>ortet , ant non apud quos , quo tempo^e , ^ua lege y ^ua 
crimine, qua pceaa Dportet ^ translativa dicitttr (22) conftitutio : quia a£tio 
translationis & commutationis indigere videtur . Atque ^arum atiquam ia 
omne cau& genus rnddere «eceiTe eft . Nam in quam ixoii iacidertt, ia ea 
xiihil efie poterit controverfias • Quare eam ne caufam quidem cbnvenii pu. 
tari. 

Ac fa£U quidem xontroverlia In omnia tempora poteft diftribui . Nam 
quid faftum fit, poteft quaeri, hoc modo/ Occideritne Ajacem Uiyfies • £c 
quid fiat y hoc modo: Bonone animo fint erga j>opttium Romanum Fregel* 
lani . Et quid fijturum fit , 4ioc mcdo ,• Si Carthaginem reliauerimus inco- 
lumem y «um quid fit incommodi ad Tcmpublicam -perventurum •• Nominis 
controverfia «ft ^ cum de fafto convenit, & quacritur, id quod fitftum eft, 
^o nomine appdietur. tjuo in genere aecefie eft ideo jiominis >e& contro- 
verfiam, vion ^uod de re ipfii non convem'at, non ^uod de hSto noB con- 
fiet y fed 'quod id , «quod fafhmi fit , aliad alii videatur efle , & idcirco 
alius alio nomine id appellet . ^uare in hujafihodi seneribus definienda res 
erit verbis, & hreviter deicribehda : ut ^ ii c(uis fiicrum ex privato fiirri- 
puerit , utrum iiir , an facrilegus fit judicandus • Kam id cum qusritur , 
jfeceiTe erit definire utrumque y quid fit fur , quid iacriiegus ^ & fua de- 
£;riptiohe oftendere alio nomine illam rem, de qua agitur, appeiiari oporte^ 
re , atque adveriarii dicunt . 

IX. Generis eft controverfia , rum & quid faftum fit, convehit, & quo 
id fa&um nomihe appellari oporteat ^ conftat: & tamen, quantum, & cu- 
jufinodi , & omnino quale fit, quaeritur; hoc modo: Jaftum, an inmihim: 
jutile ) an inutile j .6c omnia ^ in quibus , quale fit id quod fadum eft ^ 

«guaB* 



.adionis» quft crimencuipiamintenditur. Tor'- 
tunatianus Rhccor ( pag. 59. Rhet. Pith. ) xoc 
ripoKTir appcllat » £oc «& , sf^rmMttonem « 
Idem. * * 

C19) ConftitHtio con)e&urslis) O' goyuff'' 

W if^H^t^Tf ir^yiAtnmof » ro Hf^ruw^it,^ 
0V^i\iX^ ^clct^* Vulgo dicimr Sludfiio fs&S9 
vcl W# f/r&^. Vidc Qfiimiiian. pae.ie^. not. 
16^ dc pag. iSi. iiot.468. iUias dicitur infi- 
eislis , :Sc do fukflsntis , tefte Quintiliano 
pag.5g5. fiot.4i. Idtm^ 
' Cxo) Conftitttti^ definitivM) (ff9o , iu^ 

«i rnt auii %cu frf'p» • Latini dicunc enam 
finem, defint* Donatus ia TereAt. £uaiKb« 



V. 5. i8. €M§ifam finslem. Vidc Quintil. fag. 
253. not. 18. & pag*i8i. not.468. tdem. 

Ui) Confiitutio ^enerslis) ALacinisRjie- 
toribus vocari folec Aatus qualitatis, ^el j|ua. 
litas, n' fjroiOTJng» Apud nos qu2llio)uris vel 
de jare appellatur « Xege Quintil. 'pag.iff. 
not. i8« pag. i8i« not. 468. dc pag. 414» not« 
170« Idem* 

(11) Trsnslstivs diciturConJHtutio) Oain-' 
t iliano translatio » tran fsumpti va , itranfpoii- 
tiva , grasce uireiXn^tf ,6c ^iliquando veip^ 
^fw^n* » P/^Jcriftio » vulgo dicimus cxccpticH 
ncm judicii vel fori «declinatoriara • lc«« 
Quintil. pae. 1/1« not. 24i*^46* * p«S»i8i. 
not*468* Idemt 



Digitized by 



Google 



8 JDE xmEmiom tLmroKicA 

quseritur , fine ulla nominis cootroverfia . Haic generi Hermagoras partes 

qqatuor fuppofiiit , dcliberativam , deoxonftrativain , )uridicialem (ij ) , ne- 

gotialem . Quod ejus , ut nos putamus , non mediocre peccatum reprehen- 

dendum videtur ; verum breri , ne , aut fi taciti prxterierimus , fine caufa 

non fecuti eum putemur ; aut fi diutius in hoc conftit^rimus , moram at<- 

que rmpedimentum reliquis prxceptis intuIiiTe videamur • Si deliberatio 9c 

demonftratio genera fiint caufarum , non poiTunt rede partes alicujus igene- 

ris caufse putari. Eadem enim res alii genus efle , alii pars poteft : eidem 

geuus efle &. pars non poteft . Delibemtio autem & demonftratio genera 

funt caufarum • Nam aut nullum caufa^ genus eft , aut judiciale iblum , 

aut & judiciale, & demonftrativum, & deliberativum • Nullum dicere cau« 

fx efle genus, cum caufas efTe multas dicat, & in eas prxcepta det, amen* 

tia eft. Unum autem judiciale folum effe qui poteft , cum deiiberatio , & 

demonftratio , ne<^ue ipfae fimiles Inter fe fint , & a judiciali genere pluri- 

mum diffideant , & fuum quxque finem habeat , <iuo referri debeac ? Re« 

liiiquitur ergo>, ut omnia tria genera fint caufarum. Deliberatio igicur, & 

demofiftratio non poiTunt rede partes alicujut generis caulae putari • Male 

igitur eas generalis conftitutionis partes efle dijdt. 

X. Quod fi generis caufe partes non poifunt reftc putari , muita minus 

rcfte partis caufac partes putabuntur. Pars autem caufe, conftitutio eft om- 

nis. Nra enim caufa ad conftitutionem , ftd jconftitutio ad cauiam Accom- 

modatur . Sed demonftratio & deliberatio , generis caufx partes non polTunt 

itQut putari , quod ipfa funt genera . Multo igitur minus re&e partis e)us , 

quod hie dicit , partes puubuntur . Deinde fi conftitutio , & ipfa ^ & pars 

e)us quaelibet , incentionis depuifio eft; quse intentionis depulfia non eft, e» 

nec conftitutio, nec pars conftitutionis eft • At fi , quse intentionis depulfio 

non eft , ea nec conftitutio , nec pars conftitutionis eft ; demonftritio , & 

deliberatio ', neque conftitutio , nec pa rs conftitutionis eft . Si igitur confti- 

tutio , ic ipfa , &. pars ejus , intentionis depulfio eft ; deliberatio , & de« 

monftratio , neque conftitiitio , neque pars conftitutionis eft * Piacet autem 

}pfi , intentionis non effe depulfionem • Piaceat igitur oportet , non eife con* 

ftitutionem , nec partem conftitutionis . Atque hoc codem urgebitur , five 

conftitutionem , primam caufse accufatoris confirmationem dixerit , five de<- 

fenforis primam deprecationem . Nam eum eadem omnia incommoda ie« 

qucntur . 

Deinde confefluralis caufa non poteft fimul ex eadem parte , eoiem ia 
genere & conjeduralis eife , & definitiva . Rurfus nec definitiva caufa po- 
teft fimul ex eadem parte , eodem in genere, & definitlva elTe , & trans- 
lativa. £t omnino.nulla conftitutio , nec pars conftituUonis poteft finuil 2c 
fuam habere , & alterius in fe vim continere : ideo quod una<ju«que ex 
& ^ & ex fua natura fimpliciter .confideratur : altera affumpta , numerqs 

con- 



(23) Jnridiciahrrh , negotiMlem") Dao h«c & ad ipfius explicationcm qu«dam ajinotabi- 
vocaMla Ttiiiius jpfe pauio poft cxpiicabit , mui. litm. 



Digitized by 



Google 



LXBERVRIMUS, p 

tonKMionxaa duplicatur , noa vis confticutioQis aagetur . At deliberatirif 
caufa fimul ex eadem parte, eodem in genere A conjeduralem ^ & gene« 
nlem , & definitivam , Sc translativam folet faabene conftitutionem , dc 
Baam ali^uam , & plures nonnunquam . Ergo tpfa neque confticutio eft ^ 
nec pars conftitutionis ^ Idem in demonftratione ielet ufu evenire • Genera 
igitur , ut ante diximus ^ bxc caufarum putanda futit ^ non partes alicuju^ 
conftitutionis • 

Kl. Hxc ergo conftitutio , quam geaeratem n^minamus , partes nobU vU 
^etur duas hahere , iuridicialem y &: negotialem . Juridicialis eft ( 24 ) , ia 
qua (*) aequi 6c iniqui natura, «ut przmii, aut pccaae ratio. «juxritur. Ne« 
gotiaHs (2j) eft, ia qua, quid juris ex civili more, Sc acquitate fit, con- 
ijderarur: cui dHigentix przeffe apud nos judrconfuki exiftimantur. 

^Jic iuridicialis quidem ipfa in duas diftribuitur partes , abfolutam , &. 

"^ffumptivam. Abfoluta .cft (a*) , lux ipft in fe continet juris & injuriap 

quzftionem . Affumptiva eft (27) , quas ipfa ex fe nihil firmi dat ad re* 

^ufationem ; foris autem arvjuid de&nfionis affumit . Ejus partes fiint <{ux^ 

tDor , cooceflio , remotio criminis , relatio criminis , comparatio. Conceflio , 

<um reus (^S) non id , quod fa£lum eft, defendit, fed , ut jgnoftatur ^ 

poftulat . H^c in.duaj partcs dividitur , purgationem , & deprecationcra • 

Purgatio eft, cum fa£him concedituc , culpa removetur • Hxc partes habet 

tres , imprudentiiun , cafum , neceffitatem . Deprecatio eft (29), cum & 

pcccafife, & confiilto peccaffe reus fe confitetur, & tamen , ut ignofcatur ^ 

poftulat.: quod genus perxaro poteft acoiderc. &emotio criminis cft (jo) ^ 

cum id crimen , quod infertur , ab fe", & a fiia culpa, vi, & poteftate ia 

alium Tcus removerc conatur-. Id dupliciter fieri poterit , fi aut caufa , aut 

faftum in alium transfcretur . Caufa transfertur , cum aliena dicitur vi Sc 

poteftate fadum . Faftum autem , cum alius aut dcbuiffe, aut potuifse facc- 

^•e dicitur. SLelatio criminis f Ji ) cft , cum ideo jure faftum dicitur , quod 

Tom. h 8 alius 



C*4) Juruitcialis tfi) Ti ^sfcuoko^iKow , ji 
^i]UK9X«>ix>f ?«<"« , cujus vocabuh variM figni- 
ficationcs vide apud Ouincii. pag. i74* "oj* 
211. Cavc autem confundas '^ fixMXoytxiv 
iuridsdMle cum w" ^itatnif judietmt . btttuf 
ilJe juridicUiis cft dc re jam fada . ae aftione 
;am pcrpctrata , idcoaue prattcritum tcmpus 
fpedat. Idem* . . . 

<*) J^^ & «?*J«0 Vid.Man.Lamb. 4- 
wi ei* reiti Hatura . 

CiO Negotialis efi^ T(5 »^«7^^^'*^" • * 
mfayugerwi ^d<rn , cujus vocabuli vanos cxpo- 
fui dgnificatus in CJuintil. pag. i74- not.Mi. 
Stauis ille negotialis cft de re facienda , lic- 
oue ad futurum tcmpus pcrtinct. Idern* 

<16) A^olHta eft) ArriXn^ii . vel rfi^J- 
MTixi} ^dffii. Lcgc Qumtil. pag.181. not.468- 

U7) Jiffumftiva efi) Avt/^«''C , vcl «>r 
eirixa ^aVrc. Vide Quintil. pag,i8i- not.46«. 
A Nafcimbcnio fol. 11. perpcram vocatur 
nLtrr duri^a^fi , ( ubi tamcn mcndum vidctur 
cHh typographicum pfo r* mr' dm^<»tf^ 



idque ex depravata icif^ione Quintilianzi coa- 
tcxtus lib.7. cap.4. p!if.437' ubi quidam co- 
diecsMSS. habent K»ni drvt^a^iv . Sed veraai 
ac genuinam ledloncm aftruximus ad Quint. 
pag. 4?7. not, 14. «hi excudettdum cutftvumit , 
xar' «Vri>w<r, Idem. 

C18) ConcelfiOj cum tieui) Zoyyfdfm. A- 
lias dicitnr venia dc ftttiis venialis , icemque 
cUx>recatio« Vide Quintil. pag. i8i« not.46l. 

(2^) Defreeatio efi") Qutm ptopne ewy^ 
yitifjmr Gra!ci Rhctores appellant. Hic aatenr 
f6 deprecatio non idem fignifieaC , ^od cap. 
10. ubi ufurpatur pro depulfionc , nre refii-» 
tatione acculationis . Idem* 

C30) Kemotio crimimi o^) Vt fmneH^ . 
Lege Quiniil- pag. 181. not.468. Nafcimbe. 
nius» fol. 104. perperamvocavit fmd$§^f , ut 
dcmonftravi ad Quintilian. pag*4S9* not.65» 

Idem. -^ . ." , ••' • 

C31 ) lalatio crimmis^ Krrjyxm». Vidc 
<^intil. Kko mox iadicato. Idem^ 



Digitized by 



Google 



lo DE IJ^rENTIOm RHETORICA 

alitis ftnte ih}am laceffieric • Comparacio eft. ( 32 ; , cum aliud aliquod fa« 
Stvim reftum , aat utile cootemlitur ^ quod ut fi^et ^ illud , quod arguitur , 
dicitur eflv cammif^uim» 

la quarta conflitutione- , quam translativam oomiaamiis.^ ejus conftlcutia» 
xA^ eft cofiti^oYerfia , cum aut. quem, aut quicum ,. aut quonaodo , aut apud 
q^cS) aut ^uo jurr, gnt quo tempove agere pporteat, quanritur ^ aut omnl- 
210 aliquid de commutatione , aut infirmatione aftionls agitur * Hujus con** 
ftitntionis Hermagoras mveotor efse exiftimatur , noq quia non ufi fint ea 
veteres pratcres &pe snulti ^ fed quia. non. aoiiaaiiverterint artis fcriptores 
eam fuperiores , nec retulerint in numerum oonftitiitionum . Poft autem ab 
hec inventam multi reprehenderunt ^ quos noa tam imprudenti^ falli puta- 
znus (res enim perfpicua eft) quani invidia , atque obtreftatione quadam 
impediri, 

XIL Et conftitutiones quidem , & carum partes- expofuinais ^ exempla 
antem cujufque generis tunc commodius expofituri videAiiir, ctim in unum^ 
qiK)dquie eorum argumentorum copiam dabimus . Nam argumenpaadi. ratio^ 
dilUcidior erit , cum^ & ad ^enus ^ dc a<t eisemplum catifa; ilatiin poterit 
accdmmodari> 

€onftit|itione caufa» rcperta , ftuitim placet confiderare , utrum caufa fit_ 
fimplex , au coo)un&ft ; & fi coniunfta erit , utruna- fit ex pluribus qua^- 
fiionibus junfta , an ex aliqua comparatione » Simplex eft , qua^ abfolutanL 
in fe continet unam qua^^paeffl, koe modo ; Coriiithiis bellum indicamus, 
an non>? Con)un&a ex pluribus quseffionibus, in qua plura ^aarruntur, hoc 
paAo : ytrum Garthago diruatur , an Carthagiaenfibus ( }}.) reddatur, aa 
eo colonia deducatur. Ex comparatione . ^ in qua per eontentioudm' ^ utrum 
potius, aut quid potifnmum fit, quarritur ^ ad hunc modum : Utrum exer- 
citus in Macedoniam comra PhilippunA (34) mittatur , qui £oc\is fit auxi- 
}io; an teneator in ItaKa ut quam maximie- eontra Annibalem copt8& fina. 

XIIF; Deinde confiderandum eft^ an in ratione, an in fcripto fit contro* 
idtrfia- ( 3T )^ Nam fcripti controverfia^ cft ea, qo» es fi»iptioni5 gen#re m« 
fcitm: . E)us autem ^nsra , ^uas fuat ieparata a conftitutionibus , quinque 

funt • 



Qulntilianpin itiidfin. Uem. 

<i3 ) . Carthsiinenfihus , ) CwthMglntnpi in 
prola dice|idui9 , vr f»(m\oyh evincjt . Aldiis 
ftimen obtcndij Prifciani , Lapictum, & Pan- 
ocAarum audprirfltem . Sed decepit fic fcri- 
bcntcs Ennii.audoritas , cu;us cft s Hofiem 
qul feriet , mihs efst Carthtiginienps . Ncc 
cojitarwK, fic Ennmm fcribcrc coadum me- 
t?/r- * ^^ "*^" rccipit Carthaginenfis * 
Voflius^ Grammat» JiU i. cap.^j. 

(34) Contr» ^hiUppum) Noti Alexandri 
Magiii patrcm, fe^ aljum Macedoniic regem^ 

2ni tcpiporc belJiPunici Crcundi^ focdus cum 
^nnilMJc inicraa 5^ verum a J.«yino prxYor^ 
wrcitus, cuo jin Italii^ immiiicrct, iaSJaJ- 



cedoniam incenHs uhro navibus fc reciptfre 
coa^us cft. Prufteus. 

C55) An inratidnt, an in fcripto fit con^ 
treverfia) A^Iudit hic Tullius ad ccld>erri- 
mam veterum Rhetorum divifionem » qaa o-i 
ratoriarum quleilionum Aatusr dividuntur in 
Rationales riig XGytxii , SC legales rt^ tOftttL^i * 
De Yih fufe Qiiintilianus agit lib.^, cap.j. 
& iplc Cicerd Jib. 11. de Invenr. cap. li. & 
ij. Omnis aatem qua? in ftripto pofiti^^ft 
controvcrlia , fiatks legalis ideo vocaan: , 
quia inter varii generis fcripta pra^cfj^nt 
quemdam ' JocuW Lex <? *9>if videtur o&tiftfe« 
re. Lege etiam Quintiiian. pag. iti. aot.467'« 
468. Qipteronner. ^ 



Digitized by 



Google 



L I B ER P R I M U ^.^ ^i 

ftiDt. Nam teia rerba ipfa videntur cum iententia fcriptons dlffidere, tum 

joter ie-dtts kige&, aut plures di/crepaie , tum id^ quod icriptum e£t, duais 

«ut plures rt$ £gni£care : tum ex eo , quod icrjptum eft , aliud.^uo^ue , 

qnod noh fclriptum eft , inveniri ; tum vis verbi ^uafi in definitiv-a confti- 

tutione, m quo pofita fit^ quxri* Qiiare primum genus, de fcripto dc Xeo- 

.teotia (i6) i fouadom , ex contrariis legibus ( j 7 ) ; tertium ^ asnbiguttmi 

*<1^); quartiim, c»uoci««ttvum {99) { ^uintum » de£auti^42m (40>.nom^ 

.jnamus. 

Eatio autem eft , cum omnjs <pueftia noa ia icriptiooe , ied ia ali^uf 
argumeniatione confiftit» Ac tum confiderato genere cau&, 6c cogait^ coor 
fiitutione , cum , iimpIexnCy an coojiaoSba iky ;nteLIexerif ^ & fcripti , ^ 
rationis habeat controverfiam , vlderis , deiacepff crit vtdendum , ^ux f u^r 
ftio , qus ratio , ^ux judicatio , <iuod firmamentum caufse fit r guac omnia 
a conftitutione proficifirantur opofftet* Quatftia eft^ ^asr es: conflidlione caa- 
farum gignituf eontroTerfia^ hec modo: Non^ >ure fecifti: jure fecir Cauft- 
rum autem hzc.eft confli&ia , «a <[ua conftitucia conftat, Ex ea jgitur na« 
icitur controverfia^ ^am quxftioaem dicimus , hoc modo : Jureae fecerit ^ 
Ratio eft (41 ) ea^ qux continet caufam, ^uae fi fublata fiC , aihil la cau- 
ia controveriiar relinquecur ^ hoc moie , ut docendi cania in facili ^ ^ per« 
vulgato lexempla coniiftamus : Oreftes fi accuiettir matricidii » nifi boc di^ 
cat , Jure feci ; illa enim patrem mMai occiderat r non habet deienfioiiemr 
Qua rnbrata^ omnis ijuo^tte controverfia fublau fit r Erga ejus caulir ratio 
^ft, quod ilia Agamemnonem occlderie r Mdicaua (^42 ) eft» ^uae «x infirr 
xnatione & confirmattone rationis nalcatur coaeroverfia . Nam fit ea npobif 
expofiu ratio y quam paula ante eo^pofiiriQttir « Illa enim ^ ioquit , patren^ 
occiderat. At non^ inquit adveriarius, abs te fiiio matrem jiecari opproiit ;^ 
potuit enim fine tuo icelere^ illius^ £i&um punirir ... 

XIV. Ex hac jdedu£kiane rationis* iUa fuimna safciair ccQscjsoveffia^ .qnan 
}udicationem appellamus. Ea eft hujufmodir Redumne fuerit abOrefte ma- 
crem occidi , cum illa Oreftis patrem occidiflet . Firmamentum ( 43 ) « cft 



9 



(^6> Primtimgenus de fcriptc , fi^ ptnterH 
tia ) n<f <* ^v ^ ^ianla^ y quem ibtum ex- 
ponunt Tullius 11.. de InTcntion» cap. i%« 8c 
Quintil. Iib.7^ c^. Idfm. 

(37^ Seemndum » ex contrariisr Ufilusy 
AViifo/tfrav: quo de fiatu prae cxteris legendi 
funt Cicero lu ^e lavent* cap. 15. dc Quin* 
til. Iib*7-<«P-7- Irfe»». 

Legtlem liunc ilatnm plitribus cxpltntntTul^ 
Jios I u de Invent» cap. ix» Oc QaintiJ*' hb.y^ 
cap. 9. fifii» * 

C39> ^flfiwrimi» mthcinMtsvttm^ T«f ^X* 
^9yt9(igiv , qui ftatua legalis fiifius ezptiatur «. 
Tullio lu dc Inventxoo. cap.if.. & a Qiin- 
tiJfano» lib.7. cap.S. Idem^' 

(40) Sluintum , definitivufn^ Alias 4efi« 



nitionemregalem , fi^ ofoif vel oftTiadr nfMnif; 

3ui ftatus proprius tc fpecia^is eft Tullio 1 1 . 
c Invent. cap. 16. & Herennijfno Rhctori 
Irb.T. cap.iK Vide Quinnl.pag. iti.not.4^ 

(41 > Kati^ efi") Am'flr vcl «rfWav er plrte 
v^ Rei iecundum Ciceronem > tut etiam «k 
parte Adoris vel Accufitoris iecundHm alios, 
de quibui Quintilian* lib.^. cap. ti» vidtf » dc 
paf.iro6r num. 2. & f . fn^ ; 

i^i^ Judicstio^ Ti n^ofMMir, fioc tfft/ id 
ipfum de guo judiccs feront , auf fakem ieri- 
ve debent tenientiam. IcgeQuinriL pa|^»«o6» 
Aum.4. /i/fi» » 

( 43 > Firmamentum efl^ Qi«d «Kar roa- 
tar continens , nfvxMxo* , S^oc ex pane t« 
Rei defumit Taltius • Coatra HereimiaiiusRhe^ < 



Digitized by 



Google 



1 2 DE INFENTIOl^E KHETORICA 

firmiffima arguiQcntatio defenfbris^ & aptiffima ad judicationem : ut fi jt^ 
lit Oreftes dicere , e}ufinodi animum matris fuaB fuifle in patrem fuum , ki 
ie ipfum , in ibrores , in regnum, in famamr generis & £imiliac, ut ab e«. 
pcenas liberi fiii potiffimum petere debuerint. Ec in ca&teris quidem conftitu-» 
tionibus ad hunc modum )udicationes reperiuntur : in con)e£turali autem 
conftitutione , quia ratio non eft ( fa£tum enim npn- conceditur > non poteft 
ex deduAione racioni^ nafci ittdicatio . Quare necefle eft eandem eflfe quae^ 
flioncm , & )udicationem .* ut, fa£tum eft y faftum non eft ; fa£tumne fit« 
Quot autem in caufa conftitutiones' , aut earum partes erunc ^ tocidem ne^ 
cefie erit quxftiones , raciones ^ Judicatibnes , firmamenta reperiri ( 44 ) His 
omnibus in caufa repertis , tum delQi<}ue f\ngu}a& partes- totius. cauias confi- 
derandas func • Nam non ut quid^ue dicendum primum , ita primum' aniii- 
madvertendum videtur ^ ideo quod illa , quaB prima dicuncur , fi vehemen- 
ter velis congruere , & cohaerere cum caufa- , cx eis ducas oporcet , quae 
poft dicenda func. Quare cum judicacio , Sc eai, quao ad judicacionem opor^ 
tec inveniri' argumenta ^ diligenter erunt artificio reperta , cura & cogita- 
tione pertrafbta; timc denique ordifiaadae ibnc caeteraB' partes orationis. 

Hx partes fex efie omnino nobis videntur ; exordium. (4^) >. narratio* 
(4^;, partitio (4-7), confirmatio (4«)^ reprehenfio (49), conclufio (50^. 
Nuac quoniam exordium princeps omnium efie debet , nos quoque primunt. 
in rationem exordiendi pra?cepta dabimu^: 

Xy> Exordium elV oratjo animum auditoris tdonee com|>arans ad' reliqaant 
diftionem (51.) : quod eveniet*, fieum benevolum , accentum, docilem fe- 
cerit , Qpare, qui bene exordiri caufam volet , eum necefle eft genus fuas 
caulb diligenter aate cognofcere § Genera caufarum quinque func , hone^ 
ftum , admirabile , humile , aiicep»,.obfcurum ( 52 J. Honeftum genus eft.^ 
cui ftacim fine oracione noftra audicoris favec animus . Admirabile , a qup 
alienatu» eft aninms^eorum , qui audituri func . Humile , quod negligicur 

ab 



«or lib. I. cap.i6. ex parteAaorisi ait cnim: 
TiraamentHm qu£rendHm efi , id $fi , quoi 
eoiHinet accufatienem , qued afftrtur contra 
ratianem defenfionit^ Un4e , ut ca?tera omii- 
tam Atgumenta « fatis patet Rhetoricos' ad 
Herennlum iibros non cffe ^cmilnum Roma- 
niOratoris fixtum. Xege QatntiJ. lib^^c. 11. 
Idem* 

(44) Totidem tuaffe erit quafiiones^ • . • 
i^4iM$iones , firmamenta referiri, ) Dc his 
tainen. QniDtilianus iu ilatuit iib.5. ca.p.11. 
Verim f^, frrvius , qui fi/ttum c^ contiruns 
^ judicationem idem effe voluerunt ^ Idtta . 

<4^) Mxordium^ llfoe/fim, de ^uoQuin* 
cjI. Iib.4. cap.i. I4em* 

<46) Narratio) tf^yvm , Jc qua iioii 
lihetor. lib.4. cap. 2. Idem^ 

C37^ Partitio^ Ai«^ei«c, Vcl itafnf^afAii 
.C48) Cotifi%matio) lHcmwxA^ ^ 4^ qiuiQuin- 
tiL lib. y. a cap. u ad i?. Idem. 
. M^) ^efrehenfio^ Alias dicitur infifimtio. 



& reftttatio dyaa-xA^ , de qua lege Qaintil#. 
lib. 5. a cap. >?• -ad ufque libri finem. Idem^ 

C 50 ) Conciufio ) AJias vocatur peroratio , 
iftkejoi^ LegcQuintilian^ lib.6. cap. i.Idem*. 

(51) ^d riliqHMm. di&ionem") T9 dim» 
fluanjdoque toxjm hgnificatprationem • Sk Tul- 
lius de Clar.Orat. cap. 74. hfalim mihi i. 
Cralfi unam fro M. Curio diBionem , quam 
cafiellanos triumphos duos . Et I. de Orat* 
cap.24. Legc etiam auftorcm Dialogi dqOrat, 
apud Tacit. num.i. 8c ^4. Marius Viftorin^ 
in I<(.Ciceroms die lavent.. Scire. dehmus' in 
dialoiis fermonemejfe » non di^ionemi dicHo^ 
nem autem ejfe in^ civilihus caufis . . . Ser» 
mo, philofophi: diBio, oratoris, Idem. 

i^z) Honefium , admirahile , humile , an^ 
cepf» obfcurum) ^vicj^^ m^^^^ov^ a^ef^u ^, 
afm^d^t ^u^^afenLcXbhiercy* De his lcgeQu inr 
tu. pag.z17.il 8. Nafcimbcnius , fol. 16. nu^. 
le AaK|: ^^iswfcwA^^pv • Ida^ •.. 



Digitized by 



Google 



L l B BR P R I MU S, 13 

ab AnditorB ^ & non magDoperc atteAdendum videtnr* Anfep^, in ^uo aux 
Jodicatio dnbia eft ; ^aut cauia , & booeftath ^ & turpitudinis ^parcjceps : 
ut & benevolentiam pariat , & ofienfionem • Obfcurupi , in quo aut tardi 
auditor^s funt , aut dif&cilioribus ad cognofcendum negptiis caufa implicita^ 
eft. Quare , cum tan^ diverfa fint genera caufarum, exordiri quoque diipa^ 
ri ratione in unoquoque genere necefle eft • Igitur exordium in duas partes 
dividitur , in principium ^ jc infmuationem ( 5 $ ) » Principium , eft oratio 
perfpicue & protinus perficien^ auditorem benevolum, aut docilem^ aut at- 
centum. Infinuatio, eft oratio ^uadam dilEmulatione ^ Sc circuitione obfcure 
^ubiens auditoris animum • . 

. In admirabili genere cau& , fi non omnino infeftl auditores erunt, pria-» 
cipio benevolentiam comparare licebit. Sin erunt vehementer abalienati, con^ 
fugere neceiTe erit ad infinuationem . Nam ab iratis fi peripicue pax ^ dc 
benevolentia petitur ; non modo ea non invenitur ^ fed augetur atque in« 
£ammatur oc^um . In humili autem genere caufie , contemptionis toIlend2& 
caufa^ nece^e erit attentum ef&cere auditorem. Anceps genus cauix, fi du«> 
Jbiam judicatioaem liabebit y ab ipfa )udtcatione exordiendum eft. Sin autem 
partem turpttudlais Sc partem laoneftatis habebit , benevolentiam capcare opor* 
tebit, ut in geaus honeftum cauia translata videatur. Cum autem erit ho* 
neftiim caufas genus ^ vel praeteriri principium poterit ,. & , fi commoJum 
fuerit 3 aut a narratione incipiemus , aut a lege y aut ab aliqua firmi/Cma 
ratioae naftrs di£lionis : vel fi uti principio placebit , benevolfiAtiae partibus 
utendum eft, (it id, quod eft, augeaeurr 

XVI. In obicuro cau£e genere y per principlum dociles auditores efficer^ 
opcrtebit. Nunc,. quoniam, quas res exordio conficere oporteat, diSum eft; 
r€li<iuum eit ^ ut oftendatur, quibus quseque res rationibus confici polfit. 

Benevolentia quatuor ex locis comparatur : a noftra, ab adveriariorum ^ 
a judicum perfona , ab ipfa caufa ^ A noftra , fi de noftris fa£^is , fc of. 
ficiis fine arrogantia. dicemus : fi crimina illata , fc aliq^^uas minus honeftas 
fufpiciones injeftas diluemus^ : fi , <^ux iaconunoda acciderint , aut qux, in«> 
ilent difficultates^ , proferemus : fi prece, Sc ob/ecratione humili, ac fuppli- 
d utemur • Ab adver iariorum autem , fi eos aut in odium , aut in invi* 
diam , aut in. contemptionem- adducemus . In odium adducentur , fi quid eo^ 
rum ipurce^ fuperbe^. crudeliter,, malitiofe fa^lum- proferetur. In invidiam, 
fi vis eorum , potentia , divitise , cognatio y pecunias proferentur , atque eo« 
rum' ufus arrogans j. & intolerabilis ; ut his rebus magis videantur y quam 
cau& fua^ confidere .• la coqtemptionem adducentur , fi eorum inertia^ ne»* 
gligentia , ighavia y defidiofum fludium , & luxuriofum otium proferetur « 
Ab auditorum perfona benevolentia captabitur , fi res ab his fortiter , fa« 
pkntec y manfuete geftas proferentur , ut ne qua affentatio nimia fignifice- 
tur : Qc & d^ his ^uam honefta exiftimatio ^ ^anta^ue eorum judicii , & 

au« 



^?^^ *'' t^*nvwnmm i & Mfiti^0^mtm\S\c Gvxcc flrf«i'|ttter appcllatur , & infinuacio quac 
& Herennianus Rhetor lib.i. num. 6^ £xor^ t^6<ros nominatur ^ Vide QHinuhaa. pag-»i&» 



(J5 > Jf^pfinupMm j 
■^ riercnnianus KiietOA. xiu»i» nuuj» v*' cA^Ji— t^w*»^ iiuu*a"*iu 
4io<tyi& duQ liuit gencra > principium quod not. i f 3, Idem . 



Digitized by 



Google 



14 D^S TN^ENTIONE RBETORICA 

aufboritatis exfpe£latio fit , oflendetur • A rebus ipfis , fi caufam noftrftn 
'laudando extollexnus ,, ftdverfariorunat caufam. fer contemptionem deprU 
xncmus. . . , . . i 

Attentos. autem. faciemus , fi demonffrabimus , ea ,. qu»- difturi «erimus ;. 
magna ,, nova y incredibilia. cfTe,. aut ad. omnes , -aut ad eos^ , ^ui audiunt V 
aut ad' aliquos. illuftres: bomines, aut ad deos immortales,. aat ad- fummam 
rejpublica5. pertiiiere :, & fi pollicebtmur ,. nos brevi; noftram caufim demon- 
ftraturbs y atque exponemus. judicationem ^ aut judicationes,. fi plures erunt. 
Dociles- auditores faciemus ,, fi: aperte^ &! breviter fumHiam- caufae cxpone- 
mus ; hoc eft^ in quo confiftat controverfia .. Swi & cumi docilem vehs- 
facere,. fimul atcencum, facias oportet . Nam. is maxime docilisreft , -qui at- 
lentiffime eft paratus. audire.. 

XVII., Nunc: infinuationes quemadmodum. traftarr conveniat , deihceps di— 
cendiim videtur ., Fnfinuatione igitur utendum. eft , cum admirabile genui 
caufe eft ,, hoc eft , -ut aate.diximus , cum. animus audicoris infeftus eft • 
fd autem tribus ex caufis.fit- maxime : fi aut inett in ipfa caufa* quaedam 
turpitudo;. aut fi ab iis , qui aate. dixerunt , jam.:quiddam auditori- perfua- 
liim. videtur ; aut eo tempore locus dicendi. datur , cum jam. illi ,. quos au» 
dire oportet , defeffi funt audfendo . Nam ex hac quoque re non minus ^ 
quam ex primis duabus , in oratorem. nonnunquam animus» auditoris o£fen-^ 
ditur ., 

Si caufe' turpitudb contraEot oficnfionem ;-. aut pra eo homihe , in quo^' 
offenditur , alium hominem, qui diligitur , interpooi oportet : aut pro re ^. 
in qua oflfenditur-,. aliam:rem., quac probatur ;; aut ^ro re hominem , aut- 
pro homine rem, ut ab eo ^. quod odit, ad id, quod^ diligk , auditoris ani- 
mus tradiicatur : & diffimulare- id te: defenfurum ,, quod exiftimeris defcn- 
furus .. Deinde, cufli jam' mirior. faftus erit^auditor , ingredi pedetentim la 
defenfionem^,. & dicere, ea, quaB-indignantur adverfarii ,. tibi quoque indi- 
gna videri .. Deihde,,cum. lenierisreum ,,qui.audiet , demonftrare, nihileo- 
rum ad: te pertihere',. & negare te.quidquam de. adverfariis effe difturum^. 
neque hoc , neque illud .• ut neque aperte Iscdas cos ,. qui diliguntur , & 
tamen id obfcure faciens ,, quoad poffis , «Ifenesab cis auditorum volunta- 
tem r & aliquorum jiidiciumj fimili de re , aut tuftoritatem proferre .imita— 
tionc dignam. Deinde auteanxfem*, aut confimilem,.aut majorcm, au6 mi— 
norenL agi< rem in. prarfentia: demonftrare. - 

Sin oratra adverfiriorum. fidem: videbitur audiforibus feciffe , iJ'quod ti\. 
quf fntelligit , qmbus rebus fides fiat , facile eriY cognitu ; . oportet aut dc 
^o , quod adverfarii fibi firmiffimum putarlnt*, & maxime iiqui audierint , 
{>robarint ^ primum te difturum polliceri , aut ab adverfarii. difto ecordiri ^. 
& ab eo potiffimum ,. quod ille nuperrime dixerit .** aut dubitation^' uti ,. 
quidi primump dicas , aut cut potiffimum loco refpondeas, cum admFratibne*. 
Nam: auditor cum. eum ,, quem. adverfarii perturbatum putant; oratibne^,. vi- 
det animo fortiffimo contra. dicere paratum ,, plerumque fe potius; temere af- 
ienfiffe , quam illum fine caufa.confidere arhitratur .. Sin auditoris. ftudiumt 
(fefatigatio abaiienavit a caufa, te breviu5, quam paratus fuerit, effe di^lu^ 

cuia^ 



Digitized by 



Google 



X / 5 E R P R I MU 5. 15 

srum, commodum eft poUiceri ; iion imitaturum adverArium . Sin res dabit, 
^oa inutite eft ab alisua :re Jiova^ , jsmt ftdicula iocij>ere : aut ex tempore 
^ux nata fit; quod genus, {*) ilrepitu i ^acclamatione : autjam parata , qux 
-rei- apologam-^ rel fabulam., vel ^li^uam icofttioeat irrifioji^m «- aut , fi- rei 
digrutas adinaiet jocaQdi facultatem'^ aliquid trtfte, novum', iiDriibile, fiatim 
non incommodum xft injicere.. Nam* ut cibi fatiettTs , St faftidium aut fub- 
amara aliqua re relevatur, aut dolci mitigatur : fic animus ■defeflfus audien- 
do, aut admiratipae- integtatur ^ Jtut rifii r6kiovatu4r« 

XVIII. Ac ieparatim quidem ^ ^uae de principio , & ihfinuatione «dicenda 
Tidebantur ^ lisc .fere**faA&« Nuac ^uiddam bre^iter, ^ xommuoiiep «de ^itro-* 
que przcipiendum videtor. Exordium , &nte0tlarum dc gra^itatis pluumum . 
debet Jiabere , Sc omnino omnia, qus pertinent ad dignitatem , xontinere in 
ie, propterea quadidoptrme fa^iendum eft , quod oratorem audkori jnaxi* 
xne commendat ; fplendoris^ & ieflivinKis^ & coBChnmtudiais mihimum , 
propterea quod*ex -lus iufpicio 4i|uedam appar itiohts ae^Ke «rtifieiofie .diligen* 
tias naicitur : qux maxlme orationi fidem, oratori adimit .au^ritatem« 

Vitia vero h2<;*iunt certiffima «xordiorum ^ qu^s fummopere^^tare opor« 
tebit; vulgare, <ommune, commutabile , iongum , feparatum , translatum , 
cootra.. prscepra • vVuI^^e «eft , ^uod in plunes caufas poteft accommodari ;- 
ut convenire.videatur^. Commiuie sft^ guod nii^ilomimisiin .baoc^ qoi^miQ' 
contrariam partem caufie poteft conveaire. CQmmQtabtle , quod ab ^verfa* 
rio poceft , leviter mutatum y ex contrarui paartev dici . Loagnm oft-^ quod 
pluribus verbisi #ut fententiis^ ultra ^uamfacis eft^ -produoitur^ Scfaraeum, 
quod noA 9 ipf» cauia du&um eft^^ pec , ficut aiigiAod xpembrum', anne-* 
xnm orationi* Tr^inslatum eft , quod-aUud cottft^it^ <iuam«cau& g^us po« 
ftulat: ut fi-^uis^ docilem faoiat ^tiditorem y cum benovolentiam -cattfardefi^' 
4eret : aut^ ^G, jxinoipio -ii^titr ^ a:um inftnuiitione|ft- res-polkttlat r <Cdmra 
pj; xcepta eft^ ^uod jaij^il' eorupa efficlt > - ^Uornm cmif» de exordiiS' pcarcepta 
traduntpr: ixoc eft.^ «luod ettm'^ ^\|i aiidit, iie<itte benevolum' , neque atteft-' 
tym, neque vd^cil^m-eiScit: ai}t,:<[UQ <profe£to-«nihil peju^ eft.^ uc eoiitrafity 
f^cit . Ac de exordio ^uidem iatis «diftum .eft. 

XIX. Narratio eft rerum geftarum ^ ^aut iit geflarum ^ «xpofitio. Narra- 
tiomun tcia Xunt Keaera ^ .Unum genus eft , ia quo 4pia eaufa-^ ^Se, oaKiit 
ratio controverfise continetur ^ Alcerum , ia <juo digrefllo ali^ua extra cau- 
£gm 9 aut vCriminatiQnis , aut iimilitudiQis ^ aut ^eleAationts- ^oa^Keilx^ ab 
eo negotio, de <^ao ^igitur, aut amplificationis ^caufa, interponitur. Tertium 
genus eft remotum a civiiibus caufis , <juod deledationis ^aufa>, non inutilt' 
cum exvrcitationo dicitar ^ .Oc ibribitur^ Ejus ^partes fuiit ^kito, «[uaram* al« 
tera in negotiis , altera iii perfonis maitime verfatur* Ba , quac in negOttc^ 
rum cxpofitione pofita eft, tres babet pan«s, fabulam, Juitoriam ^ argumerR 
tum. Fabula eft^ in <2ua nec vera^^ nec ^^erifimiles res continentur^ CujaP 
.modi eft.. ..:...: 



Digitized by 



Google 



i6 DE iSf^ENTJONE fLHETOKICji 

Angues ingiiucs aUtes^ junSi jugo (54). 

Hiftoria eft gefta res , ab statis noftra; memoria remota . Qaod genus , 
Appius iadixit Carthaginenfibus belium • Argumentum , ei^ fifta res ^ guas 
tamen fieri potuit. Hu}ufmodi apud Terestium: ^ 

Ham is poftfuam enceffit e:i tpbebis^ Sofia ("Si)* 

Illa autem narratio, qux verfatur in peribnis, ejufmodi eft, nt in ea fimul 
cum rebus ipfis perfonanim fermones, & animi perfpici pofljnt, hoc modo: 

(jtf) Venit ad me fape , clamitans: Quid agis^ Mitioi 
Cur perdis adolefcentem nobisf cur amat} 

Cur potat ? cur tu bis rebus fumptum fuggeris ? ] 

Veflitu nimio indulges : nimium ineptuf es. 
Himium ipfe durus eft^ prater aquum fei bomtm. 

Hcc in genere narrationis multa ineffe debet feftiyitas , confisaa cx rcrum 
varietate , animorum diffimilitudine , graviute , lebitate , fpe , metu , fufpi- 
cione » defiderio, difTmuIatione , errore , mifericordia , fortuns commutatio- 
ne , infperato incommodo» fubita laetitia, jucundo exitu rerum. Verum hate 
tx iis, quae poflea de elocutione praccipientur , ornamenta fumuntur. Nunc 
de narratione, ea, ^ux caufiB continet expofitionem, dicendum videtur. 

XX» Oportet igitur eam tres habere res , ut brevis , ut aperta , ut pro- 
babilis fit. Brevis erit, fi, unde neceiTe eft , inde initium fumetur, & non 
ab ultimo repetetur ('jf ) , & ii cujus rei fatis erit fummam dixiiTe^ e)us 
partes non dicentur. Nam isepe fatis eft, quod iaftum fit , dicere, (*) ut 
jion enarres , quemadmodum fit faftum : & fi non longius , quam guod 
icitu opus eft , in narrMdo procedetur : & fi nuUam in rem aliam tranfi. 

bitur : 



(54) Angues ingentes mlitis^ Icattmen a 
Cerere fadam fiiine poetx '^Gtii fabuiis me-« 
iporJ2 prodlderunt • Ovid. in 4. de Faftis : 



^ • • • « fifmatos iurribsis sngues 
Junxit , fi» 4f Honas ficcapererrat aqu/u, 

Hic verfas , jmbiau ienariuf • eft ex aliqao 
poeta vetuftifljmodefiimpcusj &> ut arbitrorj 
ex £nnio, qui cum nonCcreris, fed Medea; 
Tragcrdiam icripferit , £iciie coniiclo de Me- 
dea potiua quam de Cerere inteiiigendum ef-' 
fe . De curru Medex meminit Euripides in 
Tragoedia ejusnominisj, propefinem. Nafcim- 
Hienius. 

< 59 ) Nam is foftqumn ) Terent. Andr. I. 
t* 24. 



(56) Venit nd tne) Terent.Adeipli. 1.1.^5'. 
C 57 ) Brevfs erit , jf? • • • . non ah uUim^ 
repetetur) Idem praecipit Horatius: 

Nec getnisto ieUmmTr0)smsm orditnr mb 

evo. 

Cave itaqae > quod liic stltimum vocat Tul- 
lius, extremum interpreteris : immo primum 
eft. Quo fenfu de orimo Latini regis proge* 
nitore Sacurao apua Virgiiium dicitur iEneid* 
7.4P. 

Tu fanguiais ultimus auSter . PruiL 

C*) U/ nen enarres") Vid. Man. Grut. ne» 
ut ensrres. 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R 1 MU S. ly 

bttu/>^ tc fi ica dicetur, ut nouminquam ex eo, ^uod di&um fic, id, quod 
didum noa fir, intelligatur : &, fi noa modo id , quod obeft^ verum etiam 
id , quod nec obefk , nec adjuvat , prsteribitur i & fi &mel unumquodque 
dicetiu : Sc fi nofl ab eo , in quo proxime defitum erit , deinceps incipie* 
Cttr« Ac jnulcos imitatio decipit brevitatis , uc , cum ie breves putent effe | 
longiflimi fint : cum dent operam y ut res mukas brevicer dicaat ^ aoa ut 
omnino paucas res dicant, & non plures, quam necefle fit. Nam plerifque 
breviter dicere videtnr , .qui ita dicit : Acceffi ad oedes , puerum evocavi : 
re^pondit : ^quxfivi doorinum : domi negavit efle « Hic tametfi tot res bre- 
vius non, potuit dicere , tamen ^ quia fatis fuk dixiffe , Domi negavit efle , 
fit rerum muicitudine longus« Quare boc quoque in genere vitanda eft bre* 
vitatis imitacio , & non minus rerum noa neceflariarum ^ quam verborura 
multicudine fuperiedendum eft^ 

Aperta autem narratio poterit efle, fi , ut quidque primum geftum erit ^ 
ka primum exponetur, & rewm ac ten^orum ordo &rvabitur, ot ita nar- 
rentur , ut gefts res erunc ^ aut ut potuifle geri videbuntur « Hic erit con« 
fiderandum , ne quid perturbate ^ ne quid coatorte dicatur , ne quam in 
altara rem tranieatur , ne ab ulcimo repetatur, ne ad extremum prodeatur^ 
ne quid ) quod ad rem penineat , prxtereatur z 3c omnino , qux pratcepta 
de brevitate fiint ^ boc quoque in genere funt coniervanda . Nam ^pe res 
parum ^ intellefta longitudine jnagis , quam obicuritate narrationis • Ac 
jverbis quoque <lilucidis utendum eft ; quo de genere .diaendum eft ia prxce- 
ptis elocutionis. 

XXI* Probabilis erit n&rratio., fi in ea videbuntur inefle ea ^ quas iblenc 
apparere in veritate .* fi perfonarum dignitates iervabuntu-r ; fi cauix faAo» 
jrum exftabunt ; fi fuifle faculutes faciondi videbuntur ; fi tempus idoneum ; 
li fpatii fatis; fi locus opportttuus ad eandem rem, qua de re narrabitur ^ 
fuifle oftendetur ; fi res ic ad eorum ^ qui agunt , naturam , & ad vulgi 
(^*) Fumorem , ^ ad ecmm , qui audiuat, opiniooem accommodabitur , Ac 
yeri quidem fimilis ex his rationibus efie poterit* 

Illud autem przterea confiderare oportebit , ne , aat cum obflt narratio , 
aut cura aibil proitt , tunc interponatur.* aut aon loco, aut non^ quemad^ 
modum caufa poftuiat , narretur . Obeft tum , cum ipfius rei geftae expofi* 
tio magnam exciplt ofienfionem , quara argumentando ^ 8c caufam agendo 
leniri oportebit. Quod cum acciderit , membratim oportebit partes rei geftae 
difpergere in caufam, & ad unamquamque confeftim rationera accommoda- 
re , ut vulneri praefto medicamentum fit^ & odium ftatim defenfio mitigeC* 
Nihil prodeft narratio tunc, cum ab adverfariis re expofita, noftta nihil ia« 
tereft iterum, aut aliomodo narrare: atit cum ab iis, qui audiuat, ita tenetur 
negotium, ut noftra nihil interfit, eos alio pafto docere. Qjiod cum acciderit , 
omnino uarratione fuperiedendum eft. Non locodicitur, cum^in ea parte ora« non. 

tioniscollocatur, in quarespoftulat: quodegenere agemustum, cumdedifpo- 
fitione dicemus ; nam hoc ad diipofitionem pertinet . Non quemadmodum caufa po. 
Tomo h C ftu. 



(*) RHmorm) Lamb* monm. 



Digitized by 



Google 



i8 DE INVEmiOKE RHETOKICA 

ftulat , narfatur , cum aut id , quod advcrfario prodeft , dilucide & ornate 
ejcpojiitur , aut id quod ( * ) feipfum adjuvat , obfcure dicitur & negligen- 
«er * Quare , ut lioc vitium vitctur ^ omnia torquenda funt ad commodum 
iuas cauik,- conttaria, quac prxteriri poterunt , .prstercttndo ; quac illius erunt, 
leviter attingendo ; fua diiigentei: & enodace narraado . Ac de narratione 
^uidcm fatis didum videtur. Deinceps ad partitionem tranfeamus . 

XXII. JR.cae iabita in caufa partitio illullrem & perfpicuam totam cfficit 
orationcja • Partes tjxLS duas fuat y qaarum utraque jnagnopere ad aperien^ 
dam caufam, & conftituendam pertiner controFeriiam. Una pars eft, qu;E, 
quid cum advcrfariis conveniat , A ^uid in CQotrovcrfia relinqimtur, otten« 
dic .: ex qua certum quiddam deiignatur auditori , in quo animum debeac 
habere occupatum . AJtera eft , in qua rerum earum , de quibus erim^f di« 
£luri , brevicer expofitio ponicur diftributa : cx qua conficitur , ut certas 
anrmo res teneat auditor , quibus di£tis intelligat fore pcroratum* 

Nunc utroque genere partitionis quenudmodum conveniac uti , breviter 
dicendum videtur. Qus partitio , quid conveniat , aut <]uid non conveniat ^ 
oftendit ; hxc debet illud , quod convenic , inclinare ad fuac cau/ae commo* 
dum , hoc modo : Interfe^lam matrem efle a filio , convcnit mihi cutn ad- 
verfariis • Item contra : Intcrfeaum efle a Clytemaeftra Agamemnonem , 
coovenit. Nam hic uterque & id pofuit , quod conveniebat, & tamen fuse 
caufx commodo confuluit . Dcinde, quid controverfias fit, ponendum eft in 
judicationis expofitione : qux quemadmodum inveniretur , ante di£lum cft • 

Qux autem partitio rerum diftributam continet expofitionem , harc habere 
debet brevitatem « abiblutionem , paucitatcm. Brevitas eft, cum, nifi necef- 
farium , nullum afliimitur verbum . Hgec in hoc genere idcirco utih's cft , 
quod rebus ipfis , & partibus cau&, non verbis, neque extraneis ornamen- 
tis animus auditoris tenendus eft . Abfolutio eft , per quam omnia , quae in- 
cidunt in caufam , genera , de quibus 4icendum eft , ampleftimur. In qua 
partitione videndum eft , ne aut. aliquod gcnus utile relinquatur , aut lero 
extra partitionem , id quod vidofiifimum ac turpiflimum cft , inferatur • 
Paiicitas in partitione fervatur , fi genera ipfa rerum ponuntur , neque per- 
mifte cum partibus implicancur. Nam genus cft, quod plures parte^ ample^ 
Aitur , ut animal. Pars eft, quse fubeft generi , uc e^uus. Sed fiepe eadcm 
res alii genus , alii pars eft. Nam homo , animalis pars eft; Thebani , aut 
Trojani, genus. 

' XXIIL Hjtc ideo diligentius inducitur prafcriptio , ut apefte intelleaa 
gcnerali particione , paucitas generum in partitione ftrvari poflit . Narh qui 
ita partitur , Oftendam , propter cupiditatem , & audaciam , & avaritiam 
adverfariorum , omnia incommoda ad rempuMicam pervenMe , \s non intel- 
lcxit , in partitione , cxpofito genere , partem fe gener is admifcuifle . Nam 
genus eft omnium nimirum libidinum cupiditas : c}us autcm genetis iine 

dubio 



C*) Siiffum) Lamb. ipfam. 



Digitized by 



Google 



LIRER FR IMirS'.. t^ 

tSo ^r^' eft «mhia . Hoe igitur vitandum: «ft , ( yS ) ne, cuius gmiQs p»» 
iueris^ , ejus (ecom aliquam: , iicuti di^erfaia ac difllmilem. p&stem. ponas i» 
aadem panidcoie » Qual fi quod in geuus* plures iacident partes; , id cunv 
ia prima partitione caufae «rit iimpiiciter expofimm^ difkribaetuc eo tsmpore 
commodiflime , cum ad spfum reutum erit explicandum. ia cau& rliftjffnir 
poft partitionem w At^ue illud ^uoque pertinet ad paucitatem^ aa aut plura^ 
^aam* faus efb, dfmonfiratufx>5 nos dicamus , hoc moda : OflendauL^ ad» 
verfarios , quod apguimu^, dc potiiife. facere, d: voluifie , & fecifTe. Nam; 
fteifie j Qilendere iatis eft » Auc y cum in cauia partitio milla iit ^ dr cum» 
fimplex qntddam agaenr ^ tamen utamur diilributione :. idque perraro poteil: 
acciMere * Ac iunt alia quoque prarcepta partitionum , quae ad kunc ufum- 
oratorium non untopere pertinent :. quse verfantur in Pliiloibplua , ex qui*> 
bus h^c ipia tranftulimus ^ qua convenire videbantur t quorum nthil in car-« 
teris artibus inveniebamus • 

Atque his de panitione pratceptis , in omni didione memmifle oportebit ^ 
Vt & prima qua-que pars^ ^ ut expoftta eft in partitione y iic ordine tranii* 
gatur : Sc omnibus explicatis , peroratum iit, hoc modo, ut ne quid pofle« 
sius prxter concruiionem inferatur* Partitur apudXeremium breviter & com» 
mode fenex in Andria , qaae cognoicere libertum velitr 

Eo faS^ br^ gnati vitam ^ i^ confilium meum 
Cognofces , iy» quid facere in bac re te velim f 59).. 

Itaque quemadmodum in partitione prop6fuit , ita. narrat ^ primumi gn^tS 
yitam : 

Ham is pcjlqfi^m exajftt ex. efbebis , Sofia > 

Liberius vivendi fuit fotefias •> 

Deinde iiium con&lium ; 

Et nunc id aferam d^ ^ 

Deinde quid SoHam velit facere » id quod poft remum^ pofuit im partrtioac ^ 
poftr^mum dicic; 

Nttnc tMum eft cfficium^ 

Quemadmodum igitur hic & ad primamquamquepartemprimum acceiCt, & 
omoibus abiblutis, finen» dicendi fecit,, ficnobisplacet, & ad iinguias partes 
accedere^ & onanibu^ abfolutis, perorare.. Nunc d^ confirmii^ione deincepSik 
ita ut ordo tpie poftulat^ prarcipiendum videtur ^ \ 

XXIV. Confirmatio eft » . per quam argumencanda y noftrac^ caui^ fidem » 
& audoritatem ^ & firmamentum adjungit oratio • Hujus partis certa funt 
praccepta , quae ia iTngula caufarum genera dividentur • Verumtamen non 
iacoiamodu0»> videtur ^ ^uandam filvam » atque materianv univerlam ante 

G a per* 

C ^8 ) Hec i^itur vitandum efl ) Sic lcga ; fdm partem ae dtfimilem. , fon^t in tadtm 
Hoc igitur vitandumefl, nt , cum genut pif^ partitiont • Bccichemvts • 
Juirit 9 tjHs ipeciem , pcuti aliptam divtr^ ij^yEo pa^o^ Tcrcnt^ Anir. L i.it. • 



Digitized by 



Google 



16 DU mvEmwm rhetoricj^ 

permtftani , & confufam e^^ponere omoium argumencatioimm. : *poft znttm 
tradere, quemadmodum unumquodque genus caufis^ omnibus hinc argumen-» 
tandi rationibus traftis , confirmari oporteat » Omnes res argumentando con- 
firmantur , aut ex eo , quod* perfonis., aut ex eo , quod negotiis cft attri* 
hutum . Ac perfbnis has res attributas putamus , nomen , naturam , vidum ^ 
fortunam , habicum , a£Fe£lionem, ftudia , conrilia, , £a£ba,, caius, orationes. 
Nom^n eft, quod unicuique perfonx datur , quo fuo qua^que proprio & cer« 
to vocabulo appellatur . Naturam ipfam definire d^cilt eft .* partes autem> 
e)us enutnerare eas , quarum indigemus ad hanc pra^ceptiooem y facilius 
eft. VLx autem part4m divina, partim mortali in. genere ver&ntur . Morta*- 
lium autem pars in hominum, pars in beftiarum genere numeratur.. Atque 
bominum genus & in fexu< confideratur ^ virile y an muliebre fit : & ta 
natione , patria , cpgnatlone , a^tate . Natione,. Grajus, an Ba^barus (^o); 
patria, Athenienfis, an LacedTmonius ; cognatione, quibus- majoribus, qui*-. 
hus confanguineis.; ztate, puer, an adoleicens,, natu grandlor, atx ienex.. 

PraE:terea commoda , dc incommoda confiderantuf a tuuura data animo y 
aut corpori ^ hoc modo : Valens , an imbedllus ; tongus , an brevis ; fior«^ 
mpfiis ^ aa defbrmis ; velox , an tardus fit ; acutus.^^ an bebetior ; memor ^ 
an obliviofus ; comis , officiofus , pudens^, patieos , ai^ contra. Et omnina 
quae a natura data, animo &. corpori confiderabuntur^. in natura confideran* 
da funt • Nam> quae induftria. com^araAtur , ad habitum pertinent ,. de quo 
ppfierius dicendum eft. 

XXV; In viftu confiderare oportet-, apud quem, &- quo more, & cuju^ 
fljrbitratu fit educatus , quos habuerit artium liberalium magiftros , quos vi* 
vendi pracceptores ,. quibus amicis- utatur , quo in negotio , quapftu , artificio, 
fit occupatus : qup modo rem familiarem adtniniftret , qua coo/uetudine do^ 
meftica fit. In fortuna quxritur , fervus fit , an liber .- pecuniofus , an te? 
auis :_ privatus ,, an cum poteftate : fi cum. poteftate, jiire , an injuria : fe- 
Kx, clarus, an contra :. quales liheros. hab^at. Ac fi de non vivo quaeretur ,, 
etiam quali morte fit afife£^us , erit confidcrandum . 

Habitum (-^r) autem appellamus , animi-, aut corporis conflantem , Sc 
abfolutam aliqua in re perfe£tionem ; ut virtutis, aut artis perceptionem ali<» 
cujus , aut quamvis fcientiam . Et item corporis allquam commoditatem ^^ 
non natura datam, fed ftiidio & induftria partam. Affedio, eft animi, aut 
corporis ex tempore , aliqua de cauia , commucatio^i ut lactitia , cupiditas ^ 
metus , moleftia , morbus , debilitas y. & alia , quas genere in eodem repe-* 
f iuntuf . Studium autem , eft animi aflidua , & vehemens ad aliquaiti rent^. 
appiicata magna cum voluntate occupatio , ut philofophiae , poetices , geotne^ 
tria? , literarum . CoAfiliam , eft aliquid facietidi. ^ . aut aon. faciendi vere ex- 

cogi- 



v.f 



(60) BafhdTHsy Dicebatur quiiquis Gvx^ Idem fcre in Prol. Afinaria? . Tfu^eus • 

ctu non erat , ut aitFeftus. Hinc Mrhare pro . (^i X HMtum ) ▼«'» '&y eodem fenfu Grae- 

Zatine dixit Piautus in Prologo Txinummi: ci dicuiic. Vide Quint. pag.^i^i* not. i« Cc g. 

Huic nomin Grdci eft Thefauro fabuUi Citfftr*^ 

^hilem fcfiffit y ^lsutHs. vjfftit BarbAre *. 



Digitized by 



Google 



L I B BR P k I MU S. ii 

cogifafa rfttio • Pafta autem , & caHis , & orationes tribas ez temporibus 
coflfiderabuntur : quid ieceric , aut quid ipfi acciderit , aut quid dixeric : aut 
^uid factat , quid ipfi accidat , quid dicat : aut quid fadurus fit, quid ipfi 
cafurum fit, qua fit ufurus oratione. Ac perfonis quidem hzc videntur e& 
ie attributa. 

XXVL Negotiis autem qus funt attributa , partim funt continentia cum 
ipfb negotio , partim in geftione negotii confiderantur , partim adjun^la ne« 
gotio funt , partim geflum negotium confequuntur . Continentia cum ipib 
ii^otio funt ea , qux femper affixa efle videntur ad rem , neque ab ea 
poflunt fi^parari . Ex his prima eft brevis complexio totius negotii , quas 
fummam continet fstStl , hoc modo: Parentis occifio, patriae: proditio. Dein**. 
de caufii e)us fummae , per quam , 8c quamobrem , & cu)us rei caula fa^ 
&um fit , quan-itur . Deinde ante rem geftam qua^ fa&a funt , continenter 
nfque ad ipfum negotium. Deinde in ipib gerendo negotio quid z£tam fit • 
Deinde quid poftea fa&um fit. 

In geftione autem negotii , qui locus fecundus erat de iis ^ qux negotiis 
attributa funt , quarretur locus , tcmpus , modus , occafio , facultas . Locus 
confideratur , in quo res gefta fit, ex opportunitate , quam videatur habuiL 
ie ad negotium adminiftrandum. Ea autem opportunitas qua^ritur ex magni^ 
tudine , infervallo , longinquitate , propinquicate , folitudioe , cclebritate , na- 
tura ipfius loci , & vicinitate totius r^ionis . £x his etiam attributlonibus; 
iacer, an profanus: publicus, an privatus: alienus , an ipfius, de quo agi«f 
tur, iocus fit, an fuerit. 

Tempus autem, eft id, quo nuac minrar, ^nam ipfum quidem generali* 
ter definire dtfficile eft ) pars quacdam a^ternitatis cum alicuhis annui ^ men« 
ilrui , ( ^2 ) diurni , nodurnive fpatii certa fignificatione . . In hoc & qua^ 
prafterierunt , confiderantur , & eorum ipforum , qux propter vetuftatem 
obfbFeverunt , ut incredibilia videantur, & jam iit fabularum numerum re« 
ponantur : 8c quac jam diu gefta , dc a memoria noftra remota , camen h^ 
ciant fidem , vere tradita effe , quod eorum monumenta certa in iiteris ex« 
^nt : & quae nuper gefta fint ,. quas fcire plerrque poflint : & i^em quat 
inftent m prarfentia , Sc quar maxrme fiant , Sc qu£ coniequancor • In qui« 
bus poteft confiderari , quid ocyus , & quid lerius futurum fit , Et iten^ 
communiter in tempore perfpiciendo longinquitas e)us eft eonfideranda • Naoi 
fcepe oporret commenri cum tempore negocium , & videre ,. potueritne aut 
magnitudo negotii , aut muhltudo rerum in eo tranfigi tcmpore^ Confidera* 
tur autent tempus & anni , & menfis ,. & diei y & nodis ^ & vigilias , 8c 
hora? ,. & itf aliqua parte alicuius horum.- . , 

XXVI L Occafio autem eft pars temporis , habens in fe alicujus rei idb- 
neam faciendi ^ aut non faciendi opportunicatem . Quare cum tempore hoc 

didertr 



C62) hUnAruiy Prjfcianum- li audins, nori tacttHrnHs , menfis menfurnus , Sic enim' Ci-^ 
meaftmi , fed mtnfurni lcgcris . CJucrcUs , ccra in primo Rhetor* Muretus, 
)it> eciam qHemus, corylus colurnus,. tacitus 



Digitized by 



Google 



12 DE INf^EmiONE KHETOJUCA 

difert . Nam genere quidcmt utrum^ue idero effe intelligitur t verum U^ 
tempore fpatiiim. quxxlammodo. declaratur ^ ^od ia aniafs , aut m anna, aut 
ia aH<iuji anni parte fpeftatur i in occafione ^ ad ^tium. temporis ^ fecien* 
dl <ju«dam opportunitas. intelligitur adjunfta . Quare cwa genere idem fit ^ 
fit aliud y quod parte quadam , & fpecie ,. ut diximus , diiFerat . Hajc di» 
llribiiitur in tria genera ^ publicum y commune ^ fingulare . Publicum eft , 
quod clvitas univerfa. alieiiia. de caufa frequentat ^ ut ludi , dies feilus , bcl- 
lum . Commune , quod accidit omnibus eodem fere teoipore ^ ut melSs ^ 
vindemia , calor ,. frigus .. Singulare autem eft, quod aliqua de cauia pri- 
vatim folet alicui accidere ^ ut nupti» ^ facrificium ,, funus ,, convivium ^ 
ibmnus. 

Modus. autem eft , in qua , quemadmodum , & quo animo faftum. fit ,. 
quaeritur. Ejus. partes funt, prudcntia & imprudentia. Prudcntia: autem ra. 
tio quaeritur ex iis , quas clam ,. palam , yi ,. perfuafione fecerit .. Impru- 
dentia autem in purgationem confertur, cujus partes funt inicientia,. cafiis^ 
neceffitas: & in aflfeftionem animi , hoc eft,. moleftiam ,, iracundiam,,. amo- 
lem, & cxtera, quac ia fimili gen^re verfantur.. 

Facultates funt ^ aut q^uibus faciliua fit ,. mt fine quibu& alfquid conficj' 
jBon poteft., 

XXVIir. Adjunftum autem' negotio id intelligitur,, quod majus^ & quod 
minus , & quod fimile erit ei negotio^, quo de agitur , & quod aeque ma-. 
gnum , & quod contrar[um ,, & quod difparatijim , & gcnus. , & pars ,. & 
evcntus. 

Majus , & minus ,. i8c. seque magftum , ex vi ,. & ex: numero,. & ex fi- 
gura negotii , ficut ex ftatura. corporis , confideratur. Simile. autem ex fpe^ 
«ie comparabili : comparabile autem ex conferenda „ atque aflimilanda natu^ 
ra judicatur . Contrarium eft , quod pofitum irn genere diverfo, ab eodem ,, 
cui contrarium effe dicitur,. plurimum diftat , ut frigus calori ,. vitae mors^ 
Difparatum (^j) autem cft id , quod ab.aliqua^ rc per oppofitionera nega- 
tionis feparatur , faoc modo^ fapcre , & mn fapere.. Genus. eft. ^ quod par^ 
tes aliquas ampleftitur ,. ( * ) ut cupiditas .. Pars eft ,, qu« fubeft generi , ut 
amor, avaritia . Eventus ,, eft alicujus. exitus negotii , in quo quaBri folet ^ 
quid ex quaque re evenerit y evcniat ,. evcnturumque fit.. Quare hoc in ge* 
ncre , ut commodius ,. quid eventurum. fit ,. ante aaimo coliigi poffit ^ 
quid quaque: cx. rc foleat evcnfre „ confiderandum cft ^ hoc modo :. Ex arro- 
gantia. odium,. ex infolentia^ arrogantia.. 

Quarta autem. pars eft ex iis ,, quas. negQtiis: diccbamus: eife attributas ^ 
coniccutio.. la. hac es^ rcs qua^runtur , qua& geftum negotlum. coniequuatur . 

Pri- 



ie^y Di/parafum autem efi id") Difparata difcrepantj nthoma^dc Ufis .. TuIIianam lo- 

viHKir Tullius quarhnius aetatisDiaiedici cem^ cutioACBb ufii fiio. oomprobavit Quixitilianos 

tradidifria vocarunt , id cft , ea qu« cum lib. j..cap^ii..pag.ji4.. ubi vide- Turnebiani 

«Bgationis oppofitione cnunciantur . Noftri commentatoris notam if6. Capfer.^ 
antem Logici ca dtfparata. dicunt , quse cum (* ) Vt cupiditss ) Larab.-UJr cnpiditas a^ 

ncc rclativa fint ,. ncc privativa , ncc con- morem , avaritii^m *- ^ars ejt . ^.. • m/aritU 



traria , ncc contradi^oria , tamen; inter fc cupiditati. 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMU5. i^ 

Vntnum , quod fadum eft , ^uo id aomine appellari cooveQiat • Deiade , 
e)ii5 fafti qui fint prindpes & inventores , ^ui denique aufboritatis ejus, Sc 
/nrentionis comprobatores , tt^ue a;muli « Deiade ec^uas ea de re , aut ejus 
lei^ fit le^ , conAietudo , ai^io , judicium , fcientia , artificium. Deinde na« 
tura e}us evenire vnlgo foleat (^4), an infolenter at raro. Poftea Jiomlnes 
td fua aa£h>rltate comprobare , an ofiendi in Jiis confueverint ; Sc cxtcn ^ 
^ge fa£lum aliquod £militer confeilim , 4iut ex intervallo iblent confequi « 
Deinde poftremo attendehdum €ft , num qux res ex iis tebus , 4^ ^u^^ 
poRtx in partibus honeftatis , aut litilitatis, conlequantur: de ^uibus in de-> 
liberativo genere cau& diftinftius erit dicenduda . Ac aegotiis guidem fere 
res ex , ^uas commemoravimus , funt attrxbutx^ 

XXIX, Omnis autem argumentatio ^ qu^ ex lis locis, quos commemora*' 
vimus , fumetur , aut probabilis , aut neceflaria debsbit efle . Eteaim , uc 
breviter delcribamus , argumentatio videtur «(fe jnventum aliquo ex genere, 
rem aliquam -aut prd>a"bilitcr oftendens , aut neceffarie demonftrans. NeceC- 
farie demonftrantur ea, quas aliter ac dicuntur, nee fieri, nec probari pof- 
funt y hoc modo : Si peperit , cum viro concubuit • Hoc genus argumentan* 
di , quod in neceffaria demonftratione verfatur, maxime traftatur in diceu' 
do , aut per compIexionexA ^ aut jper «numerationem ^ aut per fimplicem 
•CQncIafionem^ 

Complexio eft (^5> , In qua , utrum toncefferis , repreKendetur , ad 
liunc modum: Si improbus eft, cur uteris ^ fi probus , cur accufas ? £nu- 
meratio eft , in qua , pluribus rebus expoficis , & caeteris infirmitis , unA 
reliqua neceffarlo confirmatur^ hoc pa^o: Necefle eft aut inimicitiarum cau- 
ia ab hoc cffe occlfum, aut metu, aut fpe, aufalicujus ^mici gratia ,• aut 
fi horum nihil -eft , ab hoc inon cffe occifum . Nam fine caufa maleficiura 
fufceptum cffc non poteft , Sed neque inimiciti« Fuerunt , nec metus ullus , 
ncc fpes , ex morte ilKus , alicujus commodi, neque ad amicum hujus ali- 
qucm mors illius pertincbat. Relinquitur igitur , ut ab hoc non fit occifus, 
Simplex autcm conclufio ex neceffaria confecutione conficitur , hoc modo : 
Si vos me iftud eo tempore feciffe <iicitis,,ego autem eo ipfb temporfc trans 
inare fui : relinquitur, ut id, quod vdicitis, non modo non fecerim) fed ne 
poftierim quidem facere ^ Atque hoc diligenter videre oportebit , ne quo pa- 
£ko genus hoc refelli poflit , & ne confirmatio modum in ie argumentatio- 
nis iblum habeat, & quandam fimilitudinem neceffariae conclufionis^ verum 
jpfa argumentatio ex neceffaria ratione confiftat. 

Probabile autem eft id , quod fere fieri iblet , aut quod in opinione pofi- 
tum eft , aut quod habet in fe ad hsec quandam iimiiitudinem^ five id faU 

fum 



sa 



C64> DeindtJiMtMra t)u$ evtmn vnlgo fo^ gcnus vulgo diUmma , ^t\n/ju9 , J»<^'^* ' 

iMf^i Vidorinus Rhotor , ut ex v«ufto il- Tullianam loqacndi formuUm lecati lunt A- 

Jius codice iotellcxi , Xcgcbat : Diinde quid fconius PjBdiinns , Anonymus ^.^^^^**^"!??*" 

€x nniurti ejus mmrt vulgo foleat . Opti- rum orationum intcrprcs, «ocrvJus aa iiD»u 

ABC • MHretus . ^acid. 6)7* Csff^ 

C6$) Comflexio efi) Quod argumcnnindi 



Digitized by 



Google 



2A DE imEmiOKE RHETORICJ 

fiim eft, five verum. In eo genere , quod fere folet fieri, probabile hujuf- 
modi cft- Si mater eft , ailigit filium: fi avarus eft, negHgic )us)urandum. 
In eo autem , quod in opinione pofitum eft , Ixujufmodi fuut probabilia : 
Impiis apud infcros poenas cfle prapparatas ; Eos, qui philofophias dent ope- 
ram, non arbitrari deos effe. „ . .. l 

XXX. Similitudo autem in contrariis , & paribus , & m iis rebus, qu» 
fub eandem cadunt rationem , fpeftatur. la coutrariis , hoc modo: Nam fi 
iic qui imprudentes laeferunt , ignofci convenit , iis , <iui neceflario profue- 
runt , haberi gratiam non oportec. Ex pari , fic : Nam ut locus fine portu 
navibus effe non poteft tutus ; fic animus fine fide ftabilis amicis non po- 
teft effe In lis rebus , quac fub eandem ratiouem cadunt , hoc modo pro- 
•babile oiifideratur: Nam fi Rhodiis turpe (5^) non eft portorium locare, 
ne Hcrmacreonti quidem turpe ett conducere. Ha^c tum vera funt, hoc pa- 
fto : Quoniam cicatrix eft , fuit vulnus ; tum verifimilia , hoc modo : Si 
multus erat in calceis pulvis , ex itinere eum venire oportebat . Omne au- 
tem (<^7Wut certas quafdam in partes diftrihuamus) probabile, quod fii. 
mitur ad argumentationcm , aut fignum cft, aut credibile , aut judicatum , 

aut comparahile. ^ ^, ,. „ .,, /• '•/- 

Signum eft, (69) quod fub Tenfum aliquem cadit , & quiddam fignifi- 
cat quod ex^ipfo profeftum videtur , quod aut ante fuerit , aut in ipfo 
Degptio, aut poft fit confecutum, & tamen indiget teftimonii, & gravioris 
confirmationis ; ut cruor , fuga , pallor , pulvis , & qux his fimt fimilia . 
Credibile eft $ q^od fine ullo tefte , auditoris opinione firmatur , hoc modo: 
Nemo cft , qvji ^on libcros fuos incolume* & beatos effe cupiat . Judica- 
tum , eft res •^ifenfion.e aut auftoritate , aut judicio alicujus , aut aliquorum 
comprobata. Id tribus ih g.eneribus fpeftatur, religiofo , communi, approba^ 
to . Religiofum ett , quod jurati legibus )udicarunt . Commune eft , quod 
omnes vulgo probarunt , & fecuti funt , hujufmodi ; ut majoribus natu at 
fiirgatur, ut fupplicum mifereatur (tfp)- Approbatum eft , quod hamines , 
cum dubium cfi[et , quale habcri oporteret , lua conftituerunt auaroritate : 
velut Gracchi patris faaum, ( 70) quem populus Romanus ob id, quod ia- 
fcicntc coUcga in cenfura nihil geflfit ^ poft ccnfuram confulem fecit . 

Com- 



(66) 5/ Khodiis tUYpe non eft^ Locus^cx 
'Ariftoteie , Rhet. lib. 11. cap. ly, ubi nclcio 
qnis Diomedo publicanus accufacus, quod re- 
dimendis pubiicis vcdigalibus rem familiarem 
amphficaret , ita caufam pcroravit : Si vobis 
turpe non ett vedigalia vendere , neque pu- 
blicaais ea Fedimere turpc fiterit. Prufteus. 

(67) Omne autem • . . , . prohahile") De 
probabilibus» q\xx mxora dicuntur^ agit Quin- 
tilianus, Tib. f. cap. 10. pag. 184. & l^q. Cap^ 
feronnerites » 

C68) Signum eft quody Ttifimop . De fignis 
hasc habct Quintilian. libij. cap.p. pag.i/S- 
£orHm C nempe (ignorum ) atia [unt quA ne^ 



ceffaria funt , quA Cfdci vocant rfixf4>,(.r«^ ^ 
Ua non neceffarta , quA ««««. ^'«f^ • .^ 

(69) Vtfupplicum mtlereatur) MMlerea^ 
tur pofiturii paflivc & imperlonalitcr ; quod 
rarum eft . Lamhinus. x /^ ^, 

C70) VelutGraechi patris faBum) CCIau- 
dius Appiu^ Pulchcr, & T. Semproaius Grac- 
chus Cenforcs, cum , in Equitibus rcccnfen- 
dis , multis Equos adcmiflent , publica mvi- 
dia , annitentibus Tribunis plebis , flagrarunt. 
Odiofior omnibus Appius popuh fentcntia 
nnus damnandus erat . Gracchus conceptis 
verbis juravit, fi quid in Collcgam dccerne- 
xctur, non cipeftato dc fc judicio , comitem 

exw 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I M U Sr 25 

Comparabile auteni eil, quod ia rebus diverfis fimiiem aliquatn rationctn 
continet. £}us partcs func tres, imago, collatio , exemplum ( 71 ) . Imago 
eft oraclo demonllrans corporum, aut naturarum fimilicudinem. Collatio eft 
oratio , rem cum re ex fimilitudine conferens . Exemplum eft , quod rem 
aU(£toriCHte , aut cafii alicujus hominis , auc negotii confirmac , auc infir- 
jziac . Horum exempla , & defcripcion^s in pr«rceptis elocucionis cogno* 
ibencur , 

. Ac fons quidem confirmatlonis , ut facuttas tulic , apertus eft, nec mU 
jms dilucide , quam rel nacura fbrebac , demonftracus eft « Quemadmodum 
autem qus^ue confticucio , & pars confticucionis , Sc omnis concroverfia ^ 
iive in racione, five ia icripto verftcur , cradari debeat , & qux in ^uaf- 
^e argumencationes convenianc, fingillatim in fecundo libro de unoquoque 
genere dicemus . In prxfentia tantummodo numeros , & modos, & parces 
argumentandi confufe & permixte difperfimus . Poft defcripte dc eleite in 
genus quodque caufe, quid cui^ue conveniat , ex hac copia digeremus. 

Atque inveniri quidem omnis ex his locis argumentatio poteric : inven* 
tam exornari, Sc cercas in parces diftingui, & fuavilfimum eft, & fumme 
i^ecefiTarium , & ab arcis fcriptoribus maxime negle£lum . Quare & de ea 
prarceptione nobis in hoc loco dicendum vifum ( 7« ) eft , uc ad invencio« 
ncta argume^ci , abfolutio quoque argumentandi adjungeretur . £c magna 
cum cura, 8c diligencia locus hic omnis confiderandus eft, quod non fblum 
rci magna utilicas eft, ied praccipiendi quotjue fumma difliculcas. 

XXXf. Omnis igitur ^rgumentatio , aut per induflionem tra£laada eft , 
du( per ratiocinationem . Indu£lio eft oratio ( 7) ) , quas rebus npn dubiis 
qaptat afleniionem t|us, <juicum inftituta eft : quibus a(reafionibus facic , uc 
illi dubia quardam res, propter fimititudinem earumrerum, quibus aflennc, 
probetur: velut apud Socraticum iEfchinem (74) demonftracSocraces, cum 
Xenophontis uxore , & cum ipib XenophonCe Afpafiam locucam . Di^ ml- 
hi , quxfo , Xenopbontis uxor , fi vicina tua melius habeac aurum , quam 
tu habes , ucrum illius , an tuum malis ^ IlUus , inquit . Quod fi veftem , 
& caecerum ornatum rauliebrem pretii mijorls babeac , quam cu habes , 
Tom. I. D cuu- 



«xilii futurum . Conftans Gracchi inregritas 
popQhim ad abfblvendum Appium commo- 
vit , annoU.C DLXXXV. Pighius. cx afte- 
rifci^ , qui in aniiquis Jrbns notantur , locQm 
hunc truncum arbitratur. &fic fere fupplcn- 
dum conjicit . yelut Gracchi patris fai^nm , 
Collegam reum non deferentis , fed Htriufque 
^aufam unam ejfe volentis • §luem poPulHs 
llomanMS ob id faBttm , fji* quod injctente 
ColUga in Cenfura nihil geffu , pofi Cenfto^ 
ram iterum Confulem fecit» Pruftcus. 

(7O Imago, coliatiOj exempiumy E/xdv ^ 
nra^mfioXA , v«l vfyxftct^ , vafeidBtyfM , de qui- 
bus Jege Quintil. lib.<. cap.ii. pag.jo/«3i2« 
^ qu;e ibi aonotata lunt. Capper. 



(71) Vifum') Hanc vocem omtfit Grute- 
rus, non omictendam taraea. Meminerit ve- 
ro lcdor , non hanc ante di^orum repetitio- 
nem efle , fed propoflcioiiem mox dicendo- 
rum. Cum enim locos fXpofuericCicero, ez 
quibus omnis inveniri pofrit argumentatio , 
confert fe jam ad explicandum , quibus mo- 
dis tra<^ari quamque oporteat. Oitvetus, 

( 73 ) InduBio efi oratio , ^«« ) E'*«>«y'' 
de qua Quint* lib. f . cap»io« pag«Jb97» Cap^ 
peronnertus . 

C74) Jfpud Socraticum JEfchinem) Exem- 
plum hoc five f*trr9ftK^v imaymytiv adduxit e- 
tjamQuintil. iib* ^ cap^ti. pag.io8. & 31J. 
Idem» 



Digitized by 



Google 



26 DE ISFENTIONE RHETOKICJ 

tuumne, an iUius malis? Illiusv^ro, rcfpondit. Age, inquit, fi virum illa 
ineIi<H€m hal)eat , quam tu habes , utrumne tuum , an illius malis ? Hic 
raulicr erubuit. ( 75 ) 

Afpafia autem cum ipfo Xenophonte fermonem inftituit. Qu«fo, inquit , 
Xenophon , fi vicinus tuus meliorem equum habeat , <juam tuus eft, tuum- 
ne equum malis , an illius ? Illius , inqqit • Quod ^ fundum meliorem ha* 
beat , quam tu habes , utrum tandem fundum habere malis ? Illum ^ in- 
quit, meliorem fcilicet. Quod fi uxorem meliorem habeat, quam tu habes, 
utrum illius malis? Atque hic Xenophon quoque ipfe tacuit. Poft Afpafia .* 
Quoniam uterque veftrum, inquit, id mihi iblum non refpondic, quod ego 
iblum audire volueram , egomet dicam , quid uterque cogitet . >Nam & tu 
mulier optimum virum mavis habere , & tu Xenophon uxorem habere le- 
£liflimam maxime vis . Quare , nifi hoc perfeceritis , ut neque vir melior , 
iieque foemina ledior in terris fit , profeilo rd femper , quod optimum pu- 
tabitis efle , multo maxime requiretis , ut & tu maritus fis quam optimag 
mulieris, & haec quam optimo viro nupta fit. 

Hic cum rebus non dubiis eflet aifeufum , fa£bum eft propter fimiiitudi- 
nem , ut etiam illud , quod dubium videbatur , fi quis /eparatim quatreret , 
id pro certo , propter rationem rogandi , concederetur . Hoc modo iermonis 
plurimum Socrates ufus «ft, propterea quod nihil ipie afferre ad perfuaden* 
<lum volebat, fed ex eo, quod fibi ille dederat, quicum difputaba):, aliquid 
conficere malebat , quod ille cx eo , quod jam concefliflet , neceflario appro- 
bare deberet. 

XXXII. Hoc in genere prxcipiendum nobis videtur , primum , ut illui 
quod inducemus per fimilitudinem , ejufmodi fit , ut fit necefle concedi . 
JSam ex quo poftulabimus nobis illud, quod dubium fit , concedi ; dubiunx 
efTe idipfum , quod inducimus , non oportebit . Deinde illud , cujus confir- 
inandi caufa fiet induAio , videndum eft, ut fimile iis rebus fit, quas rts^ 
quafi non dubias , ante induxerimus: Nam ante aliquid nobis conceflum ei- 
ie nihi! proderit , ii ei diflimile erit id , cujus caufa illud concedi primum 
voluerimus. Dcinde non intelligatur , quo fpeftent illx primx induftiones , 
& ad quem fint exitum perventura?. Nam qui videt, fi ei rei , quac primo 
rogetur , refte aflenferit, illam quoque rem, qux fibi difpliceat , efle necef- 
fario concedendam , plerumque aut non refpondendo , aut male relpondenda 
longius procedere rogationem non finit . Quare rationa rogationis imprudens 
ab €0, quod conoeffit, ad id, quod con vuit concedere, deducendus eft. 

Extremum autem aut taceatur oportet , aut concedatur , aut negetur. Si 
negabitur , aut oftendenda eil fimilitudo earum rerum , qux ante conceflx^ 
funt , aut alia utendum indu£l!one . Si concedetur , concludenda eft argu- 

men- 



( 70 Hic mulin eruhuit) Quintilianus , refp9ndi£etmalU ff Murum fuum talem e£e » 

eodcm loco ; Mulier eruhuit merito i male quule illud effet, potuijfetpudice reffonderi » 

ehim re:pcndtrat, fe malle Mltenum Jiurum, mailefe vkum Juum taUm ^e , quaUsmelier 

qMAm jiium : nf.m id efl mprchum . ^c fi tjfet* 



Digitized by 



Google 



LIBER?RXMUS. 27 

roeiitatio. Si taccfaitur, aut elicienda ell refponfio j Mt , quoniam tacicur ni* 
tas imitatar coniei&ooem , pro eo , ac fi coneeiTum iit, concludere oporcebic 
argumentationem . Ita fit hoc genus argumentandi tripartitum » Prlma pars 
ex iimilitudine conilat una ^ pluribuA^e » Altera ex eo^ (^uod concedi voIu« 
mus , cu)us cauia fimilitudines adhibitjc funt . Tertia ex conclufione ^ qus 
aut confirmat conceiConem , aut , quid ex ea conficiatur » oftendit . 

XXXIII. Sed quia non fatis videbittir alicui dilucide demonilratum ^ nid 
guod ex civili caafarum genere exemplum rubjecerimus :■ vridetur hujunno- 
di quoque utendum exemplo y non quo prarceptio diflerat ; aut aliter hoc in 
fermone y atque in dicendo fit utendum : f^d ut eorum voluntati fatisiiac ^ 
gui y quod aliquo in loco viderint ^ alio in loco ^ nifi demonfiracum eft ^ 
nequeunt cognoicere • £rgo in hac cauia y qu^ apud Gra^cos efl pervaga«- 
ta , quod Epaminondas y Thebanorum imperator y ei y qui iibi ex lege pr^- 
tor fuccefferat , exercitum non tradidit ^ & cum paucos ip/e dies contra le- 
gem exercitum tenuiflet, LacedcmOnios funditus vicit, poteric accuiator ar- 
gumentacione uti per induftionem y cum fcriptum legis contra iehtentiam 
defendat , ad hunc modum : Si y Judices ^ id , quod Epaminondas ait legis 
fcriptorem fenfiffe ^ adicribat ad legem , & addat exceptionem hanc > Extra 
q.UAM si Qjuis nEi?vBucm causa exekcitum NOiV TRApfDBRfT ^ patiemini i noa 
opinor . Quod fi vofmetipfi ^ quod a veilra religione & fapientia remodfli* 
mum eft y iftius honoris caufa hanc eandem exceptienem ^ iniufCiL populi ^ 
ad legem adicribi jubeatis , populus Thebanus patieturne id fieri ^ proftAo 
non patiecur. Quod ergo adfcribt adlegem nefas eA» id fequt» quafi adicrf* 
ptum fit , re^um vobis videatur ? Novi veftram intelligentiam y non poteft 
ita videri , Judices . Quod fi literis corrigi neque ab illo , neque a vobis 
fcriptoris voluntas poteft ; videte ne muko indignius fit , id re & )udicio 
veftro mutari, quod ne verbo quidem commutari poteft» 

Ac de inductione quidem fatis in pr^fentia di£):um videtur ^ Nunc dein- 
ceps ratiocinationis vim y & naturam confideremus. 

XXXIV. Ratiocinatio , ( 7<^) cft oratio ex ipfa re probabile aliquid eli- 
ciens/ quod expofitum & per & cognitum^ fua le vi & ratione confirmet. 
Hoc de genere qui diligentius confiderandunii putaverunt y cum idem uiii 
dioendi ie^uerentur y paulum in praecipiendi ratione diifenierunt • Nam par- 
tim quin^ue ejtis partes eife dixerunt; partim non plus^ quam in tres par- 
tes poffe diftribut putaverunt. Eorum controverfiam oon incommodum vide- 
tur cum utrorumque ratione exponere. Nam & hrevis eft, dc ojoo ejufmo- 
di y ut alteri prorius nihit dicere putentur y & locus hic nobis in dicendo 
minime negligendus videtur . 

D a Qsi 



^ C76> Kmthcinstia , efi cratie^ Ratiocina- bonilD aominiUB difterentia , ctiamfi vis co- 

tionis nooune compleditur hicTuHius omnia^ dem icre tendk» Verbis utorQuintinani, qui 

?ux Grseci M&fJttifiar» ^ f'v$x*t''M^'^ t dwim^ de hiscopioie agic lib.s* cap«io. CAffetonHt*- 

^i vocant , quanquam apud illoa -w aliqui riMs * 



Digitized by 



Google 



28 DE INVENTIONE RHETORICJ 

Qui putant in quin^ue diftribui partes oportere , a)unt prtaum convenire 
exponere fummam arguxnentationis , ad hunc modum : Melius accurantur , 
quac confilio geruntur , quam qua: fine confilio adminiftrantur . Hanc pri* 
mam p^rtem numerant . Eam deinceps rationibus variis , & quam copiofif- 
fimis verbis approbari putant oportere , hoc mbdo: Domus ea, quss ratione 
regitur, omnibus inftruftior eft rebus & apparatior , quam ea , qu« teme- 
re, & nuHo confiKo admrniftratur . Exerckus is , cui praepofitus eft fapiens 
& callidus •imperator , omnibus partibus commodius regitur , quam is, qui 
ftukitia, & temeritate aKcujus adminiftratur • Eadem navigii ratio eft: nam 
jiavfs optime curfum conficit ea, quaB fcientiflimo gubernatore utitur.. 

Cum propofitio fit (7^) hoc pafto approbata , & duis partes traiifierint 
ratiocinationis , tertia in partq ajunt , quod oftendere velis, id ex vi propo- 
fitionrs oportere affumere, hoc pafta: Nihil autem omniunx rerunx mclius , 
quam omnis mwndus-, admmiftratur. 

Hu}us affumptionis ( 78 ) quarto in toco aliam porro inducunt apprpba/. 
tionem , hoc niodo : Naiii & fignorum ortus & obitus definitum quendanx 
ordinem ftrvstnt , & annuas commutationes , non modo quadam ex necefC^ 
tate ftmper eodem modo fiunt, verum ad utilitates quoque rerum omniuna 
funt accommodatse , & diurna?, noaurnarque viciffitudines, nulla in re unr 
quam mutatae quidq-uam nocuerunt . Quas figno funt omnia , nQix mediocri 
quodam confilio naturam miindi adminiftrari^ 

Qainto iliducunt loco* eomplexionem eam , ( 7^ ) qux aut Td infert fo^ 
him , quod ex omnibus partibus cogitur , hoc modo :. Confilio igitur mun/» 
dus adminiftratur .• aut unum in locum cum conduxerit breviter propofitia» 
nem Sc affumptjonem , id' adjungit , quod ex his conficiatur , ad hunc mo» 
dum: Quod- fi melius geruntur ea , qu« confilio , quant qua& fine. confilio 
adminiftrantur : nihil autem omnium rerum melius , quam oif nis mundu^s. 
adminiftratur: confilio igitur mundus admlniftratur . Quinquepartitam igitur 
hoc pafto putant effe argumentationem-. 

XXXV. Qui autem- tripartitam- effe dicunt , H non aliter putant traftari 
oportere argumentationem , fcd partitionem horum reprehendunt . Negaiu 
enim- neque a propofitidne , neque ab affumptione approbationes earum {epa- 
rari oportere; ncque propofitionem abfolutam, neque affumptionem fibi per-. 
fefbam videri , quas approbatione confirmata. non fit . Quare quas ilH dua<s 
partes numerant , propofitionem & approbationem , fibi unam partem vide.- 
ri , propofitionem-: quas fi appcobata non fit , propofitio non fUL argumenta«- 

tionis». 



,i77^ Cum profofitio fit cJ»^. ) Propofitio- cap. 14. Idem, 

7119' vpcabulo Tuliitts eam intelJigit , quam in C75i) Complexionem eam) In praccedenti- 

fcholis \\i\%o Ma)orem vocant: entidem Qain- bus complexio Cjceroni erat ea ratiocinandi 

tilianus intentioms nomine defignat libr. ^. formula , cui nomen dilemma , di\ufjiyui . Sed 

cap. 14. pag.337. ubi vide Notas • Idem hoc in loco complexionis nomine argumenti 

C78) Hu)Hs affumptionis ) Qaam Minorem conclufionem > ut nunc loquimur , inteilieit.> 

appellare foieut fcholailici , Sc Quintilianus quam & connexionem appeiiat Quintil. ioco' 

ali^ando Rationem vocat. Ipfum iege. iib..^« mox indic«io. Idem^ 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. ip 

tionis . Item , ^uac ab ilHs alTumptio , & aflumptionis approbatio dicitur , 
eandcm fibi aflumptionem folam videri. Ita fit, ut eadem ratione argumen- 
tatio tra£lata , aliis tripartita , aliis quinquepartit^ videatur . Quare evenic , 
ut res non tam ad ufum dicendi pertineat, quam ad rationem praeceptionis . 

Nobis autem commodior illa partitio videtur efle , qux in quinque partes 
diftributa eft, quam omnes abAriftotele &Theophrafto profefti maxime fc- 
cuti funt • Nam quemadmodum illud fuperius genus argumentandi , quod 
per indu£^ionem fumitur , maxime Socrates & Socratici tradaverunc : fic 
hoc, quod per ratiocinationem expolitur , fumme eft ab Ariftotele, atque a 
Peripateticis , & Theophrafto frequentatum ; deinde a rhetoribus iis , qui 
elegantiflimi , atque artificiofiflimi putati funt . Quare autem nobis illa ma- 
gis partitio probetur, dicendum vidctur, ne temere fecuti putemur: & bre- 
viter diccndum , ne in hujufmodi diutius, quam ratio pra:cipiendi poftulac, 
commoremur . 

XXXVI. Si qHadam ia argumentatione fatis eft uti propofitione , & non 
oportet adjungere approbationem propofitioni ; quadam autem in argumen- 
tatione infirma eft propofitio , nifi adjunfta fit approbatio ; feparatum quid- 
dam eft a propofitione approbatio . Quod enim adjungi & feparari ab ali- 
quo poteft , id non poteft idem efle , quod eft id , ad quod adjungitur , & 
a quo feparatur. £fi autemquaedam argumentatio , in quapropofitio non in- 
diget approbatione ; & quxdam, in qua nihil valet abfque approbatione , uc 
ofiendemus . Separata eft igitur a propofitione approbatio ; Oftendemus au-« 
tem id , quod polliciti fumus , hoc modo : Qux propofitio in fe quiddam 
continet perfpicuum , co quod conftare inter omnes necefle eft , hanc velle 
approbare & firmare nihil attinet . £a eft hujufmodi : Si , quo die ifta c£- 
des Romx fa£la eft , ego Athenis eo die fui , interefle in caede aon potui. 
Hoc quia perfpicue vcrum eft, nihil atlinet approbari. Quare aflumi ftatim 
oportet , hoc modo : Fui autem Athenis eo die . Hpc fi non conftat , indi- 
gec approbationis : qua indufta, complexio confequetur ; Igitur in cxde in- 
terefle non potui . Eft igitur quacdam propofitio , quae non indiget approba- 
tione . Nam eflie quidem quandam , qu« indigeat , quid attinet ottendere ^ 
quod cuivis facile per/picuum eft ? Quod fi ita eft , ex hoc , & ex eo , 
quod propofiieramus , hoc conficitur , ieparatum efle quiddam a propofitio- 
2ie approbationem . Si autem ita eft, falfum eft non efle plus , quam^argu* "^^tf^^^^^^^A 
mentationem . 

Simili modo liquet alteram quoque approbatioflem ieparatam efle ab afliim- 
ptione. Nam fi quadam in argumentatione fatis eft uti aflumptione , & non 
oportet adjMngere approbationem aflumptioni ; quadam autem in argumenta- 
tionc infirma eft afsumptio, nrfi adjun&a fit approbacio : feparatum quiddam 
eft extra afsumptionem approbatlo. Eft autem argumcntatlo quxdam , in qua 
afsumptio non indigec approbacionis ,• quopdam autem , in qua nihil valet fine 
approbatione y uc ofiendemus . Separata eft igitur ab aflumptione approbatio. 

Oftendemus autem id, quod polliciti fumus, hoc modo: Quae perfpicuam 
omnibus vericatem contrnec aflumptio , nihil indigcf approbationis . Ea eft 
hujfmodi : Si oportet ftpere , dare operam Philoibphi^ convcnit . Haec pro- 

pofi- 



Digitized by 



Google 



30 DE INrENTIONE RHETOKICA 

pofitio iiidiget approbationw . Non enim perfpicua cft , neque conftat inter 
omnes , propterea quoci mulci niiiil prod^fle Philolbphiam ^ pleritjue etiam 
obeffe arbitrantuT . Afiumptio perfpicua eft haec: Oportet autem fapere. Hoc 
autem quia ipfum ex re perlpicitur , & verum effe intelligitur , nihil atti- 
net approbari. Quare ftatim concludenda eft argumentatio: Igitur dare ope- 
ram PhilofbphiaB convenil . Ett ergo affuniptio quaedam , qu3K approbationis 
non indiget. Nam quandam indigere , perfpicuum eft. Separat» eft igitur ab 
affumptione approbatio • Falfum ergo eft , non effe plus c[uam tripartitam 
argumentationem. . 

XXXVII. Atque ex his illud jam perfpicuum eft , effe quandam argu- 
mentationem , in qua neque propofitio, neque affumptio indigeat approbntio- 
nis. Hujufmodi, ut certum quiddam, & breve, exempli caufa^ ponamus : 
JI fummopere fapientia petenda eft , fummopere ftultitia vitanda ett . Sum- 
mo autem opere fapientia petenda eft : lummo igitur opere ftultitia viranda 
eft. Hic & affumptio, & propofitio perfpicua eft : quare neutra quoque in- 
diget approbatione . Ex his omnibus illud perfpicuum eft , approbationera 
tum adiungi y tum non adjungi . Ex quo cognofcitur ^ neque in prop:>fitio- 
ne y neque in affumptione contineri approbationem , (ed utranique fuo loco 
pofitam , vim fuam , tanquam certam & proprlam obtinere . Qiiod fi ita 
eft , comraode partiti funt illi y qui in quinque partes diftribuerunt argu^ 
mentationem . 

Quinque funt igitur partes ejus argumcntationis C 80 ) , quat per ratioci- 
nationem traftatur . Propofitio , per quam locus is breviter exponitur ^ ex 
quo vis omnis oportet emanet ratiocinationis . Propofitionis approbatio , p^r 
quam id , quod breviter expofitum eft , rationibus affirmatum ^ probabilius 
& apertius fit. Affumptio, per quam id, quod ex propofitione ad oftenden- 
dum pertinet , affumitur . Affumptionis approbatio , per quam id^ q^uod af- 
fumptum eft^ rationibus affirmatur. Complexio, per quam id^ quod confici- 
tur ex omni argumentatione „ breviter exponitur ^ Qu2e plurimas habet ar- 
gumentatio partes , ea Conftat ex his quinque partibus ► Secunda eft quadri- 
partita » Tertia tripardta. Dein bipartita^ quod in controverfia eft. De uaa 
cuoque parte poteft alicui videri poffe argumentationem confiftere » 
' XXXVI II. Eorum igitur y quse conftant y exempla ponemus : horum 
qu2e dubia funt y rationes afferemus . Quinquepartita argumentatio eft hu- 
jufmodi : Omnes leges , Judices y ad commodum reipublicat referre oportet ^ 
tc eas: ex utilitace communi , non ex icriptione y qua^ in literis eft^ inter- 
pretari . Ea enim virtute & fapientia ma}ores noftri fuerunt y ut ia legibus 
fcribendis nihil fibi aliud, nifi ialutem^ atque utilitatem reipublic;^ propone- 
rent • Ne^ue enim ipfi ^ quod obeffet ^ fcribere volebant : &^ fi fcripfillent ^ 

cum 



CSo> SlMinque fuff psrttr Argkmentatio^ cujus mionunt momen» Jegc & expe nde 
»i*> A Ciccrone, <sod rarum & mirum cft ,. lib. ^^ cap..L4. pag. 337.. 5c feq^ Idem ., 
Loc quidemr Ia IcJo difientit Quirxtrlianus » 

i 



' Digitized by 



Google 



L I B E R P R I MU S, 31 

cum efJet intelledum , repudiatum iri legem latelligebanc . Nemo eaim Ie< 
ges kgum caufa falvras efie vult , fed reipahlicae , quod ex legibus omaes 
refpul^icas optime putaot adminiflrari « Quam ob rem igitur leger (ervart 
oportet, adeam caufam fcripta omnia interpretari convenit : hoc eft , quo- 
niam reipublica^ iervimus , ex reipublicac commodo atque utilitate leges in- 
terpretemur- Nam ut ex medicina nihil oportet putare proficifci , nifi quod 
ad corporis utilicatem fpeftat , ^uoniam e)u6 caufa eft inftituta ; fic a legi* 
bus nihil cottvenit arbkrari , nifi quod reipublicas conducat , proficifci ^ quo« 
iriam e}us caufa funt comparatae • Ergo in hoc quoque )udicio definite iice^ 
ras legis perfcrntari ; & legera , ut arquum tA , ex utilitate reipublicas 
{*) confiderate. Quid enim magis utile Thebanis fuit , quam Lacedotmo* 
nios opprimi / Quid magis Epaminondam , Thebanorum imperatorem , quam 
viftorix Thebanorum confulere decuit ^ Quid hunc tanta Tiiebanorum glo' 
ria , tam claro atque exornato tropaeo carius , atque antiquius habere con« 
venic ? Scripto videlicet legis omiflb , fcriptoris feotenciam confiderare debe^ 
bat . Atque hoc quidem fatis confideracum eft , nuUam effe legem , nifi rei- 
publicse caufa icriptam . Summam igitur amentiam efse exiftimabat ^ quoi 
fcripcum efset reipublicz; falucis cauia, id non ex reipublicas falute interpre-* 
tari . Quod fi i^s omnes ad utilitacem reipublicz referri convenit , hic au* 
tem faittci reipuUicse profuit, pro(e£lo non poteft eodem fa£lo dc comnuini«s 
bus fortunis Confuluifse, & legibus non obtemperafse . 

XXXIX. Quacuor autem partibus conftat argumentatio , cum aut propo* 
nimus ( ti ) , aut afsumimus (Si ) fine approbacione • Id facere oportet ,* 
cum aut propofitio ex ie inteliigitur , aut afsumptio perfpicua eft y Sc nuU 
lius approbatrenis indiget . Propofitionis approbatione practerita , quatuor ex 
partibus argumentatio tra£i:atur ad hunc modum : Judices , qui ex lege tu** 
rati judicatis , legibus obtemperare debetis . Obtemperare autem legibus noa 
poteftis, nifi quod fcriptum eft in lege , fequamini . Quod enlm certius le- 
gis fcriptor teftiraonium voluiitatis fu« relinquere potuic , quam quod ipie. 
magna cum cura atque diligentia fcripfit ? Quod fi licer» non exftarenc , 
magnopere eas requireremus , uc ex his /cripcoris voluncas cognofcerecur i 
jiec tamen Epaminonde permitceremus , ne fi excra )adicium\quidem cfsec , 
uc is nobis /encentiam legis interpretaretur , nedura nunc iftud patiamur , 
cum praslfo lex fit, non ex eo, quod apertiffime fcriptum eft , fed ex eo , 
quod fua; cauii convenit, lcriptoris voluntatem interpretari. Quod fi vos , 
Judices , legibus obtemperare debetis , & id facere non poteftis , nifi quod 
icriptum eft in lege , fequamini , quid caulk eft , quiu iftum contra legem 
fecilse judicetis? 

Aisum« 



C*) ConpderM^ Man. lamb. xonjiderate : fcholis appcllatur. Idem. , 

quod hie feett. Chtid entm. (82) AffumimHO Id eft, eam Dropofitio- 

(81 ) l^rofonimus) Hoc eft , ciun propofi- ncm conficimus , quam «tttis noftrat Logici 

tioncm cflbroiamus , quat vulgo Mti^]Of ia Minerem vocant. idem» 



Digitized by 



Google 






2 DE IWENTIONE UHETOKICA 

Afsumptionis autem approbatione praeterita , quadripartita fic fiet argu^^ 
luentatio: Qui fepenumero nos per fidem fefellerunt , eorum orationi fideoi 
habere non debemus.Si quid enim perfidia illorum detrioienti acceperimus, 
nemo erit , prarter nolmetipfos , quem jure accufare poflimus . At primum 
quidem decipi incommodum eft : iterum , ftultum : tertium, turpe. Cartha^ 
ginenles autem perfxpe ]zm nos fefeilerunt . Summa igitur ainentia eft in 
eorum fide fpem habere, quorum perfidia toties deceptus fis. 

Utraque approbatione prseterita , tripartita fit , hoc pacbo : Aut metuamus 
Carthaginenfes oportet, fi incolumes tos reli^uerimus; aut eorum urbem di^ 
ruamus. Ac metuere quidem nonopottet. Reitat igitur, ut urbem diruamus. 

XL. Sunt autem <jui putant nonnunquam pofse complexione & cportere 
fuperfederi , cum id perfpicuum fit , quod conficiatur ex ratiocinatione . 
Quod fi fiat, bibartitam quoque fieri argumentacionem , hoc modo : Si pe- 
perit, virgo non ett. Peperit autem. Hic fatis efse dicuut proponere, & af* 
fumere: quoniam perfpicuum fit , quod conficiatur , complexionis rem non 
indigere . Nobis autem videtur & omnis ratiociuatio coacludenda tfsQ ; & 
illud vitium , qund illis difplicet , magnopere vitandum , ne , quod perfpi- 
cuum fit, id in complexionem inferamus. 

Hoc autem fieri poterit, fi complexionum genera intelligantur. Nam aut 
]ta comple£lemur , ut in unuin conducamus pcopofirionem & aisumptio- 
jiem ( 8j ) , hoc modo : Quod fi leges omnes ad utilicatcm reipublicac re- 
ferri convenit , hic autem faluti reipublicjc profuit ; profefto ncn poteft eo- 
dem hSto , & faluti communi confului fse , & legibus non obcemperaOe . 
Aut ita , ut ex contrario fencentia conficiacur , hoc modo : Summa igitur 
ameotia eft ,. in eorum fide fpem habere , quorum perfidia toties deceptus 
fis; Aut ita , ut id folum , quod conficitur , inferatur , ad hunc modum : 
Urbem igitur diruamus. Aut ut id , quod eam rem, quas conficitur, iequa* 
tur, necefse eft. Id eft hujufmodi .- Si peperit^ cum viro concubuit. Peperit 
autem • Conficitur hoc : Concubuit igitur cum viro . Hoc fi nolis inferre ^ 
& inferas id , quod iequicur : Fecii igitur inceftum .' & concluferis argu- 
mentationem , & perfpicuam fugeris complexionem . 

Quare in lougis argumencationibus , ex conduclionibus , aut ex contrario 
complefti f 84) oportet: in brevibus id folum, quoi conficitur , exponere : 
in iis , in quibus exitus perfpicuus eft , confecutione (85) uti. Si qui au^ 
tem ex uha quoque parce putabunt conftare argumencationem , poteru..t di* 

cere. 



<8^) //4 comple&emur , ut in unnm con- periodum conducantur . A qua cxplicatione 

duc^mus profofitionem <J» affumptiontm ) Id non multuin abludit Marius Vidorinus , qiii 

cft , ut ufitato noilris in rtholis more lo- TuUianum illud tx condu&i nt^Hs ciponic 

<iuar , argumcnti nollri conclulio erit bujuf» xond cuintymynv h»/ avatxe^xXaiWfK , idert, per 

TOfDdx , uc ambas praemiflas , five majoi-em & rerum congregationem (uc loquitar Qaintij. 

minorem , in unam periodum conducamus • lib. 6. cap. i.) 5c enumeratioaem per fuoima 

Idtm . capita . Idem . 

(84) Zx conduStionihus • . . • . compleHi) C 8j ) Confecutione^ Quae alias complexiQ, 

Hoc eA» argumencum ita concludere , ut am* connexio , conclufio dicitur • Vulgo Confe^ 

bx prapmiflje ^ fivc major & mtnor ^ uiiam in ^uenM* Idem. 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 33 

tere, &pe fads efse hoc modo argamentationem facere : Quooiam peperit ^ 
cum 7iro concubait • Nam hoc nuUius neque approbationis y ne^iue afsum^ 
ptionis, vel ejus approbationis , neque complexionis indiget . Sed nobis am« 
biguitate nominis videntur errare. Nam argumentatio nomine uno res duas 
iignificat , ideo <{uod & inrentum aliquam in rem probabile y aut neceffiu 
rium , argumentatio vocatur « & e)us inventi arcificiofa expolitio • Quando 
jgitur proferent aliquid huhifinodi : Quoniam peperic ^ cum viro concubuit: 
inventum proferent , non expolitionem « Nos autem de expolitionis partibtis 
loquimor. 

XLI. Nihil igitur ad hanc rem ratio illa pertinebit : acque hac diftin&io* 
iie , aUa quoque, quac videbuntur of&cere huic partitioni , propulfabimus , fi 
qui aut affumpeionem aliquando tolli poffe putent , aut propofitionem . Qvix 
fi quid habet probabile , aut necefiarium , quoquo modo commoveat audito* 
rem neceCTe eft . Quod fi folum id , quod invencum eft , lpe£laretur , ac 
nihil , quo pafto tra&aretur id , quod elSst excogitatum , referret ; nequa* 
q^aam tantum inter fiimmos oratores , & mediocres intereife exiilimaretur . 

Variare autem orationem magnopere oportebit . Nam omnibus in rebus fi- 
militudo eft fatietatis mater. Id iieri poterit , ii non flmtliter femper ingre« 
diamur in argumentationem . Nam primum omnium generibus ipfis diftin* 
guere convenit orationem , hoc eft y tum inductione uci , tum raciocinatio* 
ne. Deinde in ipfa argumentatione non femper a propofitione incipere , nec 
iemper quinque partibus abuti , neque eadem ratione partitiones expolire :^ 
fed tum ab aflumptlone incipere licet , tum ab approbatione alterutra , tum 
utraque , tum hoc , tnm illo genere complexionis uti « Id ut peripiciatur , 
aut . fcribamus , aut ia quolibet exemplo de iis, qux propoftta funt, hoc idem 
exerceamus ^ ut quam facile fit faftu. 

Ac de partibus quidem argumentationis fatis nobis diftum videtur. liiud 
autem volumus intelligi , nos probe tenere , aKis quoque rationibus tradari 
argumentationes in Philofophia multis , & obfcuris , de quibus certum eft 
artificium conftitutum . Verum illa ndbis abhorrere ab ufu oratorio viden- 
tur. Quac pertinere autem ad dicendum putamus , ea nos commodius, quam 
caeteros , attendifle non afSrmamus , fed perquifitius & diligentius confcri. 
pfiife pollicemur . Nunc , ut inftituimus , proficifci ordine ad reliqua per- 
g^mus . 

' XLII. Reprehenfio eft ( 8^ ) , per quam argumtntando adverfariorum 
confirmatio ( 87 ) diluitur , aut infirmatur , aut levatur . Hacc fbnte inven- 
tionis eodem utetur , quo utitur confirmatio, proptcrea quod, quibus ex lo- 
cis aliqua res confirmari poteft, iifdcm potcft ex locis infirmarii^ Nihil enim 
confiderandum eft in his omnibus inventionibus , nifi id, quod perfonis, aut 
negotiis attributum eft. Quare inventionem , 9c argumentationum expolitio-. 
Tom. I. E nem 



C «6) Reprehenfio efi ) Afiw infirmatio & ( «7.) Confifm»U0 ^ KafwnuA^ » y«i 

rcfutatio, aWx^if . ld$m . Qiunuhanus tr^iaMMm pflfllm voctt. Idm. 



Digitized by 



Google 



34 DE INf^ENTIONE RHETORICJ 

xiem ex iilis , qu« ante prarccpta funt , hanc quoque in partem orationis 
iransferri oporcebic. Verunuamen , ut quxdam prxceptio detur hujus quoquc 
partis , exponemus modos r^rehenfionis ; quos qui obfervabunt, faoilius ea, 
^nx contra dicentor , diluere^ aut infirmare paerunt. 

Omnis argumencatio repcehenditur , ii aut ex ils, qus fumpta funt^ non 
eoncreditur. aliquod unum , plurave: aut , his concefCs , complexio confici 
tx his negacur : aut fi genus ipfiun argumentattonis vitiofum oftenditur : 
aut ii contra firmam argumentatioaem, alia atque firma, aut flrmior po-' 
nitur. Ex lis, quae fumuntur , aliquid non conceditur , cum aut id, quod 
credibile dicunt, negatur efle hujufmodi: aut quod comparabile putant; dlf- 
fimile oilenditur: aut )udicatum aliam in partem traducitur, aut omnino ju- 
dicium improbatur : aut , quod fignum efTe adverfarii dixerunt , id e}ufmo- 
di negatur cfle : aut fi complexio , aut una, aut utraque ex parte repre- 
henditur : aut fi enumeratio falfa oftenditur : aut fi fimplex conclnfio falfi 
aliquid continere demonftratur. Nam omne, quod fumitur ad argumentan- 
dum, five pro probabili, five pro neceffario, neceffe eft fumatur ex his Io-« 
cis , ut ante oftendimus. 

XLIII. Quod pro credibili fumptum erit , id infirmabitur , fi aut perfpi-f 
cue falfum erit , hoc modo : Nemo eft , qui non pecuniam , quam fapieo** 
tiam malit. Aut ex contrario quoque credibile aliquid habebit , hoc modo t 
Quis eft , qui non oilicii cupidior fit, quam pecuniac!^ Au( crit omnino vi^ 
credibile , ut fi quis , quem conftet effe avarum , dicat , alicujus mediocris 
officii canfa, fe maximam pecuniam neglexinb . Aut fi, quod in quibufdam 
rebus , ajut hominibus accidic , id omnibus dicatur ufu evenire , hoc pa£bo : 
Qui pauperes func, iis antiquior officio pecunia eft. Qui locus defcrtus eft, 
in eo Cffdem faftam effe oportet . Inloco celebri horao occidi qui potuit ^ 
Aut fi id, quod raro fit , fieri omnino negatur ; ut Curio (88 ) pro Ful- 
vio : Nemo poteft uno afpeftu, nequc prartcrieus , in amorem incidere. 

Quod autem pro figno fumetur, id ex iifdem locis, quibus confirmatur, 
infirmabitur. Nam infigno, primum vcrum effe ofteudi oportet: deinde ejus 
effe rei fignum proprium, qua de re agitur , ut cruorem cardis: deinde fa- 
ftum efse , quod non oportuerit ; aut non faftum , quod oportuerit ; po- 
ftremo fdfsc cum , de qua quaeritur , ejus rei legera & confuetudinem. 
Nam eiE res funt figno atcributae; : quas diligentius aperiemus , cum fepara- 
tm de ipfa con)efturali conftitutionc ( 89 ). dicemus . Ergo horum unum . 
quodque in reprehenfione , aut non tfse figno, aut parum magno eCse^ aut 
a fc potius, quam ab adverfariis ftare, aut omnino falfo drci, aut in aiiam 
quoque fiifpicionem duci pofse, demonflrabicur . 

XLIV. 



(88) C«r/0 VulgoCuri/is: fcd minifeflmn (85^) Conieauraliconfiitutione) ^nya^ruS 

clt,hic legcnduci cliQ Curio . Nim h*c ver- ^oxcLqit^ gjffn. Swtus cd Oratori* (SUii^K^ 

Da, Nimo poteft , fimt cx Cunonis oiatioiie nis , quam vulgo //»^ yc\ de faao qudftio- 

pro tulvio de inccltu . quam cxtitiflc fuis nem appcllamus . Vidc qu» annotavimus ad 

temporibus Cic«t) mjruto, cap. 31. dicit, cap. 8. nor. 19. C^f$romfmHs . 

nobilemquc habitam efle. Ernefius. ' 



Digitized by 



Google 



L IB E TL P R I MU S. 5; 

XUV. Cum aotem pro comparabili aliqaid iaduoetur , ipiQiiiam id per 
^militudiutai fliaxtme traftatDr, in repreheodenclo conveniet fimiie id negafe 
^{st , quod conferetur ., ei quicum conferetiir* Id fieri poterit , £ demoa- 
ftrabitor dimium efse genere , natura , vi , magnhudme , teinpot\e , loco ^ 
perfona , opinioiie : ac fi , guo in numero ilind , quod per fimilitudiiiem 
afferetur , & quo in loco Iioc genus , cu}us caufa aSeretur , halieri coave- 
oiac , oAendetur. Deinde ^uid res cum re difierat, demonltrabrtur ^ Ex qua 
docttbimus , aliud de eo y ^uod comparabitnr , &: de eo , quicum compara^ 
bitur , exillimarl oportere • Hujus facultatis maxime tndigemus , cum ea 
tpfa argumentatio , qnx per induAionem tradatur , eric reprehendenda . St 
judlcatum aliquod inferetur , <juoniam id ex his locis maxime firmatur ; 
iaude eorum, qui iudicaruntj; limilitudine e]as rei ^ gna de agitur^ ad eam 
rem , c[ua de judicatum eft , commemorando non modo non efse reprehen* 
iiim ]Uidicium ^ fed ab omnibus approbatum ; & demonilrando , difficilius , 
& ma.}us fuifse id judicatum , qucxl atferatur , quam id , quod inftct ; cx 
contrariis locis, fi res aut vera , aut verifxmilis permUtet, infirmarl oporte- 
bit. Atque erit obfervandum diligenter, ne nihil ad id , ^uod agatur , per- 
tineat id , quod judicatum fit : 6c videndum eft , ne ea res proferatur ^ ia 
qua fit -ofFenfum , ut de ipfb, ^ui judicarjt , judicium fipri videatnr. 

Oportet autem animadvertere , ne, cnm alifer multa fint judicata, iblita- 
rium aIi<][uod , aut rarum iudicatum afieratur : nam b\s rebns aufloritas iu« 
dicati maxime peteft infirmari • Atque ea ^uidem argumenta^ qusr ^uafi pro-^ 
babiiia ilimuntur, ad hunc modum tentari oportebit.. 

XLV. Qua; vero ficuci necefijaria inducentur , ea fi forte imitabuntur mo- 
do necefsdriam argumehtationem , ne<|ue enmt ejufmodi , fic reprehenden« 
tur . Primuni complexio ( 90 ) , quasj , utrum concefseris ^ debet tollere , ft 
vera. eft, uunquam reprehendetur ; iin falfa, daobus modis, aot converfio^ 
ne, aut alterius partis infirmatiooc . Converfionc (91 ) » hoc modor 

iS[am Jf veretur ( 9* ) , quid ntm accufes , qui tfi fr^itu} 
Sin inverccuttdum artimi ingenium fojfidet ^ 
Quid cum sccufes ^ qui id farvi audiiu ^fiimeti 

Hic, five vereri dixcris (93 ) » fire non vereri , cohcludendum hoc putat^ 

E 2 ut 



(90) C^mflixio ) Qua? vox Ikk: m ioco 
non argumentt conclufionen > ut (upra « fed 
cam argumencandi formultm, cui nomen Di* 
kmms //xit/LbjUdt > fignificat . Vule notdm ad 
c:ip.i9. n.6f. Idem. 

(91) Coffwrfioif* ) Quft voce TBliius hoc 
refutnndt ^ntts imprimis Hrmum intelligit > 
quod Craeci dtri^fofOf ( id eft convarteai » 
contra Ycrtcns , retorqueos) appelknt, <ttqua 
id^pfum eft quod in fcholis vulgo dicimus re- 
tcffueft ^rgHmenfum • Hanc refelleadi ibr* 
umUm merooTat Auks •G«lhiis lib» (. No^ 



Attic.csp.9» 5c II. abi dc iiluftre proferc cjia 
exemplum. Idem» 

<9X ) Nam fi t^mMrr > Jambici fentrii funr» 
ex £nnio fumpci. Nam sudor ad Hcpenniuin 
hos verfus ipfe quoque citst ex £nftio« lib» 
£• C4pb &6* KMfcimL 

(9; ) Sive vereri ) Cctt legendiim: noa ,fi 
voreri, ut edidcrunt LeaKiiK & Orur. Qb« ve* 
ro ncicm hoc fuifle (criptortbus lifcrtnis fju 
miJiare erratuni , ut qax fyllaba bis eodcA 
in contexttt legepctur i c»m feiaei tantum do* 
fcribesettcl Oiivntu^ 



Digitized by 



Google 



z6 DE mvEmiom khetokica 

ut neges efse accuninduni. Quod coaverfione ilc reprehendetur : Imma ve* 
ro accufandus eft . Nam fi veretur , accufes ; non enim parvi auditu acfti- 
mabit • Sin inverecundum animi ingenium pofGdet , tamen accuies . Noa 
enim probus eft. Alterius autem partis infirmatione , boc modo reprehende»- 
tur? Verum fi veretur, accufatione tua correftus, ab errato reccdet. 

Enumeratio vkiofa intelligitur , fi aut prxteritum quiddamdicemus, quod 
velimus concedere , aut infirmum aliquid annumeratum , quod aut contra 
dici poifit , aut caufa noa fit quare non honefte poffimus concedere . Pr£- 
teritur quiddam in ejufmodi enumerationibus : Quoniamhabes iftum equum^ 
aut emeris oporteft > aut heredicate poffideas , aut munere acceperis , auc do« 
xnl tibi natus fit , aut, fi horum nihil eft , furripueris. necefse eft^ Sed ne« 
^ue emifti , neque hereditate venit , neque domi natus eft , neque dojnatus 
eft : necefse eft erga furripueris. Hoc commode reprehenditur ,. fi dici poiric 
ex hoftibus ec^uus efse captus, cujus (*) prscdae feclio notk venierit f 94 J r 
quo iUato, infirmatur enumerado, quoniam id fit indUjElum > quod praeteri-» 
tum fit in enumerafiione « 

XLVI. Akero autem modb reprehendetur, fi aut contra atiquid dicetur^ 
koc. eft, fi, exempli caufa ^ ut in eodem verfemur , poterit oftendi heredi-v 
tate venifse. Aut fi extremum illod non erk tuxpe concedere ; ut fi: quis ,- 
eum dixerint adverfarii: Aut infidias. facere voluifti, aut amico morem gef-» 
fiiS , aut cupiditate elatos es ; amico ie morem geififse fateatur. 

Sjmplex ai^tem conclufio reprehenditur ,. fi id , ^od iequitur, non. videa* 
tur neceisario cum eo , quod anteceiCt , cohsrere .. Nam hoc quidem , Si 
fpiritum ducit , vivit : Si dips eft.> lucet :. e)ufmodi eft , ut cum ptiore ne- 
ceisario pofterius cohxrere videatur . Hoc autem, Si mater eft , diUgit : Si 
aliquando. peccavit , nunquam cocrigetur : fic conveniet reprehendi , ut de^ 
SQpnftretttr non. necefsario cum priore poilerius cohxrere .. Hoc genus , & 
caetera necefsaria , & omnino omnis argumentatio ^. Sc e}us reprehenfio ma- 
Joremi quandam vim continet, &Iatius patet, quamhic exponitur: fed ejus 
artificii cognitio fiu)ufmodi eil , ut non a.d h.u)us artjs. partem aliquam ad^ 

jun- 



( * > Pr4id< fe^ia ) Man. fnulA ft^ion$ V9- 
nlerit.. Lamb. (eSlio venierit, 

Cp4) Ch^hs pr^dA feHio non venierit ) Ita 
Veiieti libri « id quod veruin eilc exiilimo : 
naoi fcdio veiidi diAa. Ea autcraerat pars bo- 
norum vcl daninatorum vel.hoftiura, quas v«- 
luii rffe^a eflct de rcliquisL . Qiiid cnim ve- 
tat hinc. eciam vocabulum deduccre , quamvis 
Afconii iiuerpretationem non ignorem , quas 
vulgo ttdfertur'. IIIc. igitur equus^, qui in pu- 
blicam pra^dam non eflet dedudus , jyre belli 
acquiri potuit . Deduci autem non fuit necef- 
fe , non propoiita prafdae (eftione . Camerar, 
Gothofredus legenaum cenlet qtfi prdd^ fe- 
Bione venMfit , aut potius quivg pr^dA.feBio* 
»e venerii* Ego autem mcliusvideor mihi in- 
«llifere quid voluerit diccre Cicero , quam 



qyibus id verbis dixent • Nempe equus per- 
venit ad pofTeflbrem , neque iftis modis , quos 
accuiator enumcravit, ncque etiam furto, fed 
quodain^modo, qui in enumeratioAcnon erac; 
qui eft, equumex hoftibus eflc captum & apud 
pofleflorem manfiUe , quoniam prxda: , cii^ns 
pars erat equus , fefiilio non venicrat . Nec mi- 
nus Latine dicitur venire feBio , quam Cajfar 
ipi(! vendere Mnjverfi oppidi feBionem , Iocq 
fafis noto apud eum de B. G- lib.-2.c- 33. Pa- 
rum igitur re^t quomodocunque locus con- 
ilituatur, quoniam de renfu, ut credo, nobis 
fecuris cfTe licet. Caetei^m g^udeo meae fcn- 
tentiae aftentiri Camerarium , cujus adnotatio 
mihi dcmum Ie(^a fuit , poftquam huic loco 
jam adfcripta erant fupcriora • Veriturg. Vid« 
P*. Naufiix Mifcellaa. lib. £« cap. x^. 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 37 

jnngt poffit y led ipfa feparatim longi temporis , & magnz atque ardus co- 
gnirionis indigeat. Qaare illa nobis alio tempore atque ad aliud infticutum^ 
fi facultas erit, explicabuntur . Nunc his prseceptionibus rhetorum ad ufum 
oratorium contentos nos efse oportebit. Cum igitur ex iis , quas fumuntur , 
aliquid noni conceditur, iic infirmabitur. 

XLVIL Cum autem, his conceffis , comptexio ex his (95) non confici-, 
tur , hsc erunt confideranda ; num aliud conficiatur , aliud dicatur , hoo 
modo : Si , cum aliquis dicat fe profe&um efse ad exercitum , contraque 
eum quis^ velit hac argumentacione uci : Si venifses ad exercitum , a tribu- 
nis militaribus vifus efses. Non es autem ab his vifus . Non es igitur pro« 
feAus (96) ad exercitum . Hic cum concefseris propofitionem & afsum- 
ptionem ( 97 J , complexio eft infirmanda . Aliud enim ^ c^uam cog^batui* , 
iUatum eft. 

Ac nunc quidem , quo facilius res cognofceretur , perfpicuo & grandi 
vitio prseditum poiuimus exemplum ; fed fa^pe obfcurius pofitum vitium pro 
vero probatur , cam aut parum meniineris quod concefseris , aut ambiguuni 
aliquod pro certo concefseris. Ambiguum fi concefseris ex ea- parce , ^uam 
ipfe intellexeris, eam partem H adverfarius ad aJiam partem per complexio- 
nem velit accommodare ; demonftrare oportebit, non ex co, <juod ipl^ con- 
cefseris , fed ex eo , quod ille fumpferic , confici complexionem , ad hunc 
modum: Si pecuni2e indigetis, pecuniam non habetis. Si pecuniam non ha- 
becis , pauperes eftis. IndFgetis autem pecunis : mercaturs enim , nifi itla e A 
fcty operam non daretis. Pauperes igitur eftis. Hoc fic reprehenditur : .Cum 
dicebas, Si indigetis pecunias , pecuniam non habetis ; hoc intelligebam , SL 
propter inopiam in egeftate eftis , P^^^^^^ ^o^ habetis : & idcirco conce- 
debam . Cum autem hoc fumebas , Indigetis autem pecunlae ; illud accipie<« 
bam^ Vultis autem pecunix plus habere. £x ^uibus conceffionibus noncon* 
ficitur hoc, Pauperes igitur eftis". Conficeretur autem, fi tibi primo quoquc 
hoc conceffiftem , QjJi pecuniam majorem velkt habere , eiim pccuniam non 
habere . 

XLVni. Sxpe autem oblitum putant , quid conce/seriT ,. & idcirca id , 
quod non confickur , quafi, conficiatur , in conclufione infertur , hoc modo : 
Si ad illum hereditas veniebac, veriilmile eft ab illo efse aecatum» Deinde 
hcc approbant plurimis verbis . Poft afsumunt , Ad illum autem hereditas 
vemtbsi^t . Dcinde infertur , Ule igitur occidit . Id ex iis , qux. fumpferant , 



non 



ihi 



CsO Cotntlexio ex hh } Qiod vocabiilum 
hoc in loco 6c in fequcntibus a^gninenti con^ 
clufianem (ignificar. Capperonnenus . 

(5^6) Non esigitur profeBusy Concludi de- 
buit: igitur ad excrcitura non vcniiti. Aliud 
eftadcxercitumproficifti , iive itineri fc com- 
mittcre ad cxciicitum ; aliud cft ycnire ,.(ive 
pedem inferre in ipfi caftra. VitiolifHma igi- 
mr conciuiio^ qua colli&itur id. qiiod nuilate.* 



nus po(itum fuit {\\t in propofitione , fivein 
aflbmptione . Nota eft hxc Logicotnm regu- 
Ja ; Nihil debet ejfe in confequente , quod no» 
fuerit tnr antecedente* Prulleus. 

C97) Propo/ftionem cJ* ujfumptionem ^) Id 
eft , ambas pra:miflasj fivc Ma]orem & JMino^ 
rem, ut in fcholis nunc loqui amant. Cap^ef^ 
rawperiuj •• 



Digitized by 



Google 



gg DE imENTlOHE KHETmJCA 

non coflficicur , Quane obiervare diligeiieef oporcet y Sc 4|uid fumatitr ' , fk 
quid ex his conficiatur . Ipfum autem genus arguafeentatiQnif , viMQAim his 
de caufis oftendetur , fi tot Jn ipro vitium eric , aut fi oon ad id , quod 
infticuitur , accommodabitur . Acque in ipfo vicium erlt y fi omnino cocum 
falfum cric , fi commune, fi vulgare, fi leve, fi remptum^ & mala defini- 
tio, fi concrovcrfum , fi perfpicuum, (98) fi non concefsum , fi curpe , fi 
offenfum,. fi concrarivim, il inconftans , fi adverfumk 

Falfiim eft> in quo perfpicue mendacium eft, hoc modo: Non poteft ef- 
fe faplens , qul pecuniam hegligic . Socrates autem pecuniam negligebat .• 
Non iglcur iapiens erat « Commune eft , quod.nihilo magis ab adverfariis, 
quam a nobis facit , hoc modo : Idcirco , Judices, quia veram caufam ha- 
bebam ^ brevi peroravi. Vulgare eft , quod in allam quoque rem non proba- 
bilem , fi nunc concefsum fic , cransferri poffic , hoc modo: Si veram cau- 
fam non haberet, vobis fe, Judices , non commifilset. Leveeft, quod aut 
poft tempus dicltur , hoc modo : Si in menteiti venifsec , non commifi& 
^ec : aut perfpicue rem turpem levi tegere vult delcnfiMe , hoc modo: 

Cum te f^pttebant cmnes^ forentijftmo 
Kegno reliqui : nunc defertum ab omnibuf y 
Summo pericloy fola ut reftituamy faro. ( 99 ) 

' XLIX. Remotum eft , quod ultra cpiam fatis eft , pecicur , hoc modo .• 
Qiiod fi non P, Scipio Corneliam filiam Tib.Graccho collocafsec , «que ex 
ea duos Gracchos procreatsec, tantae feditiones natx noo efsent. Quare hoc in- 
commodum Scipioui adfcribendum videtur .. Hujufmodi eft ilia quoque con- 
^ueftio : 

XJtinam ne in nemore Pelio fecurilms 

C^efa cecidiffet abiegna ad tcrram trabesl ^100) 

Lopgius enim repetita eft , quam res poftulabat • Mala definltio eft , cum 
aut communia defcribit, hoc modo: Seditiofus eft is^ qui malus atque inu- 
tilis eft civis. Nam hoc non magis fediciofi, quam ambiciofi, quam.calum- 
niacoris , quam alicujus improbi horainis vim de/cribit . Aut falfum quid- 
dam dicit , hoc pado : Sapientia eft pecunis acquirendx inceiligenxia « Aiit 
aliquid non grave, nec magnum concinens , fic: Sculcicia eft immen& glc- 
riae cupiditas . Eft haec quidem ftulcicia , fed ex parce quadam , non ex 

omni 



<^8) Si perfpicu/tmy Quomodo ipfo in ar- Thycfte . Aut lcvis »^ aut null« cft dcfcnfio. 

gumcnto , fi pcrfpicuum crit , vitium tauien Omncs teluflTragiisadiuvabant: mca opcra non 

cfle pofm 9 magna cum pcrfpicuicate docebit crat adcoutilis.* te dcferui. Prufi. 

infra TuIIjus* Cafper^ ( ,00 > Vtinam ne is uemore, ^r.) Vcrfufi 

Cp^) Cwi» te expitabant , ^r.') Verba ex Ennii Mcdea . Vidc langiorem 4^i^ ^ lib. 

Atrci ad Tiiycftem > cx Ennia in tragadiji i. ad Heren*. cap. at*. 



Digitized by 



Google 



LI B E R P R I M U S. ^p 

oranigenere , d^fkira . CoDtromfum cft , ia ^uo ad dubium demoDilraa* 
dciin, dubaa caufa aflfmttr ( loi ^ boc modo: 

JRfc ftr, Wi, fukbiAs ifl. pHeflas m»tus fuperum^ atquf infcrum^ 
Vacem inter fefe c^nciliant ^ conferunt ccucordiam. 

Perrpicuum elt, de tfa6 sm eft controireriia: ut, & quis , cnm OreOefli 
alccufec, planum faciat, ab eo matrem efie occiram . Non conceffttm eft ^ 
cum id, ^od augetur, iiv cootromfia eft, m, fl ijuis , cum Ulyffem ac- 
cufet, m hoc maxime commoretur : Indig&um efle , ab homine ignaviffi* 
mo virum fortiffimum , Ajacem , necatum • Turpe eft , quod aut eo loco , 
in quo dlcitur; aut eo homine , qui dicat ; aut eo tempore , ^uo dici« 
tur; aut iis, c[ui audiune; aut ea re , de qua agitur , indignum , propter 
inhoneftam rem, vidmir. Offcnram cft, c[uod eorura, qui audiunt , volun* 
tacem lacdit : ut , fi <juis apud equUes Romanos , cupidos yudicandi , Cafpio- 
nis legem ("lo^) yudiciariam laudet. 

L. Contrarium ett, quod contra ea dicitur , quac ii , qui audiunt , fece- 
lunt : ut , fi quis apud Alejtandrum Macedonem contra aliquem urbis ex* 
pugnatorem dkeret , nihll efle crudelius , qnam urbes diruere , cum ipfe 
Alexander Thebas dtruiiTet • Inconftans eft , quod ab eodem de eadem re 
diverfe dicitur : ut, fi quis, cum dixerit, qui virtutem habeat, eum auUius 
rei ad bene vii^endum indigere , neget poftea fine bona valetudine poiTe 
bene viver^: aiit fe araico ade& propter benevoleatiam ; fperare enim ali- 
qiiid eommodi ad fe perventurum . Adverliim eft , quod ipfi cau& aliqua 
ex parte oftcit, ut fi quis hoftium vim, & copias , & felicitatem augeat, 
cum ad pugnam miiites hortetur* 

Si non ad id , quod inftitutum eft , accommodabitur aliqua pars argu-- 
mentationis , horum aliquo in vitio reperietur. Si plura pollicitus , pauciora 
demonftrabit; aut fi, cum totum debebic oftendere , de parte aliqua loqua- 
tur, hoc modo: Mulierum genus avarum eft ; nam Eriphyle auro viri vi- 
tam vendidit. Aut , fi non id , quod accufabitur , defendet : ut , fi <}uis , 
cum ambitus accufabitur, maou fe fortem effe defendet; ut AraphioA apui 
Euripidem ( lo^ } : item apnd Pacuvium , ^ui , vituperata mufica , fapien- 

tiam 



*(ior) Didia canfa affertHt) Argumcntatio ! 
Mihi fitccenrerc non cUbes : nam titDii inter 
fc conveniunc , ita neque inter nos difndium 
cfie deceat . Rera dubiam confirmaturus , ad- 
ducit rem maxime dubiam > Deorum (cilicec 
concordiam. Verfus £xmu funt» cx Euripidis 
Chrefphonte. Mstrtt . 

-<ioi) Citfioms Ugen%) Q. Servilius Ca?- 
pio, Conful anho U.C.648- legem tulit, qua 
judicia qu3e ad (blos Equites C Gracchus tran- 
llulerac , cum Senatoribus cooununicarentur • 
Prufieut , 

C lo? ) Vt Amphion Mpnd luripidem ) Ad- 
ducit hmiJirudinem. Non enim Amphion apud 



£uripidcm accufatus de ambtta , oanu fe for- 
tem efte defendit • Sed Amphion apud fiari« 
pidem in tragocdia > quas non extac , dc apud 
racuvium, cum fermonem de Mufica cumZe- 
iho inftituifiet , non in eo, quod cGeperac> 
definit > fed ipforum difputatio in fapientia^ 
laudem confifmitur» Oued autem 2^tlws cui» 
Amphionis fratre apud Euripidem de Mufif* 
difputct, Athen^us teftiseft, lib. 8. Huc for- 
tafse fpedant Horatiaiii verfus, Epift. iS.Iib. 
I. ad Loliium, 41. Hafcimih Diilingue igitur 
fic , apud Pacuvium : f mi . . • • Ht refcras 7» 
^ui, non ad Ptcuviua, fed «d Awphionc»» 



Digitized by 



Google 



40 Z)E INFEmiom RHETOKICA 

tiam Uudat. Aut fi res ex hominis vitio Wtuperabitur , ut, fiquis doftrinam M 
alicujus doai vitiis repreliendat . Aut fi quis , cum ali^uem volet laudare, 
de felicitate ejus, non de virtute dicat, Aut fi quis rem cum re ita com- 
parabit, ut altcram fe non putet laudare , nifi alteram vituperarit : aut fi 
alteram ita laudet , ut alterius non faciat mentionem . Aut fi , cum de 
certa re quaretur , de communi inftituetur oratio : ut , fi <juis , cum aliqui 
deliberent, bellum geratur, an aon, pacem laudet omnino, non illud bel- 
lum inutile effc demonftrct, Aut , fi ratio aiicujus rei reddetur falfa , hoc 
modo: Pecunia bonum eft , propterea quod ea maxime vitam beatam etfi-. 
ciat. Aut fi infirma, ut Plautus: 

Amcum caftigare cb meritam noxiamy 

Immune eft facinus; verum in atate utile 

Et coniucibile . Kam ego amicum bodie meum 

Concaftigabo pro commerita noxia y 

Invitusy ni me id invitet ut faciam fides . (104). 

Aut eadem , hoc modo : Maxlmum malum eft avaritia j multos enlna 
( X05 ) magnis incommodis afficit pecunias cupiditas • Aut parum idonea , 
hoc modo: Maximum bonum eft amicitia^ plurimac enim dele&ationes funt 
in amicitia, 

LI. Quartus modus erat reprehenfionis , per quem contra firmam argu« 
mentationem , sque firma , aut firmior ponebatur . Hoc genus in deIibera-< 
tionibus maxime verfatur, cum aliquid , quod contra dicatur , aequum effe 
concedimus ; fed id , quod non defendimus , neceffarium effe demonftra* 
mus. Aut cum id, quod illi defendant , .utile effe fateamur ,• quod nos di- 
ckmus , demonftremus effe honeftum . Ac de reprehenfione ha^ quidem exi-i 
fiimavimus effe dicenda. Deinceps nunc de conclufione ponemus. 

Hermagoras digreffionem deinde , tum poftremam conclufionem ponit • 
In hac autem digreffione ille putat oportere quandam inferri orationem , a 
cauia, atque a judicatione ipia remotam, quas aut fui laudem , aut adver- 
farii vituperationem contineat , aut in aliam caufam deducat , ex qua con- 
ficiat aliquid confirmationis, autreprehenfionis, non argumentando , fed au« 
gendo per quandam amplificationem . Hanc fi quis partem putarit oratio- 
nis, fequatur Hermagoram licebit . Nam & augendi , & laudandi , &c^ 
vituperandi pra^cepta a nobis partim data funt, partim fuo loco dabuntur . 
Nobis autem non placet hanc partem in numero reponi , quod de caufa 
digrecli, juifi per locum communem (io5) , difplicet : quo de genere po< 

fte- 
mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmtmHmmmmmmmmmmmmmmmmamm^tmm 

(104) Amicum cafligaf$ « f^c. ) In Tri- tutibas, aut in vitia , p«rlbnis non nomina-' 

jiumiiio i AAu I. Sc. !•. verfu r. tis , & pertinet ad quoddam Rhetorices pro^ 

(lo^) Aut eadem . Malum eft avarttiai gymnufma^ quod HermQgeni fextumeft. Tres 

multos efiim) Tetrm\oyt'ci. Muretus^ aiios loci communir Agnificattis ezpofuimus ad 

( 106) Niji per locum communtm ) locus Quintil. lib. ^. cap. t. p.i6^. not. if. & cap. 

commun is hic lignilicat orationis parficuJam> ij. {)ag. 516. not. log. Capperonnerius , 
aut ctiam oratiunculam , qnx habetur de vir**' 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I MU S. 41 

ftcrstts eft diceodum . Laudes autem , & vituperationes non feparatim pla- 
cet tradari , fkd in ipfis argumentationibus efle implicitas • Nunc de coa« 
clufione dicemus* 

LII. Coaclufio eft «xitus & determinatio totius orationis . Ha?c habet 
partes tres , enumerationem , indignationem , conqueftionem . Enumera* 
tto eft (107), per quam res. difperie & di&fe di£b£ , unum in locum 
coguntur , & reminifcendi caufa , unum flib a{pe<£lum fubJLciuntur . Hxc 
Ji iemper eodem modo tra£labitur , perfpicue ab omnibus artiHcio ^uodam 
tradari intelligetur. Sin varie fiec, & hanc fufpicionem & fatietatem vica- 
re poterit. Quare tum oportebit ita facere , ut plerique faciunt propter fa* 
cilitatem, fiagiilatfm unamquamque rem attingere ^ &: ita omnes tranfire 
breviter argumentationes (108): tum autem id, quod diificilius eft , dice- 
re, quas partes expofueris in partitione , de quibus te pollicitus fis didu* 
rum, & reducere in memoriam , quibus rationibus unamquamque partem 
confibiaris : tum ab iis , qui audiunt , quserere , quid fit ^ quod fibi velle 
debeant demonftrari , hoc modo : Docuimus hoc , illud planum fecimus . 
lu fimul & in memoriam redibit auditor , & putabit nihil elTe prorterea , 
quod debeat defiderare. 

Atque in fais generibu^ ( ut ante diftum ^eft ) tum tiaas argumeotationes 
tranfire feparatim , tum id , quod artificiofius eft > cum tui^ contrarias con- 
jungere ; &^cum tuam argumentationem dixeris y tum , contra eam quod 
aCFerebatur, quemadmodum dilueris, oftendere . Ita per brevem comparatio- 
xiem, auditoris memoria & de confirmatione , & de reprehenfione redinte- 
grabitur . Atque hzc aliis aftionis quoque modis variare oportebit • Nam 
cum ex tua perfi>na enumerare poflis , ut , quid , & quo quidque loco di« 
xeris, admoneas: tum vero perfbnam , aut rem aliquam inducere (109) , 
& enumerationem ei totam attribuere « Perfenam y hoc modo : Nam fi le« 
gis fcriptor exiftat , & quxrat a vobis , quid dubitetis ; qutd poflitis dicer^ , 
cum vobis hoc & hoc fit demooftratum i Atque hic , item ut in noftra 
perfona , licebit alias fingillatim tranfire omnes argumentationes ; alias ad 
partitiones fingula genera referre ; alias ab auditore , quid defideret , quae- 
rere ; alias hacc facere per comparationem fuarum , Sc coatrariarum argu-» 
mentationum • 

Res autem inducetur , fi alicui rei hujufmodi, legi, loco , urbi, monu*, 
mento attribuetur oratio per enumerationem » hoc modo : Quid ? fi leges 
Zomo L F . Id, 



(107) SnumerMtio efi^ A*9^9Ufx\eua^tf 
Gneci vocant^ quit per rumma diaarum re- 
rum capita decurrit , ut docet Quintilian. lib. 
6. cap. I. pag* 351. ubi vidi notas $, & S« 
Jiitm. 

(io8'> Omtus tranfiri bnvitfr argument/h' 
tioms^ Ubi nota fpccialem vcrbi yj tr/snfire 
iigaificatum. Graeci dicerent M^xw^^t h%^ 



^•fiwi^ i pnri^^Ctv^iUt ideft, diesndo psrcur'^ 
rsre . £odem ieofii dixic Tuliius pro Rofc. 
Amer. cap.ji. Ssd in dnimo sfi Isvttsr trMS^ 
prs AC tantummodo ferfiringers unam^nsm^ 
qus rsm* Idem. 

C 109) Psrfonnm, aut rem ntijusm tnducs^ 
fs) Idque per eam fentenmrMn fisurim^ cui 
Aomcn Jhrsfofsfupjs* Idcpi* 



Digitized by 



Google 



42 DE INrENTlONE RHETORIC^ 

loqui poffent, nonne hcc apud. vos ^ererentur 7 Quidaam amplfus defide^ 
racis, Judices, cum vobis Iioc & hoc planum faAum iit } ln hoc quoque 
genere omnibus eifdem modis uti licebit . Commune autcm prsceptum hoe 
daiur ad eflumerationem ,. ut ex una^a^ue argumentatiQne , quoniam tota 
iterum dici noa poteft, id ejigatur, <{nod erit graviffimum , ic unumcjuod» 
que qiiam breviflimei tranfeatur ; ut memoria , non otHio , reaovata vi- 
deatur. 

Lllf. Indignatio eft oratio , per qoiam conficitur , ut in aliquem homi- 
nem magnnm odium , aut in rem gravis offeafio cortcitetur . In hoc ge- 
nere itlud primum inteiligi volumus , poCTe omnibus ex locis iis , quos m 
confirmandi prseceptis pofliimus, trad:ari indignationem • Nam ex iis rebus, 
qua^ perfonis , atque negotiis attributx funt , qusvis amplificationes , & 
indignationes nafci pofihnt : fed tamen ea » qu£ feparatim de indignatione 
pnecipi poffunt, confideremus. 

Primus locns fumitur ab au£l;oritate » cum commemoramus , quantas'cu« 
Txrts ea fuerit Diis immortalibus , aut eis , quorum au£lt>rita5 graviffima 
debet eiTe . Qui locus fumetur ex fortibus , ex oraculis , vatibus , oftentis , 
prodigiis , refponfis , fimilibus rebus . Item ex majoribus noftris , regibus , 
clvitatibus , gentibn» , hominibus fapientiffimis , fenatu , populo , legum 
ferJptoribus . Secundus locus eft , per quem , iUa res ad quos pertincat , 
cum amplificatione ,.per indignationem , oftenditur : an ad omne^ , an zJL 
majorem partem , quod atrociifimum eft ; an ad fiiperiores , quales fiinc 
ii , quorum ex auftoritate indignatio fumitur , quod indigniffimum eft ; aa 
ad pares animo , fbrtuna , corpore , quod iniquiffimum eft ; an ad inferio^ 
res , quod fuperbiffimum eft • Tertius locus eft , per quem quxrimus ^ 
quidnam fit eventcruiti , fi idem cxteri faciant.* & fimul oftendimus , huic 
fi conceffum fit , multos semulos ejufdem audacias futuros .• ex quo , quid 
mali fit ^venturum ,* demonftrabimus . QF^i^tus locus eft , per quem de^ 
xAonffa-amus , mulros^alacres exfpe£bare , quid ftatuatur , ut ex eo , quod 
urii coBceffum fit , fibi' qu<)que tali de re quid liceat , intselligere poffint • 
Quiiitus locus efi , pet quem oflendimus > cateras res perperam confKtu- 
tas , intellefta veritate , commutatas corrigi pofle .- hanc eSk rem , quas 
fi fit femel judicata , neque alio commutari judicio , neque ulla potefl^e 
c6rrigi poffit. Sextus locus eft, per quem confiiko , 8c de iadoftria fa&um 
eflg demonftratur ^ & illud adjangitur , voluntacip maleficio veniajm dar£ 
non oportere : imprudentlsB concedi nonnunquam convenire . Sepdmus locus 
cft , per quem indignamur , quod tetrum , crudele, nefarium , tyranni- 
cusn fitdtim tSt dicasms , per vim , pcr ttano» ffpmlc^flm , ym r» tb 
legibus, ic ab aequabili jure remotiffima fit» 

LIV. 0£iavus eft Itnrus, per quem dcmonftramus , noo vulgare , 9<eque 
faSitatum efTe , ne ab audaciffimis quiden^ homiAibus , id maleficium , dc 
quo agitur • Atque id a ferls quoque hominibus , 2d a barbaris gentrbus % 
& immanibus beftiis remotum ciTe . Hxc enint , qux in parentes , i^^ 
ros ^ conjuges ^ confanguineos , fupplices , crudeliter fafta dicentur ; ^ 
deinceps fi qua- proferaiittu in makres xuttt^ in lK>ffikea ^ ia riciaos > ^ 



Digitized by 



Google 



"^■^WBP^^^ 



i IB E R P RrMU S. 4g 

urolCOf i bitos^ qnhuicum vicam egaris ; in eos .^ apud quos educatoi 
£5; in£QS , qttibas «ra:;itus ; h\ mortuos , in mileros , & mj&ricordia di« 
gnos j in hDmines ^aros ^ uobilts , & koaore ufos ; iu ees , 'qui ^eque 
Jaadere alium , xiec & defeodere potuerunt. , ut in pueros., fenes , mulieres: 
quibus ooinibus acriter excitata indignatio ^ fummum in eum , qui violarjt 
borom aliquid , odium commovere poterit • Nonus locus eft^ per quemcuBi 
aliis , qux confiat efle peccata , hoc quo de quarftio eft , comparatur ; A: 
ita per contemloAem , qua^ito arrooius & indigntus flt illud , ^e quo agi- 
tur , oftenditur • Decimus locus eft , per quem omnia , qu£ in negocio go^ 
rendo a£la funt , quspque poftoiegotium oonfecuta Aint ^ eum uniufQUfufquc 
indignatione , & criminatione colligimus^ & rem verbis quam nK^inae ante 
ocutos e>us ^ apud quem dicitur, poninms, ut id, quod indlgnfim eft , pe« 
rinde illi videatur indignum, ac fi ipie interfiierit, ac prasfens viderit. Un- 
decimus locus eft , per quem ofiendimus , ab eo faAum , a quo mifii:ne opop- 
tuerit, & a quo, fi alius faceret , prohiberi convenirct, Duodecimus locus 
eft, per quem indignamur, quod nobis hoc primis acciderit, nec alicut tinr 
quam u/u evenerit . Teniufdecimus locus eft « fi cum Jniuria contumelia 
|un£bi demonftratur, per quem locum in fuperbiam & arrogantiam odiuni 
concitatur. Qi^artufdecimus locus eft, per quem petimus ab iis, qui audiunt^ 
ut ad fuas rcs noftras in)urias referant .* fi.ad pueros pertiaebit,'de liberis 
£iis cogitenc.* ft ad mulieres ^ de uxoribus: fi ad kues^ d# patrlbus, autpa^ 
rentibus» Quintuidecimus locus cft, per quem dicimus, inimkis quo^e ft 
hoftibus ea, qua: nobis acciderinty indigna videri ibtere* Et indignatio faidem 
jbis fere de locis graviilime fumetur . - 

LV. Conqueftionis autem bu>ufinodi dtt rebus partes peiere oportebit ^ 
Conqueftio eft oritio auditorund miferlcordiara eaptans » In hac primum 
animum auditoris mitem &: mifericordem oon^erc oportei ^ quo facilius 
conqueftione comraoveri pofiGt. Id locis^ cOmmunibus efficero feportebtt , per 
^uos fortunas vis in (mmes, A: hominum infirmitas cftendiiurr qua oratio- 
jie babita graviter & ieotemiofe , maxime demittitur animas iiominum ^ 
& ad nufericordiam compa^ur ; cum in aliene mak> iuam infirmkateai 
confiderabit . 

Deinde primus locus eft mifericordjas » per quem quibus in bonis fuc<« 
rint, & nunc> quibus in malis fint, oftenditur ? Secundus , qui in tempo^ 
ra tribuitur , per quem , quibus in malis fuerint , & fint ^ & futuri fint , 
demonftratur • Tertius , per quem unumquodque deploratur incommodum , 
ut in morte filii , pueritiz dele&atio, amor, fpes, folatfum, cducatio , & » 
fi -qua flmili in genere , quoiibet de incommodo per conqueft:ionem dici 
petertint . Quartus, per quem res turpes , & humiles , & iinberales pro- 
ferentur , & indignx setate , genere , fiKtuna y priftino honore , beneficiis ; 
quas paffi , perpeiiyrive fixit • Quintus eft , per quem omnra ante oealos fin* 
gillatim incommoda ponentur » nt videatur is ^ qui audit , videre , & re 
^uoque ijpfa ^ qoafi sudfic ,. non verbis folum ,. ad mifericord]am ducatur • 
Sextu& ,. per quem ^ pneter fpem in miferiis demonflratur efle ^ & » cum 
aJiquid exfpedaiet y noA modo id nou adeptum efTe y fed in fummas mi^ 

F a rias 



Digitized by 



Google 



44 M imEyiTIONE RHETORIC^ 

rias incidiflc. Septimus , pCF quem ad ipfos^ , cfui audlunt , fimilem cafum 
convcrtimus , & petimus , ut de fuis liberis, aut parentibus , aut aliquo , 
qui illis carus clebeat eflfe , nos cum videant , recordentur . Oftavus. , per 
qucm aii^ukl dicitur «ffe fa£him , quod non oportuerii : aut non facStum , 
quod oportuerit, hoc modo: Noa affui^ non vidi , non poftremam ejus vo- 
cem audivi , non extremum ejus fpiritum" excepi . Item, , Inimicorum ia 
manibus mortuus. eft , hoftili in terra turpiter jacuic infepultus., a feris: diu 
rexatus, communi quoque honorc in. morte caruit. Nonu&, per quem ora- 
tio ad mutas & expertes animi re& refertur ; ut , fi ad equum , domum , 
veftem, fermonenx alicujus accommodes, quibus. animus eorum, qui audiunt, 
vehementer commovetur , Decimus., per quem inopia , infirmitas , folitudo 
demonftratur . Undecimus, per quem aut liberorum, aut parentum, aut fui 
corporis fepeliendi, aut alicujus e)ufmodi reico;nmendatio fit. Duodecimus, 
per queoi disjundio deploratur ab aliquo , cum dediicaris ab eo , quicum 
libentiffime vixeris, ut a parente, filio, fratre , familiari . Tertfufdecimus , 
pec quem cum indignatione conquerimur , quod ab iis , a quibus minime 
conveniat, male tra£lemur, propinquis, amicis, quibus benefecerimus , quos 
adjutores fore putaverimus, aitf a quibus indignum. eft, qt fcrvis , libertis, 
clientibus , fuppJicibus .. 

LVL Quartufdecimus , qui per obfecrationem fumitu/ : in -quo orantur 
jpodo illi, qui audiunt , humili & fuppJici oratione, ut mifereantur. Qiiin- 
tgfdecimus^ pejr quem non noftras^ fed eorum, qui cari npbis debept effe, 
fbrtunas conqueri nosdemgnftrajnus* Sextu/decimus eft, per quem. animum 
lioftrum in alios mifericordem effe oftendimus ; & tamen. ampium , Sc ex- 
ceHum, & padentem incommodorum^ effe , & futurum , fi quid acciderit , 
demonftramusr. Nam &pc^ virtus & n[vagn]ficentia., in qua gravitas. 8c au* 
.&oritaiS eft,, phis proficit ad miiericordlam commovendamf quam humilitas 
& obfecratio .. Commptis autem. animis , diutius in conqueftione. morari 
flon oportebit. Quemadmodum enim dixi^ rbetor ApoIIoniu^ , lacryma mbil 
ntiuj' arefeit . Sxd quoniam & fatis^. ut videmur, de omnibus partibus ora- 
tlonis diximus; tf, hujus . voIu;ninis magnitiHia longius proceffip j\ ^^x fe* 
quujrtur deinceps, ija fecundp libxo diccjnus^. 



DJE> 



Digitized by 



Google 



M 



D E 

INVENTIONE RHETORICA 

LIBERSECUNDUS. 



M B N 



M< 



Tullius ab eleganti narratiuncura exorfus^ deinceps dijferit 

Dw ]udiciaU genere , ir confiituticne con]e^uraU , bujufyue eraaand^h^is fum 

ab aSor^ ^ tum a reo .^ 
De eonflitutione definitiva. 
De translativa conflitutione . 
Dc generali conftitutione „ cujus diide partes , negotialis & juridicialis expli^ 

cantur . 
De fcripti controverfiis \ 
De genere deliberativo , deque Bonefto Is* utill» > 
De genere demonflrativo. Pwjsteos. . 

ROTONIATiE quoiidam, ciim floitreht omnlBus copiis, 
& ia ItaJia cum m primisbcati numerarentur , templura 
Junonis , ( i ) quod religiofiflime cofebant, egregiis piftu- 
ris* locupletare voluerunt • Itaque Heracleoteih Zeuxim , 
qni tumlonge carteris excellcre piftorfbus exiftimabatur ^ 
magno pretio conduftum adhibuerunt . IsA cseteras^ coin- 
plures tabulas pinxit, quarum nonnulla pars ufque ad 
jioftram mcmoriam propter fani religionem remanfit : &, ut excellentem 
xuuliebris> formx pulchritudinem. nwta in- fefe imago contineret , Helcn2& ft 

pin- 



Ci.') Templum JuncHts. ) Junonis Laciniac B.u«us> inJBneid. III. ffi. 
templuin , prope Croconem urbem » fandum 
^maibiw citcji populis , cx Livio , lib. 14. JLttolit [• diva Laiama &ci 



Digitized by 



Google 



4^ DE iNrmmom rhetoric^ 

pitagere fimulacruia yelle dixlc. Quod CrotonUtar, ^i eutn. muliebri in oor^ 
pore pitigeackr plurimuav aliis prarilare (kfe acceptfTent , libenter audieruat. 
Potaverunt enim eum fl, quo in genere piurimum poflet ^ in eo magnope^, 
re elaboraffet^ egregiunv fibi opus illo in fano reli£hiruxBi . Neque tum. eos. 
iila opihid fefellit . Nam Zeuxis illico quacfivit ab eis , <iwfnam virgines 
fiu-mofas haberent • Ilii autem ftatim bominem duxerunt in palxAram.,^ at- 
que ei pueros oftenderunt muUos, niagaa pracditos dignitate . Ecenim. quo^ 
dam t^mpore Crotoniata^ mtiltum; omnibus corporum viribus di. dignihitibus 
antefteierunt , atque honeftiffimas ex gynuiico certamine vl£fcorias doixiuni 
cum maxima hude retulerunt. Cum puerorum igitur formas , & corpora 
magno (z) hic opere miraretur: Horum, inquiur;t ilii , ^rores funt apud 
nos virgines : quare , qua fint illa? dignitate , potes ex his fufpicari .. Prae* 
bete igitor mihi ,, quxia , inquit,. ex. iftis- virginibus formofifranasv dmn piu- 
go id , quod poIIicKUS^ fum^ vobis , ut mutumn in fimulacrum* ex animali 
exemplo veritas transferatur» Tunc Crotoniatae pubtico^ de conGlio virginejr 
unum in locum coaduxerunt , d: pi£tcH-i , «juas. veller ,. eligendi poteftatem 
dederunt. Ille autem quinque delegit ; (juarum aomina multi poetac memo^ 
tax tradideruOt » qtiod e)ns efi*ent judicia probats , ^ui verifllaxum pulchri^ 
tndinis habere judicitinvi debuiffet . Necjue enim putayit, omnia, <jux quaere- 
^ ad venuftatem, uno in corpone fe reperire pofle ; ideo c[uod nihil finw 
plici ia genere omnibus ex partibus perfeftum natura^. expolivit . Ita^ue ^ 
tanquam csteris non fit habitura <juod largiatur , fi unl cunda concefferity 
aliud alii commodi aii^uo adjun^lo incommodo muneratur .. 

II.. Quod quoniam nobis quo^ue. voluncatis^ accidity ut artem dicendi per- 
(criberemur , non unum'aIiquod propofuimus exemphim*, cuhis- omnes par- 
tes , quocunque efTent in genere , exprimendae nobis n^eHario viderentur .* 
fed,'Omnibus. unum in locum coa£bis fcriptoribus, ^uod quif^ue comniodiA 
fime pra?cipere videbatur ,^excer^fimus, & ex variis ingeniis exceUentiflima 
quacque libavimus. Ex iis enkn , ^ui nomine & memoria digni funt ^ nec 
nihil optime ,. nec omnia praccIariiTime quifquam dicere nobis yidebatur • 
<^apropter flultit-ia nobis vifa eft , ant^ a bene inventis^i alicujus recedere , ii 
^uo in vitio ejus o&aderemur ; aut ad vitia ^uo^ue e)us accedere , cu)us^ 
sAi^u^y bene pnec^o duceremur . 

Quod fi in csteris quoque ftudiis a multis eBgere homines comkmodiifi- 
mum^uodque} quam fefe uni alicui certa vellent addicere, minus in arro- 
gantiam offisttcterent i non tantopere in. vitiis perfeverarent^.ali^uanto ievius> 
tx inkitia kborarent . Ac fi par in nobiss hu)us artis , atqjae in illo pi£tu-^ 
fx j feientia fuiffet ^. fortaiTe magis hoc fuo in genere opus.noftrum) ^uam. 
ille ift fiia piftura nobilis toiteret .. £x majore eaim copia nobis., ^uam 11« 



< z ) Cum funmntm ighmr formMt ; 6* f^ eoifor/t, & farHMs^ PalLadhicreat Yul^ix •• 
fcrs magno^ £ft verfus loneus , qaem deftruen- Grftt- 
dmsk putaiMt Culielmios £de iibd Cxcveoh,. 



Digitized by 



Google. 



LI E E R S E C U N DU S. 47 

1! , fak exetnploram eligendi poteftas. lUe una ex urbe, & ex eo nomere 
vitgm^m y qus rum erftat , eliger^ potait : aobis omnium , ^[aicunque f 4ie>- 
nmc , abultimo prtacipio hufus przceptioais , ufque ad hoc tempus ^ expo* 
iitts coplis, quodcunque placeret, eligendi poteftas fait-. 

Ac veceres quidem icriptore^ arti^ ufque a .principe i]lo atque iaventore 
Tifia Ci) rtpetitos , unum in locum eonduxit.Ariftoteles , & nominattm 
cu)ufqud prarcepta magna conquiiita eBra ferrpicae eonfcri{4ic ^ at^ue eno* 
data drligeotef expofuic : ac tantum ioveotoribus ipfi^ fiiav^itate & bcevita^» 
te dieendi ptasftitit , ut nemo illorum pjaecepta ex ipfbrum librJs cogiiofcat, 
ied omnes , qui , quod illji pra^cipiant ^ velint iuteliigere ., ad huoc ,, quaft 
ad quendam miilco commodiorem explicatorem , revertantur • Atque hic 
guidem ipfe, & (ele ipfum nobis , & eos , qui aote fe fuerant ^ in medio 
pofuit , «t csteros , &: feipfum per & cognofceremus . Ab hoc autem 901 
profedi funt , quanquam in maxinns ph!lo(bphia& partibus operae plurimum 
confumpferunt , ficut & ipfe , cu')us infikata ftqttebaotur , fecerat ; taoAea 
permulta nobis prarcepta cKcendi reliquerant • Atque alii quoque alio ex fon*< 
te praeeeptol^es dicendi em^naverunt , qui item permultum ad dicendum ]^ fi 
quid ars proficit , opitulati funt . Nam fuic tempor« eodem ., quo Ariftote* 
les , magnos A: nobilis rl^etor Ifbcrares .* cujus ipfius guam conftet effe ar« 
tem , non iovenimus. Difcipuiorum autem , atque eorum, qui protinus ab 
liac funt difciplina profefiti, multa de arte pra^epu reperimus. 

III. £x his duabus diveriis ficuti familiis ( 4 ) , quarum alcera cum ver* 
faretur in philo/bphia , nonnullam rherorice qaioque artis fibl coram affu* 
mebat , altera vero omnis in diccndl erat ^dio & prxcq^tiooe occupau ; 
unum quoddam ell confiatum geftus a poftertoribus , qui ab utriique ea , 
qux commode dici yidebantur, in iiias artes contulerunt: quos ipfos fimul, 
atque illos fuperiores, nos nobis omnes, quoad facukas tulit^ propofuimi^s, 
Sc ex noftro quoque nonnihil in commune contulimus. 

Quod fi ea , qu2 in his libris exponuntur ^ tantopere eligenda fuerunt ., 
^nanco ftudio elefla funt , profefto neque ,oos., oeque alios Induftris noftrjt 
pocnitebit. Sin autem temere aliquid aiicu}(»s pneterjiffe , aut non fktis ek* 
ganter fecuti yidebimtir : do£U ab aliquo., facile & libenter ienteqtiam com^ 
jnutabimus. Non enim parum cognoviffe^ fcd in parum cognitoftulte dc dtu 
perfeverafTe^ turpe eft : propterea quod altemm communi hominum infirmi- 
Uti ) aiterum fingulari uniuicuiufqae vicio eft attribocom . Quare- nos qair 
dem fine ulla affirmatione , fimul quxrentec , dubitancer unumquodque di- 
cemus"^ ne , dum parvulum hoc icoolequimur , at fiuis commode hacc per« 
fcripfiiTe videamur , illud amittamus ^ quod maximum eft ^ ut oe cui ret 

tioije- 

■ mmmmmmmmmmmmmmmmmmfmmmmmmmmmmmmmmmmmmKmmmmmmmmmmmmmm 



C3) Tifisi Cum hoc Tifia, Coracis difci- Hunc in Phafdro Platonis Socratc» dendeti 

pula ,. lcgatum Gorgiam Leontiaum Athenas tujus tamen auditorem Ifocratem fuifse fcribxe 

profc&uin fcribit Paufanus , lib- 6. Hic mal- Plutarchus. Orri^dfis, in Bntt* ctp. ii- 

ta in orationcm contulit, & perfuadendi pc- (4) ^x bh dunhut divwfis;ficntijmm$uis'^ 

&ntifliqiui omnium fiio teoipore habitus eft« Aviftocelts ^ Ifoeratis^ 



Digitized by 



Google 



48 DE ISVEmiONE RHETOJEitCA. 

temere atque arroganter aflenferimus • • Verum hoc quidem nos^, icAn. hoc 
tempore , & in omni vita ftudiofe , quoad facultas feret , ccmfcqtiemuf x 
imnc autem, ne longius oratio progrcffa videatur , de reliquis ,. ^u« praeci- 
cipienda videhtur effe, dicemus. 

Igitur prJmus iiber expofito genere hujus artis , & officio , & fine , & 
materia , & partibus , genera controverfiarura , & invcntiones ( 5 ) ^ &' 
conftitutiones , & judicationes continebat. Deinde partes orationis, & in ea^sf 
omnes omnia pi^cepta. Quare cum-in eo caeteris de rebus diftinftius diftuin 
fit, difperfe autem de confirmatione , & de repre;hcufione : nunc cer tos can^ 
firmandi &: reprehendendi in fmgula ca^lfarum genera locos tradendos ar» 
bitramur . Et quia , quo pafto traftari conveniret argumentationes , in libr<v 
primo non indiligenter expofitum eft , hic tantum ipia inventa unam^uam^ 
gue in rem exponentur fimpliciter fine ulla exornatione , ut ex hoc inven-» 
ta ipfa, ex fuperiore autem expolitio inventorum petatur. Quare hsc , quas» 
nunc pra^cipientur , ad confirmationis JSc reprehenfionis partes referre oporte« 
bit. 

IV. Omnis & demonftratlva , & deliberatlva , & JHcKcialis caafa , nc-r 
ceffe eft in ali^uo eorum , qua^ ante expofita funt , conftitutionis genere 
uflo , pluribufve verfetur. Hoc quanquam ita eft, tamen cum comnusnitcr 
quardam de omnibus prxcipi poffint , feparatim quoque alia: funt cujufqiM 
generis , & dlverfae prseceptiones . Aliud enim laus , aut vicuperatio , aliud 
jententiae AiStio , aliud accufatio , aut recufatio , conficere d^t » In judi^ 
ciis , quid sequum fit , quxritur : in demonftrationibus , ^uid ho&eflum s ia 
deliberationibus, ut nos arbitramur, quid honeftum fit, & quid utile. Nam 
caeteri utilitatis modo finem in fuadendo & in diffuadendo exponi oportere 
arbitrati funt. 

Quorum igitur generum fines & exitus diverfi funt, corum praecepta m^ 
dem effe non poffunt. Neque nunc hoc dicimus , {a) non eafdem incidere 
c6nftitutiones : verumtamen oratio qus^dam ex ipfi? finc & genere caufie na« 
fcitur , qu2 pertineat ad vitac albujus demonftrationem , aut ad fentcntiaD 
( fr ) difttonem . Quare nunc in exponendis controverfiis , in )udiciali gtoiere 
caufarum & prxceptorum verfabimur • Ex quo pleraque in csetera quoquc 



cau« 



<j) £/ inventioHes) Vi^orinas'cxpIicans 
hunc loeam» U^m » in^it , de quinqHi par^ 
tihus oTAficnis foUm inventionem truBst . 
Quibus vcrbis quid fibi vclit , noa intciligo; 
facifque apparet , vjm hujus loci igRorafse. 
Ego vcro credidcrim inventioner , non arfu- 
nentum, ut quidam falfo exiftim^nt , i^td in- 
tendonem in primis, & depulfionem efse in* 
teliigcndas. Nampropofita controverda, con- 
iideranduQi efl primuni , an cauik confiftatt 
quod ex intentiooe, & dcpulfione cognofci- 
tutt Intentio eft print.par$, cuq A^r pro- 



ponit & facJc litem . Jyepulfio , eft refponfio 
Rei. Cu^ igitur ex inteiitionc fic depulfione 
omnis controvcrfia > id eil conftitutio , five 
quxflio fiat, merito inventiones appcllantur* 
Hoc outem ita efse , facile ez textu intelligi 
potcft ; nam fequitur» <^ tMifiitutieines ^ Na- 
fcimbenius . 

(a) Non eafdm^ lamb. non tnfdem in 
unHmquodque genus cMufd incidere . 

(b) Diaionem) lamk di^imm , 4mt ^d 
JHdicfHm* §lHnfe ' 



Digitized by 



Google 



LIBER S E C U N I>U S. 4^ 

caufimm geaers fimili implicata coatrov^rfia , nulla cuo^ dificultate trans- 
iercMir: poA autem ieparatim de reliquis dicemust 

{a) Nunc a cofi^edurali couftitutioiie proficiicemur , cujus ezmplum fit 
^oc ezpofitum : In itinere qukiam proficifi:entem ad mercatum quendam , 
Ac iecum aliquantum nummoruoi ferentem ^ eft comitatus • Cum hoc , ut 
fete fit , jn Tia fermonem contulit , ex ^uo fiiftum eft, ut illud iter fami^ 
Itarius fiicere vellent. Quare cum in quandam taberfiam di^ertilTent , fimul 
coBoare , tc in eodem loco fomnum capere voluerunt. Cosnati difcuboerunt 
ibidem . Caupo aucem (nam ita dicitur poft inventum, cum in alio malefi* 
cio deprehenfus e&t ) cun illum alterum y videlicet qui nummos haberet , 
animadvertiflet : no&u , poftquam illos ar&us lam , ut fit , ex iaffitudine 
dormice ienfit, acceffit, Sc alterius eorum, qui fine nnmmis erat^ gladium 
propter appofitum e vagina eduxit , & iilum alterum occidit, nummos ab« 
ftulit, gladium cruentum in vaginam recondidit ,- iple ieie in leAum fiium 
recepit • IUe autem , cu}us gladio occifio erat fafta , multo ante lucem fiir- 
rexit , comitem illum fuum inclamavit femd & fiepius . Illum fomno im* 
rcrfimm Aoa reipondere exiftimavit : ipie gladium , & cxtera » quas fecum 
attulerat) iuftulit ; folus proft€tus efl. Caupo non multo poft conclamavit, 
bominem. efle occifum ^ 8c cum ^ibu/Ham diveribribus illum , qui ante 
«ierat , . coAie<}uitur . In itineee Jiominem comprehendit , gladium eji)s. e 
vagtna edocit , reperit cmentum , homo in urbem ab illis deducitur , ac 
reus fit. In hac intentio eft criminis, Occidifti. Depulfio» Non occidi • Ex 
quibus coDftitiUio eft« Quacftio eadem in con)e£luraIi , ^us )udicatio , Occi- 
deritoe* . 

y«. Nuno exponemus locos, quorum pars ali^ua in omnem coniefturalem 
iucidit contro/erfiam . Hoc autem Sc in horum locorum expofitione, & ia 
cxterorum , oportebit attendere , non omnes in omnem caufam convenire • 
Ut enim omne nomea ex ali^uibus , non ex omnibus literis icribitur : fic 
omnem in caufam non omnis argumentorum copia , ied eorum Receffaria 
pors ali^jua convcniet . Omnis igitur , ex caufa , ex perfona , ex fafto ip(b , 
cooje^ra. capienda eft. - 

Caufa diftributtur in- impulfionem , Sc lo ratiocinatidnem « Impulfio eft ; 
quas fine cogitatione per quandam afie£lionem animi facere aliquid horta- 
tur, ut amor, iracundia , aegritudo , vinolentia , dc omnino omnia, in qui- 
bus anifflus ita videtur affdlus fuift , ut rem perfpicere cum confilio Sc 
cura non potuerit; & id, quod fiscit , impetu quodam animi potius, quani 
cogitatione fecerit • Ratiocinatio autem » eft diligens 8c confiderata faciendi 
aliciuid , aut non fadendi- excogitatio . £a dicitur tum interfuifie , cum 9lU 
quid fociendum , aut non faciendum , certa de caufa vitafie , aut fecutua 
efTe animus videtur ^ ut , fi amicitix quid caufa ik&um dicetur , fi inimict 
ulcifi:endi , fi metus , & gloriar , fi pecunix , fi denique , ut omnia gener*- 
Tom. I.\ G tim 



<•) Nh/k s iffi^itamslOhab. Iftwr^ 4d cPt^tOurMlm u»fi$mtiMim frtfiHfeM^^.r 



Digitized 



SbyGoogle 



50 VE IWENTlom RH£T0RK:J 

tim afn|>le&«mur ^ alicuju^ recifiendi ^ iugefi<li\ Adipifcendivie cOmmcdJ; aut 
contra re)iciendi ^ diminu^di , defitaiidive inconunodi ca«& . . Nftngt koriun 
lA genuf ftlierutrum iU« queque tncideftt , ia ^uibu^ aut iaoomoiodum ali* 
quod majorif vitaodi iocopamodi caufa , * aut maloris adipifi:endi comoiodi 
fufcipmir ; aot commodum aU^uod maioris adipiiceodi commodi, aut osaijor 
t\$ vitaodi ioponamodi,, pratteritw* 

Hic loeus ficut aliquod fttndamentttm eil Iiu)iis confltttttionjs : oam niiul 
ft^him ede cuiquam proliatur , oifi tii^id , quare faftum fit , olleoditur # 
Ecgo acc«ffator , cum aliquid impuUlone fa^m efife dicit, ilium impetumt 
^ qnaodam eommotionem aoimi » a&Oioaeittjque ifierbis ic iententiis am« 
plificare debobit , & ofteodere , quaota vis amoris fit ^ quanta animi pertur^ 
batio tfx iracundia fiat^ aut ex aliqua cauia earum ^ qua impuifiim aliquem 
id feeifle dicet . flk & exemplorum commemoratione » qui fimili impulfa 
aliquid oommiieriot, & fimilitudioum coilatioae ^ Sl ipfius animi afSeSdonis 
expficatiooe , curaadum eil» ut non mirum yidoatur, fi quod adfacinuf ta- 
li iierturbatiooe commoeu» aoinuis acceiferitr 

VL Cum autem n^n impulfione ^ veruo^ ratiocinatione aliquem cammi« 
fiife qtud dioet ; quid commodi fit fecutus , aut quid incommodi fugerlt , 
demoftftrabit , & id «laf ebit quam maz>me poterit , ut ^ quoad efus fiyerl 
l»ifit 9 idonea qu^m oMiKime cauia ad peccaodum hortata videatur . Si %\om 
rix caufa ; qoantam gloriam confecuturam exifiiffuurit • Item. fi dominatio* 
ois , fi pecunia; , fi amicitiae , fi iniinicitiarum : & omnino quidquid erit , 
quod caufa: fuiffe dicet , id fumme augere debebit. Et lioc eum magoepe- 
re confiderare oportebit , non quid in vericate modo , verum eciam vehe«. 
meotlus y qutd jo opinione cjus , quem arguet , fuerit » Niliil enim referc 
oon fuiCTe , aut 009 eft aliquid cpmmodi^ aut incommodi, fi ofteodi poteit 
ei vifum efle , qui arguator » Nam opJAio dupliciter failit bomines .* cuai 
aut i-es aliufinodi eft ^ ac pitfatur » aut ooa is evencus eft ^ qiwm arbitrati 
fiint : Res aliufinodi eft tum , cum aut id » quod bonum eft ^ malum pu^ 
tant: aut cootra^ quod malum eft, bomtm: aut quod. nec maliim eft, nec 
bonum , maium , aut bonum : aut quod malum y ayt bonum eft > nec ma^* 
lum ) otiC booum . Hoc intelieflK) ^ fi .quis negabit , ullam effe peGuimm^ 
fratria, aut amici v{ta , auc denique o£cio fuo aatiquiorem, aut fuavioretm> 
hon erit ba: accufaiori oeg^odum. Naqi ineum culpa, &fummum odjum 
transfejeetur ^ qui id :» quod tam vere ta |>ie dicetur , negahit . Yerum il- 
iud dicfiodosi erit , ilii aqo efliei itt. vifom ; quod. fuaii oporte^ ex ub^ jju» 
ad perlboam peitioent^ de quo poft diceodum eft*. . 

• yi{. Eveatus aiMm caim :fiLUit , cum aliter e^cidit » atque, ii > qui ar-* 
gouotur , arbitiati efle dicuntur: ut> fi qdis dicatujr alium pocidifl^e'^ ac vo* 
luerit 9 quod Aut fimiHtudine , aut fufpicMiie ^ aut )demooftration6 fal£a ide« 
eepms fit:: aut eom oecafie , cu)us teftamente ooo fit .heres \ quod tw te* 
ftaoaeoto fe heredem arbitratus fit . Non enim ex eveotu cogitatiooem fpe- 
Aari oportet , fed qua cogitatione , animo , & fpe ad maleficium profeftus 
fit , ee»&leiaoi : A: iqoo anmo qoid qrtifiptfr figiat ^ ixoa 400 ca& Otttst y 
«d rexu ^rtioere • lo fioc autem loco , caput illud erit accufatori y fi de-^ 



Digitized by 



Google 



LJBBR S SCU N DU S. ^i 

imaltsMef fmnit^ Mi neaiini cftu&m fuifle ^iWieiidu ^Sccundafitti» , ft eta- 
Hm , 'artt' um idtoiieaAi nefnlm . Sin MSe alits ^pioqtie caafa: faGi€a4i ykje» 
bjmr: aut poteAas aliis 4efuifle ^temooAraod» eft ^ aut ftcuHas, aut voIue* 
tfls* Poieftas, ii aut nefciffe, aut ncnafftMflTe, aot conficere alic^uid aun pcvi 
tulffe^dileecur.' F^cilltas', £1 ratio, adfirtore», adjumetiea, A: caMra,>^a^ ad 
rem pertinebuot , defuifle alicui demonftrabunttir • Voluntas ^ fi aoiniiis a 
talAua 'ladfs itMtms ' &• )ategir eife eiicetuf . Po^ni6 , ^uas ad defeofio* 
ii#tft fatiofrta rto 4ihimvf$ , iisaecirfiKor ad alt09 ex' cnlpa eximeQdo» abo<* 
tffifri Verum id brevi facieoAam eft, ft in uouM muka fiiat coodoceiida, 
ift ne aheirius defendieiidi cattft hunc acco/are , ied hu^FUS accufandi cauia 
dfefehdere ilternm tkteMiif. . . 

- Vlfl. Atque accufetori ^uidem h^c fere fvtttt io caufa facieoda, Se, con» 
iid^raodar . 4>efen{br autem ex contracio* primum impuHtooenl airf Bullam 
futffe dicet, aut, fi fuiffc conicedec, extemiabJt, &:parvulam quaodam faift 
ie demoftftrabit , aut noo ex et folere hulufmodi fafta otfci docebk • Quo 
erit io loco demooftrandum , ^int vis Sc natura e)us fit aSeftionis , ^ua 
knpulftsp aTiquid retis cOfOmififfe dicetur .- in quo & exempl^ , & fimilitu- 
Aines etunt proferendds y Bc ipCi diligenter satota efus afGmionis ^uam Ie« 
Tiffime quietiflfmam ad partem explicanda , ut A: res ipfa a hAo crudeti 
tt tucbGrlenlo ad quoddbm mttius & tran^uillius traducator , & oratia ta* 
xneo ad animum t)vts » ^ut andiet ^ Ac ad aoimi quendam intFmum lenfum 
accommodetnr • 

RaHDieinatidftiii autem fuf^cioiiej infirmabtt , fi aut commodum nullom 
ffalis^ ,* aot perrimi , aut aliis magis fiiifse , aut nihilo fibi magiy , ^am 
tKis, aut incommpdum fibi ma)us, quam commodum dicet : ut neqtiaquam 
fiiedt ittto^ commodi , tjuod expetiium dicatur , magnitudo , aut* cumeo 
ioirommodo , -quod acciderie , aut cum illo periculo , <iuod fubeatur, conu» 
paraada .* qui omnes loci fimiliter in incammodi quoque vitatione ura{la' 
buntiir-. 

' Sin accUfatar dhrerrt , eum id rfse fecutum , quod ei vifum fit commo^ 
clum , auc id fugifse , quod putarit tfse incommodum ^ quanquam in falfa 
fuerit optnione : demooftraodnm rite defenibri , neminem tanta; efse ftolti» 
tist y qoi rall to fe poffit: Teritatem igoorare • C^od fi Id coocedatur ^ llltMl 
AOn conctfsum iri; ne dubrtafse quidem huric qiiid ejus niris eiset^ fed id» 
qnod^ falfum ftievtt, fioe olta dobitatione pro falib ; quod verum > pro vero 
prerbaise . ^ C^bd fi dubliaTerrc y fummx fbiise amentlx , dubia ipe impuf»^ 
ium, certum io periciilum ie committere. 

Qoenudmodom autem accoiator, cum ab aliis cufpdm dimovebit^ defen* 
foTjs locis ucetyr* fic iis locis, qoi accuiatori dati funt^ otetttr reu^ ^ cuo» 
iil alios a fe cj*imen votet transferrre. 

IX. Ex periboa autem cooieftara capietvr , fi ea^ res ^ qmr pefioois tf^ 
tribticar iont , diligeot^r confidenbuotur ^ quas omhes in prinK) librO' at^ 
fuimus. Nam ta de oomioe oooonnquam atiquid fuipicionis nalcitur » No* 
men autem com dicimns, ( a) cogoomea queqve loeeltigatur opoitec v Dio 

G z ho* 



Digitized by 



Google 



o DE imENTlONE RHETORICJ 

^mini^ enim certo & proprlo vocabulo agitur : lic fi dlcamus , idcirco 
aliquem Caldum vocari, quod temeraria &.repenttDQ coniilio fit ; aut fi ea 
de re hominibus («) Graecis imperitis verba dediiTe, ^uodClodius^ (6) aut 
Caecilius, aut Mutius, vocarentur^ 

Et de natura ttcet aliquantulum ducere fufpicknis . Omma. enim- hsc , 
vir, an mulierj hujus, ^n illiu^ civitatis fit ; quibus fit majoribuj (7) , 
quibus confanguineis ^ qua actate , quo animo ^ quo corpore , que naturae fiin( 
aC(ribqta, a.d aliquam. conje£buram faciendam pertinebunt. Et ev vi£tu mul-» 
ta; trahuntur fufpiciones, ciim, quemadmodum , & apud quos , Sc ^ qui- 
l^us ^i^catu^ & eruditus fit , <;[U2ritur ,. & quibufcum vivat , qua ratio» 
ne vitx , quo more domeftico vivat ^ Et ex fortuna &pe argumenta- 
tia naicitur ^ cum krvi^s , an liber ; pecuniofu^ , an pauper ; nobilis « 
an ignobilJs ;. felix , an infelix ; privatus y an cum poteftate fu y auC 
fuerit , aut futurus fit , confideratur : aut denicjue aliquid eorumi quae- 
ritur, q^u^ fortunx efle attributa intelliguntux. Habitus autem, qux)niam ia 
ajiqua & perfef^a, & conftantl animi ,. aut corporis abfolutione confiftit ; 
quo. in geaere eft virtus ^ fcieotia , & qua? contram funt , res ipfa^ , caufa 
pofita», docebit , ecquid hjc quoq^e locus fufpicionis oftendat . Nam AiFeftio- 
nis qujdenjL ratio peripicuam iblct pras fe gerere coniefturam , ut , amor , 
iracundia , moleftia : propterea quod & ipfbrum vis intelligitur , & , quos 
res harum aliquaiQ. rem confequantu r ^ faciles cogoitu funt, 

Studium autem quoniam eft affidua & vehemens ad aliquam. rem. appliii 
cata magaa cum voluntate occupatio , facile ex eo ducetur argumematio , 
quam res ipfa. defiderabit in cauia . Item ex confilio fumetur -aliquid {vl^ 
fpicionis. Nam confiliunieft, aliquid faciendi ^ non faciendive excogitata ra-» 
tio. Item fa£^a,, & cafus., & orationes, quas funt omnia (ut in confirma- 
tjoni^ praETceptis di£lum eft J in tria tempora diftributa , facile eDit videre ^ 
ecq^uid afiferant ad conjeAuram. confirmandam fufpicionis . 

X. Ac perfi)nis quidcm res- ex funt attributae, ex quibus oranibus, unum. 
ta locum coaibis,^ accufatoris erit impcobatione hominis uti. Nam. caufa fa- 
fti parum firmitudinis. habet,. nifi animus ejus. qui infimulatur,, in eam fu- 
fpicionem. adducetur , ut a tali culpa non videatur abhorruiffe ^. Ut enim- 
animum alicujusimprobarem^hilattinet, cumcaufa, quarepeccaverit-, non in« 
terceirerit :. fic cauiam peccati intercedere leve eft.,. fi aoimus nulli minus 
hoaeflaB rationi aflinis ofteaditut. Quare vium ejus , quem argvit , ex. an- 
te faftis accufator improbare debebit; & oftendere, fi quo in pari antepec* 
<ato conviftus fit .. Si id non potecit ; fi quam. ia fimilem ante fufpicionein. 

ve- 



(a) Gpdtcis^ y\^. Mm. Grd€Of. (7) ^i^fts (it mmjorf^usy It» Dcmofthc- 

C6) ^^tted Clodlus) Clodius , quoJ claiidi- ncs in Oracione pro- Corona aceufactis ab« 

cct, vcTcorpore , ;vcl' animo. Cdcilius , quod iEfchine fe defendit a gcnere, & indicium 

ca?cutiat* 3^^/ii/> quodmuras. Has vero iiu«* facit fe virum optimum efs*e , qtiod optimis 

^as in Oratore quij ferat f MHrotus. Prode- majoribus. fit mms : JESchinem vero peili- 

rit tamen ad fidiculum: qup modo Tullius in mum > qaod iniirao genCre flc. natus •. N^^ 



Venein , IV. 14. ^uod un^uam huiufmodi JiimK 
Vf rricttJmn fuit ? Prufteus .. - < 



Digitized by 



Google 



LXBER S E CVNDUS: 51 

veiierfty ac itiBxiine, fi fieri poterit, fimili aliqu» in genere ejtrfdem modi 
caufii atiqua commotum peccaffe , aut in ar<}ue magna re , aut in majore , 
.aut in mtnore: ut fi, quem pecunia dicac indudum fecifle y poffit demon* 
ftrare, aliqua in re, e)u5 aliquod fa£him avarum. 

Irem in.omni caufa naturam, aut vrdum, aut fiudtum, aut fortunam , 
;iut aiiquid eof um , qxtx perfonis attributa funt , ad eara caufam , qua com^ 
xuotum peccaife . dicet , adjungere , atque ex diipari quoque genere culpa* 
rum, fi ex pari fumendi facultas non erit , improbare animum adverfitrit 
oportebit : ut fi avaritia induftum arguas feciHe , Sc avarum eum , quem 
accufes , demonilrare non pofljs ; aliis aflinem efle vitiis doceas , & ex ea 
re non efle mirandum , qui in illa re turpis , aut cupidus , aut petulans 
fueric y hac quoque in re eum deliquiife • Quantum enim de honeftate & 
auftoritate ejus, qur arguitur, detra£lum eft, tantum de facultate totius eft 
defenfionii dimtnutum. 

Si nulli af&nis poterit vitio reus ahte admiffo demonftrari : locus induce- 
tuf ille, per quem hortandi ludices erunt, ut veterem famam hominis ni- 
hif ad rem putent pertinere . Nam eum ante celaiTe , nunc manifefto tene* 
ri. Qjiare non oportere hanc rem ex fuperiori vita fpe£^ari , fed fuperio- 
jrem vitam ex hac re improbari, Sc aut poteftatem ante peccandi non fuif* 
fyy aut caufiim • Aut , fi krc dici non poterunt , dicendum erit illud ex-^ 
tremum , non efie mirum , fi nunc primum deliquerlt . Nam necefle eft , 
eum, qui velit peccare, aliquando primum delinquere , Sin vita atite afta 
ignorabittir, hocloco przterito, &cur praetereatur , demoQftf^to, argument;> 
accu&tionem ftatim confirmare oportebit. 

XI. Defenfor autem primum, fi poterit, debebit vitam e)us, qui infimu- 
lai»tur, quam honefHflimam demonftrare. Id faciet, fi oftendet aliqua e)us-. 
nota & eommunia officia: quod genus , in parentes , cognatos , amicos , 
affines, necefrarios: etiam quae magis rara & eximia funt , fi ab eo cum 
xnagno aliquo labqre, aut periculo, aut utraque re , cum necefTe non eflet, 
ofticii caufa, aut in rempublicam, aut in parentes, aut in atiquos eorum , 
qui modo expofui funt , fa£^a eife dicet • Deinde fi nifail deliquifle , nulla 
cupklitate impeditum ab officio recefliire . Quod eo confirmatius erit , fi ^ 
cum poteftas impune aHquid faciendi minus honefte fuifle dicetury vduntas 
ci faciendi demonftrabitur abfuiife. 

Hoc autem ipfiim genus erit ea firmiiis , R eo ipfo in genere ,. quo ar- 
guetur , integer antea fuifle demonftrabitur : ut fi , cum avaririag: caufa fe- 
ci& afgnatur, mtnlme omni ii^ vita pecunias cupidus fuifle doceatur . Hic 
illa magna cum gravitate inducetur indignatio ^ yua&st conqueftioni ^ per 
^uam im&rum facinus^ efle,. & indignumdemonftrabitur , eum animus omni 
in vita fueril a vitiis remodiTimus, eam caufam putare , quashomines au- 
daces in nraudem rapere fbleat, caftiflimum quoque hominemad peccandnrA 
potuifie inipellere : aut iniquum efse , & optimo cuique perniciofiiCmiim ^ 
non vitam hohefte aStstm tali in tempore quam plurimum prodeife, fed .Ci^ 
bita ex criminatione,'qux con|Migi fiacile poifit, non ex antea^vdta, qua( 
seqae ad tempus fiugi, neque uilo modo immutari pol&t ^ facere iudicium» 

Sia 



Digitized by 



Google 



94 DE INVENTIONE Jtf£ETOSJGJ 

Xn «ntem in: «nts a£bi<Tifii .ali^2 torpitiMiifie» enioe ; wt fakb teaiffi 
10 «m eviftixnacioMin dieatuff , aut es ali^umm taridit ^ Mt obCfeftatio>« 
n«, aut falfii q^tniione ^ ant imprndentift , jieoefitBdiiii ^ aut perfttafioai^ 
adoleicenti» y ant alicui non nuiikiofis antmi afitdioni attiribaentnr y ane 
difimili in sooere TitiQnim, nt aninms aon ottniao inteyer , kd a:tali 
•nlpa remotus effe Yideatnr» Ac. fi auIIo modo vitse torpitsdtr^ aatia&mia 
leniri.potecit oratiooe i aegare bportebit de riu tius , & moriims ^^purri ^ 
&d de ee crimine^ ^no dr al^atur; quare» ante £i£li5emifo, lUud^.qaod 
ioftet, agi opoiterev . 

XII. Ex fa^ antem ipib ^ifpicionef duceotur ^ fi totius adminiftracia 
negotii tx . dnuiibus partibns pertencabitur : atqne bs^ ibipiciones partini e» 
negotio feparatim, partim communiter ex perfimis, atque ex negotio ftoR^ 
cifceotur'; . . 

Bx negotio dnci poterunt , fi eas res » quae. negotiis attribnte funt , diliw 
geater confiderabimu^ • £x ils igttur in Iianc conftittttionem conrenire vi« 
dintur genera eorum omnia , partes generom pkrat^ • Videre igitnr pri^ 
mun» Qportebit, qoflB funt continemia cum ipfo negotio , hoc eft ^ qea^ * 
re ieparari non pQflTttat « Quo in loco £itis erit diligeDter cODfiderore ^ quid 
fit ante rem fa&nm , ex qno fpes perficiendi nata , & &cteodi facukaa 
quafita videatur ; qaid in, ipfa re gerenda ; quid poftea confecutum fit • 
Qeixide ipfius .eft negotii geftio pertra£buida : nanr hoc genus earom re** 
rvB, quat negotio attributacfunt^ fecundo in loco nobii eft expofitom. Hoo 
ei^o in genere fped:abitur locnSy lempus, occafio , facukas : qjxorum uni« 
ufcuiufque vis diligenter in confirmationis prxceptis explicata eft . Quare ^ 
Ae aut bic non admonuifie, aut ne eadem icemm dixifle videamur^ brevi^ 
ttr demonftrabimus I quid quaque in parte confiderari oporteat. In loco igU 
tur opportunitas , io tempore longinquitas , in occafiooe commoditas ad fa« 
dendum idooea, in facultace copia tc poteftas earum vernm , propter quaa 
aHquid faciiius- fit , aut fine .^nsbus omnjno confid non potefl , confideran^ 
da eft. > 

E>dnde videndam eft, qnid ad)andam fit negotio, boc eft, «juid mtjos; 
quid minss , quid xque magnumfu , quid fimile : ex qotbus con}e3i»ra 
fofltdam ducitttt , fi , quemadmodnm res me)ores ^ minoresy «<{ae megnat ^ 
fimilefqae agi fbleant ^ diligenter confiderabitur • Quo in ^nere eventus 
qaoqne videndos erit.- hoc eft, qoSi ex linaqttaqoe re fi)leei evenise , ma-* 
gnopere confiderandum eft) at metus, Isetilia, titubatio» . 

Quarta aotem pars erat ex iis ^ ^aa negotiis dicefaamue efse eitrilaitaa 4 
eoii&cntio..In ea qnaeruntur ea » qoac geftnA negotium confeftim ^ aut ejc 
intervallo confeqnuDtur . In qua videbimns ecqoat eenfaetudO' & i eofCMt 
aftia, ec^aod e)as rei artificiam fit ^ aut afus ^ aoc ewrdtatfa homiaom. ^ 
aot i^probatie ^ ant oflenfio ; ex ^aibaa nonnnnqaam elicitor ali^d ftk 
^imijs.. 

XIII. Snm antem aK^aa^ fiilpicioaea » ({uk commifoiter ds .eoa eiegotlo» 

-^om» d: ex peribnaram attr^tioniboa Inmpnmr, Nam dc ex fbrtune , fc 

ex namsa,, & ex viftui fiudio^ faAii ^ cafii i^ oradonlbus , confilib , Sc ex 



Digitized by 



Google 



LtSSJBL S E c a.N DVS: S5 

laiiini aoiiiii , aot corporir «pletaque perdAette ad tzSitm res/qus rtm .ere<^ 
dibikoi, $at iMOtiikamAcctt poflkac:» «t tpfim f«ai fitijfii«itec iimgiiift^ 
tnri ifUjdme CAka .^u«ri ii^Miet in bic cMfticatiaDe^ priomm f«CMriCM 
«li^ukl fierir ^ade.tcyuo tb alio potuiBritt ^einde facuiktt , 4e ^u* aote 
dMcimut: dei^de^ jttmm id iicinus ilt , j^ucoI poBiiittee fiieric AeceAci:: iiem 
^ttod* ifcm cebiadi < ^ ) h i iicwr : <Iciiide oeGdEuido , ia qim , aum udcetm 
fuerit ki aot fieri) aoc iia ficri, ^uacaiuir. Qoomm fois «d coaiiliom per« 
tiuei j c[uod perfoius attributum cfl , ut in ea cttift , qoam cxpofuimui ^ 
Ante rem^ erk, qood in kiaere ie tam £iauliadcer applicayecit » qmd ier- 
flfiQails cauiam <^fivcnt) faod iimiii ctirarterky cQeaark. Jn.ie^ uox , ib»> 
mnus. Poft rem) qued Xolas eauerit ,. quod iilam tam famiiiamm comitifr 
tum tam #quo animo.rdiqMrit, qood cruentMt gladium iiabueric. 

Homm pars ad couiUium percioet. Qusricur eaim, utram videatur diii^ 
geuter tacio faoiMdi ele Jiaibita & Msoogkata , an iu temefe , oi: non mBri- 
iimile fit^ queuHtuam tam temere ad aaalcficium acceflSise • In quo qmrri» 
tur , num quo atio^modo oommodkia pocuerk {fiefi , vel a fbrhina admiai* 
ftrari • Mam &sfe R pecuauB adjumaica • & adiutoces defint , faculcas fuiim 
laciendi non videcur . Hoc modo fi diligeBCer aecendamus , apca incer fii 
efiie. iaeel^idflwa iMse, f$et negociis» & illa, spxx peribnis func actnbuca. 

Hic neque fadie tA^ aeque necefiacjum diitinguere , ut in tuferkxibm 
partibM i quo paAo ^dque acoufacorem , fc ^uo modo defenibrem trt&aw 
re oporteat. Non neceisarium^ propterea quod, cauia pofioi» qukl jnquaa» 
que cooreaiat, tts ipia docehjt cos ^ qui nM omida klc ik iaveoiurei piw 
tabuat , ied ad ea , qux prsecepu funt , comparacioois modo quandam. ia 
commune mediocrem incelligeociaqi confereot « Non facrle autem ^ quod dt 
iflfinicum «ft ^ tot de rebus. ucramque^ in. partem fingillacim de uaaquaquc 
oxpUcace , flc alias altter k«c ki utramque partem. ccufse ibleflt . coave^ 
sire» 

XIV. Quare confiderare laec, que cKpofuimus, oporccbit. Facilius autena 
ad inventionem animus incedet , fi gefti ncgocii , & fuam , & adverfaiii 
aarratbncm fa^pc & diligencer pertraftabit , Sc quid quaique pass fu^ciOi. 
nis habckic, eliciens, confidefabic. Quajre, quo confilk), qua fpe periidendi 
quidqae faaum fit- cur hoc modo potius » quam iilo : cur ab hoc poiins ., 
qnam ab ilk>:. cur nullo ad)uCore., auc cur hoc : cyr nemo fit conicius ^ 
aut cur iic , auc cuc hic fic ; cur hoc ante fadum fit : cur hoc in ipfo m» 
{ocio: cur hoc poft jnegotium: .aut quid fa&um de ipduftria: auc quid rem 
ipiam conftcucum fit : conftetne oratio aut cum re , aut ipfa iecum : iioc 
hu)ufne rei iit fignum , an ilUus >» an hujus ic illius, > .^ utrius jK>Ciui ^ 
qvM fadam fit quod iion oporcuerk, auc non fa£luQi quod oporcuerk. 

Cum animus hac mtencione omaes Cocius negocii^ partes coofiderabit^ 

tum V 



( * ) UMherit ) Uiab. n^n knhrst^ 



Digitized by 



Google 



DE myENTIONE RffETORIC^ 

tUBi ilH ipfi ifl medium (8) oooii^^ati ioci p^-ocedent , de quibus mte ii^ 
&ntn, eft: do cum ex fingulis, tum eit conjun&is trgumeota certa naicen* 
tur. Quorum argumentorum pars probabili, pars neoel&rio in gener^ ver-» 
fabitur . Accedunt aotem ad confe^hiram &:pe quacfliones ('p^), tdlimo-^ 
nia') rumores : quz contra omnia uterque fimili via prasceptorum tprquer^ 
ad iuaE^ cauf^c oommodum debebit. Nam & ex quaeftione fufpicioaes» & em 
teftimonio , & ez rumore aliquo. pari ratione , ut eat caufa , &.ex perfot 
ua, & ex fado duci oportebit. 

Quare nobis & ii yidentur errare , qui hoc genus fufpicionum artificii 
non. putant indigere, &: ii, qui aliter hoc de genere ac de omni conje&n^ 
ra pra^cipiendum putant » Omnis enim iifclem ex locis CQnjeAura fumend^ 
eft. Nam & e)us , qui in quxftione aliquid dixerit , & ejus^ qui in.tefti-* 
monio, & ipfius rumoris cau(a , & veritas ex iifdem attributionibus repe<^ 
rietur. Omni autem in caufa pars argumentorum eft adjunda ei cauias /b-» 
}um, quar dicitur, 8c ab ipfa ita du£la, ut ab:ea feparatim iu omnes ejui- 
dem generis caufas transferri non fatis commode poffit : pars autem eft .per« 
^agatior , & aut in omnes e}ufdem generis , aut in pleraique caufas ac^ 
A>mmodata. 

XV. Ha?c ergo argumenta, quas transferri in multas caufas polTunt, lo-r 
C05 communes nominamus. Nam locus communis aut certac rei ( lo) quaa* 
dam continet amplificationem : ut fi quis hoc yelit oftendere, eum, qui pa* 
rentem necarit, maximo fupplicio etfe dignum.* quo Ioco> nifi perorata» Sc 
probata caufa , non eft uteadum • Aut dubias (n )j quas ex contrario quo» 
que habeat probabiles rationes argumentandi : ut fuipioiontbus credi oporte*^ 
re, & contra, fufpicionibus credi non oportere. 

Ac pars locornm communium , aut per indignationem , aut per conquj6« 
flionem inducimr , de quibus ante di£tum eft ; pars , per aliquai^ probabi* 
lem utraque ex parte rationem. 

Diftinguitur autem oratio, atque illuftnitur maxime, raro inducendis Iq« 
cis communibus, & aliquo loco )am certioribus {* ) illis argumeotis confir«* 
matis. Nam & tum conceditur commune quiddam dicere, cum ililigentfii: 
aiiquis proprius caufae locus trad;atus eft; &: auditoris animus , aot reno* 
vatur ad ea, qua^ reftant, ant omnibus jam diftis exfufciutur. Omnia enixi» 
ornamenta elocutionis, inr quibus & fuavitatis, & gravitaUs plurimum coiibi 

fiftit. 



C 8 ) Tum illi ifjt in mfdrum ( Senfus eft : 
TuDi tecoiiditi loci con/edurarum efierent fe 
in Incem: & cum ez iis feparatim furaptis, 
tum ex iit fimul fumptis £eat arsumenca • 

.<9) 8^^*fli9nes) Id eft, tormenta quje ad« 
kibico cnrporis cruciatu vericatem eiprimunt • 
2>e queftionibus his (ive tormentis , itemque 
dc teftimoniis & rumoribus agit ex profeflb 
Qimtiliaii. lih» ;# cap. 3. 4^ 7, pag. 265. a6S. 



& feq. Capferownriur • 
*< 1*0) Lecui cemmumf , mtt twt* tu ^cc.) 

Hunc tommunis loci fignificatum fupra expli* 
cuimus ad cap. fi. lib. i. n. 106. Idnn . 

C 1 1 ) Aut dubiit ) Altenim hunc cotnmunis 
hei fignificatum expofiiimus iTi Quintii. pag. 
263» not. i^. ubx quatuor rS communis loci 
fignificttiones explanavimus . idem r 

C * ) lllis ) Via. Grut. illis suditeritMs , <$. 
argHme^tJs^ 



Digitized by 



Google 



L 1 B E k S E C U N D U S. ty 

fiftit, ft omnia , qu» ia iavcntionc vcrborum, & &ntcntiarum ali^md J^a. 
bcilt dignitati^) fo comrnaoes locos conferuntur. 

Quare, noa ut caqfarura, fic oratorum quojuc multorum communcs lo. 
ci fuht : nam nifi ab ii» , ^ui maka exercitationc magnam fibi Sc verbo- 
rum ic ieatcntiarum copiam compacaverint ^ trafiari non poterunt ornate 
* graviter , ^emadmodum natura ipforum dcfiderat, At<iue hoc fit nobia 
tlifium communiter de omni generie iocorum communium. 

XVh Nuflc exponemus , in con}e£luraIcm conftitutionem (la) qui loci 
OMnmuoes iacidere Ibieaat: fulpicionibus credi oportere, & non oportcre; 
fitmoribus credi oporcere, Sc non oportere: teftibus credi oportere, & non 
oportere : queftionibus credi oportere, & non oportere : vitam ante a£bam 
fyt&ari oporterc ^ Ac non oportere : ejuidem cffc, ^ui in illa re. peccaric, 
A: boc quoque admi.ifle , & aon efle cjuiclem .* maxime fpedari caufam 
oportere^ & non oportere . Atque hi quidem , & fi qui ciufmodi ex pro- 
prio argumento commuacs loci nafcentur , in contrarias partes diducentur. 
€ertus autem locus eft accufatoris , per queqa augct fafti atrocitatem • & 
aiter , per quem negat malofum mi^reri op6rtere. Dcfcnforis, per quem^ 
calumnia ax:cufatorum cum indignatione oftenditurj & per quem cum con« 
^uefttone miiericordia captatur. Hi tc cacteri omnes lopi communes ex iif- 
dm praccepds fumuntur, quibus carteras argumentkiones: ied iIIjb tenuius 
& acutius, Sc fubtilius tra&antur: hi autem gravius , & oraatius, & cuo) 
verbis, tum etiam fententiis excelientibus • In illis enim finis eft, ut id 
^uod dkliu»^ verum eflc videatur: in hts, umetfi hoc <}uoque videri opor^ 
t«t, tamea fiais dft ampiitqdo. Nunc ad aliam conftitntionem tranleamus. 
XYII. Cum eft nomiais controverfia, ^iiia vis vocabuli definienda vcr- 
his eft) conftitutio definitiva (i^) dicitur. Ejus generis exempio nobis po- 
fica fit baM; cauia : C. F4aminius Js , ^ui conful rempublicam male geflic 
bello Punico iecundp , cum tribunus plebis efiec , invito fenatu, & omnino 
contra voluntatem omnium oprimatum, per feditioaem' ad popuJum legem 
agrariMi ferebac . Hunc pater fuus concilium plebis habentem de templo de • 
duxic : arceffitur majeftatis . Intentio eft (14).- Majeftatem minuifti, quod 
rribuautt plefaiB de templo ^eduxiftj • Depulfio eft {1^)1 Non minui ma* 
jeiUtem. Qua^ftio efix Majeftatcmne miauerit. Ratio {16)1 In filium enioi 
^uam liabebam poteftatem , ea ufiis fum. Rationis iafirmatlo; At entm, 
gui patria poteftate , hoc eft ^ privata ^uadam , tribunitiam poteftatcm , hoc 
efty populi poteft^tem iafirmat, minuic is majeftatem • Judicacio (ij) eft, 
Tcm. I. H M^ . 

gMBEBBaaBBBgBgaBB gWP^yffW"!!'^^^ I 11', lll gBBB 

C J2) In conjeHurAlem conJHtutionem^ J)t fotatio » five ri Rei defenfio. Idem* 

qua vicTe qux annouvimus iA lib. i. cap. >• O^) Kstio^ AiV<'«ve! mirsOf, idcft» omi* 

ii« i^ Idem. (ft quimReus ad fiii defenfionem protisrt* Vi- 

'< 13) Confiitiitio d^nstivs y Dc qaa vide de qtue innotayimiM ad lib. cap* i|« n* 4U 

ad cap. 8. n. 10. Idem* Idem, 

C 14 ) intentio eft^, Hoc eft , accufatio , five C 17 ) JudicMtio^ Ti ii6t^iA0Of, id eft , lioe 



accuiatoris ad^io. Idem. ipftm de quo judices laturi fant fentcnciani 

C ly ) DepHlpo efi") Id cft, accttfiuoni» cct .Vidc ad cap, i^, a. 4»» /^f"»» 



Digitized by 



Google 



58 DE INVEmiom RHETOHICA 

Minuatne Is majeftatem» qui ia CribupitiAm pQteftatem pa^ria pptaftat^ utji^ 
tur. Ad banc >ucIicationem argument^tionei o^jq^. aJgS^rri «po^t^t. 

Ac » ne ^is forte ^rbijtretur aoa non ii^teUigere aliam ^iio^ue lAetde* 
re conftitutionem ia baq^ caurAm » etim nos partem folsk^k fumimus » i^ 
^ua przc^pta nobis danda Amt • Omni^s autem partibi^.s koQ ia libro ex« 
plicatis» ^uivis omni in cajura, fi djligenter attendjet, omnef videbit conftU 
tutiones , & earutn parte^s , & concrov^as, fi ^u^ forte in eas incident » 
Nam de omnibus perfcribemus • l^rimos ergo accuiatoris locus.eft, e)p$ no- 
ixiinis , cu)us. de vi quxritur , brevls , & aperu , & ex bQmiaum^ opinionei 
definicio, hoc modo: Maieftatexib aiiaiiece, eft d» djgnltate, aut amplitudl* 
ne, aut poteftate populi, aut eorum, quibus populu^ poteftat^i^. dedit , all* 
quid derogare . Hoc fic breviter expofitum » pluribas verbis eft & rationi- 
bus coniirmaadum , & ita eflTe, ut defcripferis , oftendendum, Poftea ad id» 
^uod defioieris , failum e}us , ^ui accufabitur , adjungere oporteblt ; & ex 
^o, ^uod ofteaderis efle , verbi caufa, majeftatem minuere, docere, adver- 
iarium majeftatem min,uiile ; & liunc locum tptum cQmmuni loco cpafir« 
9iare , per quem ipiius faAi atrocitas » aut iadignitas , aut omniao culp;^ 
cum indignatione a^geatur. 

Poft erit infirmanda adverfariorum deicriptio ( i8) . Ea aut^m iafirin^r. 
bitur, fi falfa demoaftrabitur • Hoc ex opiaione homiaum fumeftur^ cun^.^ 
^uemadmodum, Sc (}uibus ia rebus homiaes ia coafuetudioe fcrlbeadi, auc 
^rmocinaadi eo verbo uti foleaat, coafiderabitur , Item infirm^bltur , fi tur* 
pis , aut inutiUs eife ofteadetur ejus defcriptionis a.ppr^.atiQ ^ 8^ ii^ qu9; 
incommoda coaftcutura &nt , eo coacellb , ofteadetur • Id autem. ex honefta* 
ti$ 9c utilitatis partibus fumetur, de quUbius in deliberatioai^ pra^ceptis ^x- 
ponemus.. Et fi cum defiaitione aoftra adverfariorum di^fiaitloofai confer^ 
mus^ Sc noibraffl, vftram, koaeftaa», utUem eSk demoiiftraJbla^^s: i|lQruQ^.^ 
contra^ Quxremus autem rcs, aut ma^ori , aut imBOfi^ aut pari in negp- 
tio fimlles, ex quibiu afirowur nQftra de&riptio. 

XVIIL Jam fi res pUucft crunt defiaieodas: ut , fi qua&riktur» fur fit^ 
aa facrilegus^ ^ vafii ex privato {acr4 fiirrlpuerit; erlt uteaduiu pl^cibu^ 
definitioaibus ; detnde fimili ratioAie caufa traftaiida. Locus autem ^QxatW" 
uis ui e)tts malitiam, ^ui jion modo rerum, verum etiam v.erboruin pote- 
j^atem fibi arrogare doaeeur, ut & faciat quod velit, & id, q\x(d feoerit» 
^uo velic aomiae appellet, Peiade defeftfpri^ primus locui^ eft, itom nomi* 
Xiis hircvis, dc ajiuta^ Sc ez opiaioae lioaiiijiujm dieferiptiQ, hoc n^Q^: Ma-^ 
}efUfeem minuere, eft.ali^uid de republica^ cum poteftatem non babea&, ad- 
miniftrare • Deinde hujus confirmatio fimilibus, & exemplis, & rationibus. 
Mu M &&i ab ftia definiiiaae li^rftiio. EHEtoh laraf eau»iai&> t» 
^uem fa£ti utilitas^ ^ut tioaefta& adaugetur .. 

Dc- 

"! ■!■ r» ■ TWnWWIH lll'J !■ MI'IIIH.UIIIIlJlllllll.ffll.1ll«gg3ggg' 

( la) Bif^iffky J^oc e<l * dcfxuuo 9ia$ vooifMtU , cujm yis ia^i^iri^^r j^ ^ fi|;aifi^n^ 
vcAit ia coaurpvcjr^am. Ji^m* 



Digitized by 



Google 



LIB E R S: B CUN D U S. ^h 

i0) ftijuhor «dveriariDnmi «fefinitJonis ncprdhenfio , qw JMaem tt 
iods ommbirs , ^jms accufatori praticripfimus , cooiicitur ; •& cfcter* fotk ^eiu 
<Iem ^ra?Wf cMMminem kicum imluceiityr. Locus «ucem commiiftis trk de* 
^knlbrte 15, fct ^ucm imKgnabltur, «ccufttoreia fm fetknli ct<ifa, non rtt 
folum convertere , verum etiam Yerba coromutare conari • Nt(m llli qw4eitl 
coiiiwiMes locf , c(tii jHit caltimnte accufiitorum de»dfiftf«tid« , tn^ miferi. 
towfiie ' captand^ , «ut f«ftS indignaiidi , act a mifericwdia detenrendi caufit 
ibmunmr , ^ ptrictili intfgnk^din^, non etc caufc geii^re, ducuntur. (») 
iQiiarje «on in omnem caufam, fcd in cmne caafie genu^ ineidunt * ^otum 
inentioncm in conieftuf ali conftitutio&e fecimus . Ind«aioiic autcm eorum ^ 
cum caufli poftutebit, ttieiiiur. 

XIX- Cum autem' aftio, trtinslationiJ, aut commuttftionis mdJgete vldt* 
tur y quod noii aut i$ aglt , queKi oportet , aut cum co , qukum oportet j 
aut apud «juos, qua lege , qua pocna , ^uo crimine , <{uo tempore oportet ^ 
conftitutio translatiya (i>) a^pellatur. Hujuir nobis exempla permulta opui 
^unC , fi fingula translationum genera quacramus .* fed quia ratio ptfccepto* 
rum fimitis eft , exMiplc^ruBi multituHinc fiiperfedendum eft . Atque in no- 
Hra quidem confuetudine multi^ de caufii fit , ut rarius iacidant translatio* 
«es. Nam & praEtoriis exceptibnibus (z6) mukx exclnduntur a^Hones , & 
ita jus ctvile habemus conftitutum , nt caufa cadat is , ^ui non , ^uemad* 
xnodum oportet , egerit. 

Quare in }are plerum^ue verfantur • Ibi enim 6c exceptiones poftulan- 
tur , & ^uodammodo agendi poteftas datur , 9t omnis conceptio ( a t ) prl« 
Tat6rum )udicioruni conftituitur. In ipfis autem judtciis rarius incidunt, 8C 
tamen fi <}uando incidunt , ejufmodi fiint , ut per fe minus habeant 'firmi* 
tudinii: confirmentur autem affumpta alia aliq[ua conftitutione (xz) . Ut itt 
quodam judicio , cum venefici cujufdafai nomen effet delatum , A: , quia par» 
ricidii caufa fubfcripta effet , extra ordinem effet acceptum , cum In accu- 
iatione alia quardam crimina teftibus & argumentis confirraarentuf , parri- 
cidii autem folum mentio fafta effet: defcnfor in hoc ipfo multum oportet, 
tit diu confiftat : cum de nece parentis nihil demonftratum fit , indignum 
facinus effe ea po^a aHicere eum » qua parricidas ailiciuntnr. Id autem , (i 
damnaretur , fieri neceffe effet , quoniam Sc id caufb fubfcriptum , 6c ex 
ea re nomen extra ordinem fit acceptum . Ea igitur poena fi afiici reum 

H a IIOQ 



(a ) ^tquitmr) Lamb. Sequetur. 

Ib) Si^Mfe^^ Lamb. ^sre nfn in tmni 
€Muf4, gwnus incidnnt^ Eorum 

( f^) Cdnjtitutio trsnsUtivA ) De (]aa vi* 
dc qu« annotayimiis ad iib. i. cap«8«not# %Zm 
Idem^ 

(zo) TfMtffriis exceptienihts ) Etcipere , 
propric eft detrahere: & tnde difta ezceptier 
eft , qood partem aliqusm de univetfo Ado« 
ris jure detrahat vulgari fi»rmuia ^ P, vel 
Si non , yei Exgtm ^uami q^afi deKnlor al»* 



qua ev parte verara e(7e aftoris tQteatiottefn 
mcrctur, fed tamcn cum ezceptioRe 4 Prdto^ 
Ti4 exceptioncs erant , quia PraJtor ezpofita 
ciufa «fiionis fommiaffl praefcribrbit • frn^ 
fteus* 

( II ) ConceptioJ AJureconfaltis dicicar fbri 
ttttli* idtm» 

(z») AjfHmftn slia sUiqun conftitutione'} 
Id eft, aflnmeRdo qoemdam aimmftstK» q^«« 
ftiojiis» Oifferonnerins 



Digitized by 



Google 



^o DE INmmiONE RfTETORICji 

«on opoxteat , damnaTi quoque non oportcre , quoniam ea poeaa dataoatio. 
ucm neceffario confequatur. Hic defenfor poBnae commutationem ex tran^la- 
tivo genere inducendo , totam infirmabit accufetionem . Verumtgmen cxttpis 
quoque criminibus defcn4endi$ conjcaurali conftitutlone traaslationem con* 

firmabit (ij). .,. r ^,.^ 

XX. Excmplttm autem twn^Iationis^ m caufa nobis pofitum fit hujufino- 
di5 Cum ad vm faciendam quidam arnwti veniflent , armati contra praefto 
fuerunt, & cuidam equiti Ronjano quidam cx armatis refiftenti, gladio ma- 
num prxcidit • Agit i$ » cui manus. pra?cifa eft , iniuriaruw . Poftulat is , 
quicum, agitur , a pr»torc exceptlouem ♦ Extra quam ( a4 ) in reum capitis 
fr^judiciumfiat. Hic is , qui agit, judicium purum poftukt.. Ille, quicunt 
agitur, exceptioneraaddir aitoportcrc. Quapftioeft, Excipiendum fit, an non. 
Ratio {zf) j Non enim. opQctet ,. ia recuperatorio. Judicio (a<l) , ejus ma* 
leficcii , de qao inter ficarios q4ia?ritur y prapjudicium fieri . Infirmatio ratio^ 
ms , Ejufmodi fiint injurix , ut de his. ifldignum fit non primo quoque tem- 
pore judicari. Judicatio. ( 17) , Atrocitas injuriairum fatifne caufae fit,. qua^ 
xe , dum ea. judicetur ^ de aliquo majore maleficio , de quo judlclum contb. 
paratum fit , prarjadicetur . Atquc cxemplun^. quidem hoc eft * In omni au- 
tem cauia ab utroque quxri oportebit , a quo , & per quos , & quo mo- 
do , & quo tempore aut agi , aut judicari , aut c[uid ftatui j de ea re coii** 
veniat • 

Id €x partibus juris , de quibus poft dicendum eft , fiimi oportebit ,. & 
ratiocinari ,, quid in fimilibus rebus fieri foleat ,. & videre , utrum malieift 
ijuod aliud agatur y aliud fuuuletur , an. ftultitia , an neceflitudine , quod 
alio modo agi non poffit ,. an occafione agendi fic fit judicium , aut a£tio 
conftituta ,, aa re£be fine ulla re ejufmodi res agatur . Locus autem cotOf^ 
mujnis contra eum , qui translationem inducet , fugere judicium ac pocnam , 
quia caufae diffidat. A translatione autenu, omnium fore perturbationem , fii 
uoa ita res agatur , & in Judicium. veniat ,. quo pafto oporteat :. hoc eft , 
fi aut cum. eo agatur , quicum non oporteat , aut alia paena , alio crimi- 
ne , alio tempore : atque haoc rationem ad perturbationem judicioriam 
omnium pertinere .. Tres igltur eae conftitutiones , quae partes non habent , 
j^d hunc modum tradabuntur ., Nunc generalenL conftitutionem , &: partes 
eju«, eonfidereinus.. 

XXL 



( i^ ) ConjeBurali confiitunone- tra»tUtio* 
u$m confiri^nhit^ Li cil, confirmabit tran&Ia- 
tivim illsia cauCf conilitiidoneni » movendo 
quxflionem fadi , vel de fiido . idem • 

C»4) Extra- qtMmy Yid P. Nannii Mifcci- 
lan. lib. ^. cap. 6« ut St JBri^onium de For* 
mulis. 

iiO Ratio) Vide quac notavimus ad Iib.i. 
cap; 17. n^ t6. Capperonnerius , 

Cx6) Jm ruufefsmio )f4dicio\ Recuperato- 



/ium judicium dicebatur , quod, (crcbant Re-- 
cuperatores. Hi porro judices quidam erant a 
Pra?tore privatis in controvcriiis dc re quali* 
bet dati ; quos etiam a recupcrando ita voca- 
"tos ajunt, quod pcr eos fuum quifque j^s rc- 
cuperare-podct, vcl quod de bonorum iriiquc 
ablatorum recuperatione,^ asilimandifquc inju- 
riis cognofcerent. Idem ^ 
,i^7) Judicntio ) Vide qU2. notata fiint ad 
lib. X» Qsp^ 17. n. 17. Idem^ 



Digitized by 



Google 



TdVCum & hfkOy &, fafti juunine conceiToY neq.ae ulla. adtonis illae» 
C0ocroverfi4 (aS)» vis, & natura^ & genus negotii ipfius ^us^ritur; cO0i- 
jftitueionem generalem (29) appellamus . Hujus primas efle partes duas no* 
bis videri dtxinms , negocialem A: juridicialem . Negotialis t& ( jo > , quas 
in ipfo negotio juris civilis habet implicitam controverfiam . Ea eil huiu& 
modi : Quidam papillum heredem fecic ; pupiUus autem ante mortuus eft> 
^uam in fuam tutelam veairet ( 31 ). De hereditate ea, ^ux pupillo venlt,. 
inter eos ^ui patris pupilli heredes iecundi funt ^. & inter agnatos pupilli 
controverfia eft» Pofleflio heredum fecundorum efl. Intentio eA ( }z ) agna** 
torum : Noftra pecunia eft , de qua is ^ cujus agnati fumus » teftatus noa 
eft . Depulfio ( 3 j ) eft i Immo noftra , ^ui heredes ftcundi teftamento pa- 
tris fumus. QuariHo eft: Utrorum fit. Ratio eft ( 34 ) . Pater enim & fibi 
£c filio teftamentum icripfic , dum is pupillus eflet • Quare , quac filii fue- 
runt, ceftamento pacris noftra fiant neceiTe eft. Infirmatio eft rationis: Im* 
xno pater fibi. fcrlpfit , & lecundum heredem noa filib , fed fibi juifit ef- 
Je. Quare, pratcer^uam quod ipfius fuit in teftamento , uliius veftrum eifc 
jBon poteft . Judicatia ( J5 ) : Poflltne quif^uam de filii pupilU re teftari « 
An heredes fecundi , ipfius patrisfamilias , non filii ^^uoque ejus pupilli he- 
redes fint^ 

Atque fioc non alienum eft, quod ad mufta pertineat, ne auc nufquam^ 
flut uf<iue<iuaque dicatur , hic admonere • Sunc cau£e , quas plures habenc 
•rationes in fimplfci conftirutione (y6) i quod fic , cum id , quod faftum 
«ft ,, aut quod defenditur , pluribus de eaufis redum , auc probabile viderl 
]>oteft , ut in hac ipfii caufa . Supponatur enim ab heredibus hac ratio z. 
Unius enim pecunix pluribus^ diifimilibus de caufis heredes efle non poflunt^ 
Bec un^uam fa&um eft ,. uc ejufdem pecunias alius teftamento , alius lege 
hcres elset . Infirmatio autem hxc erit : Non eft una pecunia , propterea. 
ciuod altera jam erat pupilli adventitia^ : cujus heres non , illo tempore, ia 
teftamento qilifquam fcriptus erat , fi quid pupillo accidiflet : & de altera ,. 
patris etiam nun<x mortui voluntas* plurimum.valebat , qux jam mortuo pu!- 
pillgr fuis heredibus concedebat. Judicatio eft : Unane pecunia fuerit. Aut^ 

fi^ hac 



CiS) A£ti^is ilUta contrwerfia ) Et ipfa 
eft quae alias tramUtio e$* translariv4 canfd 
confiitutio app^Ilitur , »'^fnj\ii4-f , i -jrapa- 
y^f^y do qi» vide cap; S. lib. i. n; la. 
laem • 

C29) Cofijiitutionom gomraltm ) De hac 
Vide quaf notavmtus .IBid. tdem[» 

Cjo) tUgotiaUs^ eji > De qi» Icge qu« fu- 
pra notata lunt ad cap. 11. lib. i. n.25. idem , 

C31 ) §luam is fu9m tutelam, c^.) Ideil 
antequam pubes fa^tus eflet , & teftavi poflet : 
/» fuam enim tutelam venirc, vel fud tute-- 
la fieri , nihil aliud eft qunm ad pubcrtarcm 
yenirc. y. L fi fiiiafamiltas ^i.jfl delejat, ^. 
L (» $.^ 1« ff, ^uihus 0x cau^s in fofiijponem. 



Gothofredus . 

il%^ Intenfio wfl > Hoc efk , petitio, five 
po ftu lat io . Capperonnerius ', 
. <3J) Depselfio ) Id cft , recufatio, rcfota- 
tio , denegatio . Idem . 

CS4) R^^^^ 'fi^ Vide qua? notata fiint ad 
cap, 17. i i b. . 2 « n. 1 6. Sdem . 

(?5) ludica^io) Vide fupra ibid.- aot. 17- 
Idem . 

C 56 ) Confiitutime ) Tw ^aw^f/ . Vulgo di- 
cuat ftatum qua?fticnis oracoria? in genere }V^ 
diciali, jam vero quot (int hujufniodi ftadia, 
& quam varia (int de his vcterum Rheto- 
rum fyiUmata , fudus expofuimus ad Qiiinti- 
lian«r hb« ^. cap. 6- pag. 18 1« nor. ^t%\ Sdem* 



Digitized by 



Google 



fi bac cruttt ufi ittfiTnMrione , Fofie pluiw efee unftiS' heredes^ pecuftfe '"cfait- 
milibus de caufi^; de co ipfb judicatio- nrfcitur : Poflftttne' ejulHem peettftijr 
pTure^ diffimiiibus gencribus^ efte heredc5v 

^XIIv ErgiJ^ ona m coaftittttione ituene£him eft , quombda & fafione^^ ^^ 
& racionum iuflrmationes , & prarterea judicatione» plurcs^ fiimr. Nbnc hu* 
jus generis prasrcepta rideamus. Utrif^uc, aut ctiam omnlbus,. ft plirres afm- 
big?int , jus ex quibu^ rebu.s cpnftet, eft confiderandum. Initfum ergo ehrff 
a natuira duitum videtur t quafdam autem ex utilicatis ratione Mit perlpicear 
nobis, aut ob/curi , in canfiietudincm vcnifse : poft autem, approbata quar- 
dam a confiietudine , aut rero utilia vifa^ kgibiis efie firmata. Ac natura^ 
quidem jus- eft,, <juod nobls non opinio, fed quardam innata vis aiferat , irf 
Eelfgionem, pietatem, gratiam,, vindicatibnem ,. obfervantikm, vcrltatem. 

Sleligioncm , eam , qu« in metu & capremonia dcorctm fit ^ appfellant ^ 
Pietatcm ,, quai erga* patriam ^ aut parentcs ,. aut alios faDgume confunftrcsr 
officium confervare moneat. Gratiam ,. quas in memoria ^ & remuneratione 
officiorum , & honorum,. 4: amicitiarum, obfervantiam cencat «. Vindicatlo- 
nem , per quam viin & contomcliam^ defendcndo^ aut ulci/cendo, propul^ 
iiamus a- nobis, &: a noftris, ^ nobis efse cari dcbent , & per quam pec* 
catar punimu^. Obfcrvantianv ,. per q^uam aetate , aut fapientra ^ aut honore „ 
aut aliqua dignitate antecedcntcs reveremur, & colimus^ 

Veritatem;^ per quam damus operam , ne ^uid aliter^ ^uam confixmave* 
nmus, fiar, aue fa£):um, aut futurum fit. 

Ac natur* quidem jura minu* ipfa qu«runtur ad hanc controverfiam ^ 
quod' neque In hoc civili jiire verfantur , & a vulgari intdligcntia remo-^ 
tiora- fiint : ad. fimilitudinem vera aliquam- ,. aut ad rcm amplificandam fao» 
pe funt inferenda.. Confuctudinis^.autcra jus efse putator id , «juod volunta^ 
Ge omnium fine lege vetuftas comprobarit • Bn ea autem )ura fu^t quardani^ 
ipfa- }am certa propter vetuftatem .. Quo in genere Sn alia fiint multa , & 
torum multo maxima pars , ^uac prastores^ cdicere confoeverunt . Quxdam, 
autem genera juris , )am certa confuetudine faila fiiht •. Quod genus ; pa^ 
fiium, par, Judicatum. 

Padum eft , quod' ititer ali^uos- convenit , ^uod jam £ta juftum putatur ^ 
ut juri praeftare dicaiur. Par, quod in omnes arq^uabile eft. Judicatum ^ de 
^uo jam ante fententia alfcRjus , a^t aliquorum conftitmum cft ► Jam jura 
legitima tx. legibus cognofcr oportebit^ His ergo ex partibus jurls, quid^uid 
aut ex ipfa re,. aut ex fimili,, aut ex mj^jore , auc ex minore ,. nafci vide* 
bitur , quifque attendere ,. atque elicere pertentando unamquamque partexi^ 
juf^is debebit. Locorum autem» communium ,, quoniam (ut ante di^bum' oft.> 
duo^ fiint genera ,, quorum alterum dubiac rei ^ alterum ccrtae (}7) conti- 
aet amplificationem^ ,, quid i||& cauia- dct >, & quld augcri per coauxmneai^ 



(37) I^cwum 0ommMnmm . • » •• duo fmnt .ewu) Vide gufic 4U his noaviiXMs adxiip^5> 
imerti , ^orum Alforum duki^ roi r ^crum lib^ a* n^ uo.. Idcm^ 



Digitized by 



Google 



LiMiR& S EC U NDU S. 62 

lofi^m fQffit ^ /^ oporteajt ^ cGmlTcferabitur « Natn certi ^ ^ui in omne s inci- 
4fMU ^.loci jftM^ibrihi ms^ pofsuat : ia'plerir^ue fortafse ab' auAoritate juri{. 
p^txmtorum > ic cpjxtn au^oriqitem 3ici oport^bit . Ateefidenduni eft au- 
feai Sc in Iuq , j9c ii;i OQcuiibu^ , num ^uos locos commuaes » prsipter eos « 
^UQ5 ea^iuiaw.^» ip& ^^^ oftieAdat. Nunc jjiridiciale ^e^us., ^ partes ejus 
cpnfideremu^ « 

:(a(;iU. /uri^i^iS d:| ( 3$ ;., i« (ju^t ^^al & inl^ui oatura ^ Sc pracmS 
aut p(S.aae ratip gu^ntur • Hu)us parte^ jTau^ d^ap , ' quarum alteran^ abfolQ- 
(aoi, atTumptivam alteram uomiaanius. Abfojuta eft ( 39}^ ^u^ ipfa in ie^ 
^po u( negotialis ipapljcite fc dkCcoaiit^^ Ssi PAteAtius & ^xpedicius teQi 
& non fi^fti ^u^ftiooem contin^^ « $9 eft bujcitaiodi : Cum Tlxeb^ai Lace« 
dsemoaips bello iiiper^vilTeat, Sc fere mos ^flec Grjiiis., cum iater fe hellum 
gefli4*eat^ uc ii, j^i^i viciflept,, trQpxpm ali^uod ia fi^ibus ftatuereat, YiSto* 
tix moilo ia pr^fentia declaraiidap caufji , non ut in perpetuum belli me- 
inoria maoeret^ ^aeuni /latuerunt tropxum . Accufaatur apud Amphifty^ 
ii^s^ jd eft, apud .^ommune (^rsdx conciliunoi. 

Ii*t<|ntio eft (40) ».Noa oportuit. Depulfio eft (41 ), Oportuit. Qua^ftio 
eft ^ Oportueritne • katio eft ( 42 ) : Eam enim ex bello gloriam virtute pe* 
p^rinius, ut eju^ ,xtcrM inngaia pofteris noftris relia^aere vjellemus. Infir. 
m^tio eft; Attamea «ternum animicitiarum monumeatum Grajos de Grajis 
ftatup^e apn oportet • Judicatio eft ( 43 ) : Cum fumme vlrtuti^ cdebrande 
caufa Graji de Grajis afternum inimiciiiamm mohumentum fiatuerint ,, re- 
Aci^e^ an coiytr^ feceriat . Haac ideo ratioaem fubjecimus , ut hoc caufa 
geaus Jpfum^ de quo agimus^ cQ||;aofcer^tur . Nam fi eam fuppofaiflemus ^ 
^ua fortafle ufi fi^at: Non xnim jufte, ne^ue pie bellum ge0lftis j in rela- 
tioaem criminis (44) dilaberemur; de ^ua. poft Ip^juemur^ 

ytrum<iue autem cauias genos in hanc caufam inbidere perfpicanm eft « 
In hanc argumentationes ex iifdem locis fumende iunt.^ atjue in cauiam 
Begotialem , de qua ante diftum eft . Locos autem com^uaes tc tx caula 
ipfa , fi ^uid iaeric indignationis «ut conpeftionis, & e^ luris utilitate, Sc 
jxatura multos & grav-es fum^re iicebit^ & oportebit^, fi cauiiB dignltas vi- 
debit&r po(lqIare. 

XXIV. Nunc aflumprivam partem juridicialis confideremusi^' Aflumpti- 
va (45) igitur tunc dicitur, cum ipfum ex ie faftum probari non poteft: 
ali^uo autem foris ad}uafto argumento de&a&ur . SW t^^V fiint ^ua* 

tuor 



as 



C38) jHrtdicUUs i/f) De qua vide quas fa- 
prt notavimus ad cap. ii. hb. i. not. »^ 
idgm • 

(39) AhfolHtM.ffi) Vide ibid.n. x6»id$m. 

C40) Intmtio 90) Id eft, accufatio» accu- 
faroris a^Q , qua cttipiain cfinca inceiidifi 
Idtm • 

(41) Dep^ljfQ^ id eft, acculatioais sefiitt*» 
•jtio» ftu tS Rci defenfio. Idm* 

i^i) Ratio eft") Vidc c. i7^1ib.2.n. 16./A 



^^^ 



m i tfn ' '' ! 



■^m- 



Ji^l^ Juditatio) Vide ibid. n. !/• Idemm 
(44) Reldtitmem erimims") Ti fi^tynM'' 
lAtt. Herennianus R.hetor ftatum huac vocat 
TrsnsUtiomim arimims . Vide QuintiL pag. 
18 1. not. 46&. Vide etiam Ciceronem iprum 
boc in libro , pap. x6« Idem . ^ 

<4f ) ^Jlitffij^tivM') AmWi^i vcl •»i'r#3'<* 
vtmj ^aV/^ • Icge QaiatilitA« pt^ i^i^ (9at« 
46£. Idfm^ 



Digitized by 



Google 



64 DE IN^ENTIONE RffETORICJ 

tuor ; comparatio , relatio cilmiois , remotio criminis , conceffio ( 4^ J * 

Comparatio eft (47), cum ali<)uod fa£lum , quod per fe ipfiim noa fic 
probaodum, ex eo, cu^us id caufa faAumeft, defenditur, Ea eft hujufmo^' 
di: Quidam imperator, cum ab hoAibuscircumflderetur, ne^oe effugene uU 
lo modo pofset , depa£i:us eft cum eis , ut arma & impedimeota relinque- 
ret , milites educeree , itaque fecit : armis Sc impedimentis amiffis , prarter 
fpem milites confer^aVtt. Accufatur majeftatis (48) . locurrit huc defioi-» 
tio (49)« S^d nos huoc locum, de quo agitor, coofidcremus. 

Ipteotio eft , N.on oportuit arma & impedimenta reiinquere . Depulda 
eft, Oportuic*. Qusftio eft, Oportueritne . Ratio eft, Milites enim omoes pe^i- 
riifseot. lofirnutio eft, aut coo)e£luralis (50; , Non periifsent : aut altera; 
coo)e£luralis, Noo ideo fecifti. Ex quibus funt judicationes , Periifsentne ; 
&, Ideone iecerit: aut hxc comparativa, cu)us nunc iudigemus, Ac eoiot 
fatius fuit amittere milites, quam arma & impedimenta hoftibus concede« 
re. £x 4}ua judicatio nafcitur: Cum omnes pericuri milites efsent , niii ad 
hanc padionem veniisent ^ utrum fatius fuerit amittere milites , an ad 
hanc conditionem venire . Hoc caufx geous e^ hia locis traftari conve- 
oiet* 

Oportebit ^adiilbere cxterarum quot^ue conftitutionum rationem , atque 
prxcepta, ac maxime con)e£luris faciendis infirmare iliud , quod cum eo , 
q^uod crimini dabitur, ii , qui accufabuntur , comparabunt . Id fiet ^ fi aut 
id, ^upd dicent defenfbres futurum fuilTe, nifi id fa£lum eflet , quo de fa^* 
Sto judicium eft , futurum fuiife negabitur : aut ft alia ratione , &, «liamr 
ob caufam , ac dicet fe reus ftsciCTe , demonftrabitur effe fa£tum . £)us rei 
confirmatio , & item contraria de parte infirmatio y ex con)e£turaIi confti- 
tutione (51) fumetqr . Sin autem certo nomine maleficii vocabitut in )u-> 
dicium, ficut io hap caufa (nam ma)eftatis arceffitur , ) definitione & de* 
fininonis prarceptis uti oportet. 

XXV. Atquc ( * ) haec quidem plerumque in hoc genere incidunt , ut 
cOD)e£lura & defioltiooe ( 52 ) uteodum fit . Sio aliud quoque aliquod ge • 
ous iucidet, e)us geoeris pra^cepta licebit huc pari ratiooe transfefre . Naia 
accufatori loaxime eft in hoc eUborandum , ut id ipfum fachim ^ propter 

^uod 



C46) CcmpMTMiio ^ rtUm eriminis, r$m(h- 
ti0 criminis , conceffio ) De horumce vocabu- 
loruoB (cjifij, vide fiipra cop.ji. Jib< i. n.28, 
Ac ipCttt Cicemncin hic cap. 24. it. zp. & 

(47) Comparsstio eft ) AVr/g-ari» Gr«ci 
Khetores vocant. Vidc Quintil. pag. iSi.not. 
468. Idem, 

(48) MMieftatis") Subauditur Ufd.ldem. 
( 4y ) Definitio ) Id eft » quaf ftionis ortto» 

riac lUtus, cui nomen Definitiva conftisntio, 
cpoty ctifr/ACf. Vide fupra cap.8. Jib. i. n.*o. 
liiem • 
(5«) Con)ciHrMis) Idclf^ moftndoqu«^ 



ftionem fadi vel de fado. Idem. 

(fi) Ex conje^urali conftitutioneyili eft^ 
ex eo quasilionis oratoria? fiatu , quem vu}go 
vocamus fsBi vel de faSo quAftionem, Grae- 
ciRhetores goxoLiryiilf , ^oy^^txltd givtv Alit 
ejufdem nomina vide fupra cap. 8. Jib. i.n« 14* 
Idem. 

( * ) Hdc ) Grut. hoc quidem plerumqtee in 
genere accidit. 

,. (51) Coniecheru & definitiffffe^ Hoc eft, 
us quxftionuro oratoriarum ftatibus, quoruin al- 
ter yocatur conjeifuralis , goyetfffxog» vulp 
fMifi qudftio i aher dcRnitivus , cp?^ , o*ecrM«fi 
de qmbus vide uc fup, i^. u. dc zob Idem^, 



Digitized by 



Google 



LJBER S E C U N D U ^. . c^ 

quod fibi reus concedi putat oportere , qnam plurimis infirinet raCiOAibus . 
Qpod facUe eft, fi ijuam plurimis -conftitutioiiibus (13) aggrediacar id im« 
pr#bare, 

Ipfa autem comparatio* ftparata a catterJs generibus controvecfiarum (tc 
ex fua vi coniidcf abitur ^ ii illud» quod comparabitur, aut poa honeftiim , 
aut noa utile, aut Aoa necefladum fuiife, aut non tantopere utile, autaoa 
tantoper^ honefi^m^ aut non tantopore neceflarium fuiffe demonftcabitur .* 
Deinde oportet accuiacorem, illud, quod ipfe arguat, ab eo, qubd defenibr* 
comparat , iepaiare . Id autem faciet , £i demonltrabit non ita fieri foiere , 
neque oportere , neque efse rationem , quare hoc propter hoc fiat , ut • pro< 
pter falutem militum ea , ^uas falutis cauia comparata funt , hoftibus tra-: 
dantur. Poilea comparare oportebit cum beneficio maieficium, & omnino id 
^pd. arguitur ^ cum eo quod fa^lum a defenfore laudatur , aut faciendum 
f^ifse demonibratur , contendere, & hoc exteauando , maleficii magnitudinem 
fimul adaugere. Id fieri poterit, fi demonftrabitur , honeftius , uttiius , ma, 
gis neceisarium fuifse illud quod viiarit reus , quam iilud quod fecerit • 
Honefti autep^ & utilis , Sc necei^arii vis & natura in deliberationis pras- 
ceptis cognoicetur. Deinde oportebit ipfam illam comparativam judicationem 
exponere , tanquam- cavfam deliberativam , & de ea ex deliberationis pra:- 
ceptis deinceps dicere . Sit eaim hxc judicatio , quam ante expofuiatus .* 
Cum on^nes perituri milites efsent , nifi ad hanc paftionem venii^ent,' 
utrum fatius fuerit perire miiites , an ad hanc pa£lionem venire . Hoc ex 
locis deIi|>eratioal5 , quafi aliquam in confultationem rts vemat , tra£larl. 
oportehit, 

[^ XXYI. t3efeofi>r auftem, quibus in locis ab accufatore alis conititutiones 
erant indu&x , in iis ipie quoqae ex iifd^m conftitutioaibus defenfionem 
comparablt-: caeteros autem omnes locos, qui ad ipiam comparationem (54)- 
pertinebunt, ex contrario traftabit. Loci autem communes erunt , Accufa« 
toris , ia eum , qui cum de fa&o turpi aliquo , aut inutili , aut utroc[ue fa- 
teatur y ^uacrat tamen aliquam defenfioaem , & fa£li inutilitatem , aut tur<- 
pixijidiflem. cum indignatione proferrc. Deienforls eft , nuUum fadum iautiw. 
le ^ ne<iue turpe , neque item utile , neque honeftum putari oportere , nifi , - 
quo animo, quo tempore, qua de caufa fadum fit, intelligatur . Qui locus 
ita communis eft, ut^ bcne traftatus in hac.caufa ,. .pg^agno. ad perfuadeu-. 
dum momento futurus ^t. Et alter locus , per quem magna cum amplifi- 
catione , beneficii niagpitudc ex utilitate., ^aut hopeftate » aut fa&l jie^f* 
fitudiae, demonibatur . Et tertius , per <iuem rcs exprefsa verbis , ante 
oculos corum , qui audiunt , ponitur , ut ip(i fe quoque.idem fafturps. 
fuifse arbitrentur , fi fibi ifla res , atque ea faciendi caufa per idcm tem- 
pus accidiffet. 

. Tom.I. I Re. 



C53) Conflitutionikus) Id cft, oratoriarum ad cum qutlitati» aflitmptivae ftttom , cui no- 
qu«ftionum ftatibus in gcncrc judiciali. ItUm . racn comf^rMtio , rf?T*V«^/f • Vidc cap. H. 
154) Ad iffnm compitfstionm ) Hoc cft, lib..i. nf gi% Uom^ 



Digitized by 



Google 



/v 



66 DE mmmiom rhetortc^ 

ReUtio crimmis (ii) eft., cumreusid, quod arguitur , confeflUs, alteriu* 
fe iuduAum peccato» jurefeciiTedemonftrat. Ea eft liujufmodi; Horatius oc^» 
cifis tribus Curiatiis, & duobus amiflis fratribus, domum fe vidor recepit. 
Is animadvertit fbrorem fuaim de fratrum morte non Uborantem .* fponfi 
autem nomen appellantem identldem Curiatii cum gemito^ & lamentatione. 
Indigne paflus, virginem occidit. Accufatur . Intentio eft , Injuria ferorem 
occidifti • Depuliio eft , Jure occidi . Quzftio eft , Jurene occiderit . tiz^6 
dk: lUa «nim hoftium mortem lugebat, fratrum n^Iigebat .* me Sc popu« 
lum Honunum vicifle molefte ferebat . Infirmatio eft : Tamen a fratre in- 
demnatam, necari non oportuit. Ex qua Judicatio fit.* Cum Horatia fratrum 
mortem negligeret ^ hoftium lugeret , de firatri^ & popuii Rotnani vi£loria 
(Lv^ilno. non gauderet, oportuitgs. eam a fratre indeinnatam necari. 

XXVIL Hoc ia genere caufz , primum fi quid ex caeteris dabitur con- 
ftitutionibus , fumi oportebit , ficut in comparatione prsceptum eft . Poftea 
fi <jua facultas erit , per ali^uam cbnftitutionem illum , ia quem crimen 
transfertur, defendere. Deinde levius efle illud, quod in alterum peccatum 
reus transferat, quam quod ipfe fiifceperit. Poftea translationis (5^) parti- 
bus uti , & oftendere a quo, & per quos, dc quo modo, Sc <{\io tempore 
aut agi, aut }udicari, aut ftatui de ea re convenerit: ac fimul oflendere , 
non oportuifle ante' fupplicium , quam judicium , interponere . Tum leges 
^uoque & judicia demonftranda-^nt, per ^uos potuerit id peccatum , quod 
iponte fua reiis punitus iit , moribus & judicio vindicari . Deinde negare 
dsbebit ^ audiri oportere id , (][uod in eum criminis conferatur , de quo i:^ 
ipfe, qui conferat, judicium fieri aeluerit: & id^ quod judicatum non fit, 
pro infeAo habtri oportere . Pdftea impudentiam demonftrare eorum , qui 
eum nunc apud judices accufent, quem fine judicibus ipfi condemarint; & 
de eo judicium faciant, de quo jam ipfi fupplicium fumpferint . Poftea per- 
turbationem judicii futuram dicemus , & judices longius , quam poteftatem 
habeant, progrefluros, fi fimul & de reo , &: de eo , quem reus arguat , 
judicarint. Deinde, hoc fi conftitutum fit, ut peccata homines peccatis, & 
injurias injurils ulciicantur , quantum incommodorum confequatur . Ac fi 
idem facere ipfe , ^ui nunc accufSit , vduiflet ; ne hoc quidem ipfb ^uid- 
quam opns ftiiiTet judicio : fi vero cxteri quoque idem faciant , omnino }u- 
dicium nulluhi fiiturum. Poflea demonftral^tur , ne , fi judicio quidem illa 
damnata eiTet; in quam id crimen a reo confbratur , potuifl*e hunc ipfiim 
de illa fupplicium fttmere. Quare ei!e indignum , eum , qui ne de damna^- 
ta ^idem poenas lumere potuiflitt, de ea iupplicium fumpfiiTe, q\ix ne ad- 
daStz ^idem fit in }udicium • Deinde 'poftulabit , ut legem , ^ua lege fece- 

rit 



^(55) KiUtio criminis ) Graeci vocant aV Tunc autem locum habet hic quaeftioais ora- 

riy^iMAt quafi dicas umminAti^nm » Vi- totiai Qum , cmi» litigantiiH» «Iter cometHik 

de utlup* n» 51« Id$m. nan apud hoi judioe»» «it nonhoc tctmporef 

C 56) TrsnslMicnit ) (^am Tuiliua alihi aut non hac leee fecum agi oportere • Vidt 



C 56 > TrsmslMttcms ) Craam TuilJua aitiM aut non hac leee le 
yoaLttrsmUtiv/uncMmfdcor^itmtimm, Grx^ fiipia ca{v 9« !!£• >• 
ci Hntfhw^f 9 & aliquaAdo wafaypctfb) ^ 



n« lu Cmffer^nmeptMs . 



Digitized by 



Google 



LIBER S E CU N DU S. 67 

ric, profeflt. DeiAde ^uemadmodum in comparatiOt)e' pi^cfpiebamtisi tit \U 
\vkd ^uad compirabatar, exteooaretur ab accufatore quHili Wascime : fic ik 
Jioc genere oportebic illius culpam, in quem crimen cransferetur , <^um hu« 
}qs inaleiicio» qui fe )ure fecifie dicat ^ coo^Mirafe • Poftea demoni^rtodum 
fil^ non efie illud eiufmodi , m ob id hoc fieri convi^niret • C)rtfenla eft ^ 
nt in comparattone , alTumptio ludicationis ^ A: de ek *f«er athplifictitioilemi 
Vx deliberationfs < 57) prsrceptis di&Io. 

XXVIII. Defeaibr autem, quat pet «llas conftitutioMs Ihducentur^ exils 
locis^ qui traditi funt ^ infirmabit • Ipiam antem relationem ( 5S ) compro* 
babiCy primum augendo e;asi^ in quem refbrt crimen, culpam& audaciam, 
& quam nmime per indignatiofiem ^ fi res fefet , )un£la conqueftione , an- 
te oculos ponendo • Poftea levii^s demonftrando reum punitum , ^nam (Ic 
ille promeritus, fii fuum fupplicium cum illius injuria confisrendo • Dei/ide 
9portebic eoi locos, qui ica eranc ab acculatore traftati, ut refelli, tc con« 
trariam in partem converti poffint^ quo in genere fant tres eztremi , con* 
trariis rationibus infirmaft. 

Illa ratem acerrima accnnitorum criminatto , per quani perturbationem 
fore omnium judiciorum demonttrant , ii de indemnato fupplicii fiimendi 
poteftas dau fit, levabitur. Primum fi ejufmodi demonftrabitur rnjnria , ut 
sion modo viro booo , verum oninino homini libero videatur non fiiifse to- 
leranda. Deindc iu perfpicua , ut ne kh ipfo quidem » qui fixifset , in da« 
bium vocaretur. Deinde ejufmodi , ut in eam is maxime debuerit animad- 
vcrtere » qui animadverterit : ut ^n tam^ reftum , non tam fiierit hone- 
ftttm 9 jn Judicium illam rem pervenire , qu^im eo modo, atque ab eo vin- 
dicari , quo modo , Al a quo fit vindicata . Poftea fic rem fiiifse apertam , 
uc judicium de ea re fieri nihii attinuerit . Atque hic demonftrandum eft 
rationibus , & rebus fimilibus , permultas ita atroces , & perfpicuas xts ef- 
ie , ut.de his non modo non neoelse fit , fed ne utile quidem , quin mox 
judicium fiat ^ exlpe£bare • Locus .communis accufatoris in eum » qui cum 
iil t quod arguitur , negare non poffit , tamen aliquid fibi fpei comparet ex 
ludiciorttm perturbatione . Acque hic utilitatis jodiciorum demonftratio , Sc 
de eo coaqueftio , qui fupplicium dederit indemaatus ; in ejus autem , qui 
iumplerit^ audaciam tc crudelitatem^, indigdatio. 

. A defiBnibre , in ejus , quem ultus fit , audiciam ( * ) conqueftio : rem 
iiofi ^x nomine ipfius negotii , ied ex confilio e)us , qui fecerit , & caufa ^ 
&• tempore confiderari oportere .* quid mali futurum fit , aut ex injuria , 
auc ex Iceiere alicujus ^ nifi udu ^ & cam perlpicua audacia ab eo , ad 

I % cu)us 



mmim 



(5^) T>€lthtrmtionis ) Ided, earom ontio- eriminis , Grjeci Ari^xXtUAa (qiufi recrimi- 

nam» qiur verfafttur in gtnere deliberativo. ttttionera) tppelhnt. Vide fiipra cap. ii.Iib. 

Vide fiipni cap. %» lib« r. n. ^. Id^m* i. n. ^i. Sc csp. z6. lib; ». n. 5^ tdim. 

Cf»> UMisshmem ) M ci, eun ouslitatis (*) Confntfiio^ ViA. Msn. Ctttt. /iiM cqh>-^ 

ailiiffnpciTje ftatun , ^em Cicero reUsionom ftutfisanim 
€r$mim$, Hecenatanus Hhetor trmnim$9n$m 



Z Digitized by 



Google 



d8 m iWBmjom nmT<)mcj 

cu}us £imai^ , aut ad parentes , auc ad Uberos pertinuerit , aut ad ati^uam 
rdm, quam caram eise omnibus , aut necefse eft » aut oportet tfse ^ fixttit 
vindicata • . 

XXIX. Remotio criminis ($9) eft, cum e^us intentio fa£li^ quod ab ad« 
Terfario infertur^ ia alium ^ aut in aliud dimqvetur . Id fit biparcito ; nam 
tum caufa, tum rcs ipfa removretur. 

Caujfe remotionis hoc nobis exemplo lit: Rhodii quofdam legarunt Athe-^ 
nas, Legatis qua;ftotf-es fumptum, qnein oportebat dari , non dederunt • Le- 
gati profefti non funt. Accufantur . fntentio ett , Proiicifci oportuit . De- 
pullxo ert , Non oportuit . Quarftio eft ^ Oportueritne . Ratio eft , Sumptu* 
enim qui de publico dari foiet ^ is a quzftore noa eft datus . Jnfirmatio 
eil 5^ Yos tamen id, quod publice vobis datum erat negotii , conficere opor- 
tebat. Judicatio eft , Cum iis , qui legati er^nt , fumptus , qui de publico 
debc.batur , non, daretur , oportueritne eos conficere nihilominus legationem. 
Hoc in genere primum , ficut iix cseteris , fi quid aut ex cQn)e£lurali ^ aut 
cx alia conftitutione {60) fumi poflit , vidcri oportebit. Deinde pleraqae e» 
comparatipne (61) Sc tx relatione criuunis ( 6z) ia hanc quoque caufam 
co^ivenire poterunt. 

AcQufator autem illum , cu)us culpa id fad^um reus dicet , primum de-* 

fendet, fi poterit. Sin minus. poterit ^ negabit, (*)ad hoc judicium, illius, 

fed hujus ^ quem ipfe accufet , culpanx pertinere. Poftea dicet, Suo quem* 

q^e officio confulere oportere ; nec , fi illc peccaiTet , hunc oportuiffe pec- 

care% Deinde fi ille deliquerit , feparatim illum, ficut hunc^ accufari opc^r* 

tere , & non cum hu)us defenfibne conjungi illius accufationem . DefenioF 

autem. cum cxtera , fi qua ex aliis incident conftitutionibus , pertra£taric , 

de ipfa remotione fic argumentabitur .. Primum cu)us acciderit culpa , de« 

monftrabit : Deinde. , cum id aliena cuipa accidiflet ^ oftendet fe aut noa- 

potuiffe, aut non debuiffe id facere , quod accufator dicat oportuiflc. Quod 

noa potuerit., ex utilitatis partibus y in quibus eft neceflitudiois- vis* inapli- 

cata , demonftrabit . Quod non debuerit , ex honeftate confiderabitur . De 

utroque diftiadius in deliberativo generc dicetuc . Deinde omnia fafta efle 

a reo , qux in ipfius fucrint poteftate .- quod minus ^ q^uam convenerit ^ 

faSum fit , culpa id *alterius accidiffe .. Deinde in alterius ciilpa exponenda 

demonftraiidum. eft , quantum voluntatis, & ftudii. fuerit in ipfo : & id fi- 

V gnis confirmandum Kujufmodi , ex c£tera diligentia , ex ante fa£bis , auc 

diftisi atque hoc ipjS utile fuiffe fecere ,. inutile autem noa facere;. & cumb 

caetera vUa magis hoc fiiiffe confentaneum > quam quod propter aiteriu» 

culpam non fecerit, 

XXX, 

i^^\Remotio criminis^ Unus cft e quali- C60 ^x cempAratione ) Vidc ibid. n. ^r* 

tatis affumptiva flatibus, cui Domen ^tTnV^- & cap. *6. n. %^. Idem-, 

fffg apud Gr«cos Rhetorcs * Legcfis Quinti- C6i) Ex reUtions criminis) Vtde- liic cap« 

lian. lib. 3. cap. 6. pag. 181.. not. 46S. 26. n. 55-. & cap. 18. n. 58. Idem, 

Idcm . C * ) Negaht ) Lamb. ne^^iit hoc ad )uds^ 

C60) Ex ccnjeSttirati .... conflitatione > cium iliius, fed ad huiHS • • • • cnlfam fer-^ 

Vidc hic cap. 24. lib*- 2. n. 5;i, Idem^ timn*^ 



Digitized by 



Google 



LIB ER SECUNDUS: 6^ 

' XXt* Sni tatem non in hominem certum ^ &d in rem aK^uam cauia 
dimoirebicur , ut in liac eadem re , fi quxftor mortuuseflet , & idcifco 
legatis pecunia data non efiet ; accufatbne alcerius , & culpac depulfione 
dempta , caeteris iimiliter uti locis oportebit , & ex conceffionis (6^) parti^ 
bus qu£ conyenient , afluaiere : de quibus poft liobis dicendum erit • Loci 
autem communes ^ iidem utrifque iere, qui fuperioribus afrumptiiris (64) ^ 
incident* Hi tamen certiflimizaccufatoris, fa&i indignaiio; defenforis, cum 
in alio culpa iit , in ipfo non fit , fupplicio reum affici non oportere * 

Ipfius autem rei fit remotio , cum id ,. quod datur crimini , negat neque 
ad (e , neque ad officium fiium . reus pertinuifie .* nec , fi quod in eo fic de« 
li£him ,*fibi attribui oportere.^Id genus caufz eft hujufmodi .* In eo fcede- 
re , quod faftum eft quondam cum Samnitibus , quidam adolefcens nobilis 
porcam fuftinuit (65) juffu imperatorls . Fcsdere aucem a fenacu improba- 
to , & imperatore SamBitibus dedita (66) ^ quidam in fenatu eum quoque 
dicit ,.qui porcam tenuerit , dedi oportcre . Incentio eft , Dedi oportet. De- 
puifio eft , Non oporcet . Qpseftio cft , Oporieatrie ► Ratio eft , Non enim 
xaeum fuit officium , nec mea poteftas , cum & id aetatis , & privatus ef^ 
fem , & efset fumnu cum au£loritate & poteftate imperator , qai viderec ^ 
ut fads boneftum fcedus feriretur. Infirmatio eft, Attamen quoniam tu par-^ 
ticeps es in turpiffimo fcedere fiimmae religionis , dedi te convenic. Judica^ 
tio eil ^ Cum. is , qui poteftatis nihil habuerit , )uisu imperacoiis in fosde* 
re ^ & in tanta religione interfuerit y dedendufiie fit hoftibus , necne . Hoo 
genus cai;£e a fuperiore hoc dii&rt, quod in ,iIlo concedit ie reus oportulf^ 
ie facene id , quod fieifi dicat accufator oportuifse , fedalicut rei , auc ho- 
mini caufam attribuit , quae vcluntati fuae fiieric impedimenco fine conceffio- 
nis partibus • Nam earum major qusedam vis eft \ quod paulo poft incel* 
lig.etur - 

In boc autem non accufare alcerum , nec culpam in aUam transferre 
defaet , fed demonftrare , eam rem nec ad fis , nec ad poteiiatem , beque 
ad officium fuuai pertinuifse , - aut pertinere • Atq^e in hoc genere hoc acci^ 

drc 



C 6^ ) Concejioms ) Concefno unu^ efll e 
qualitatis .iflumptivar (lstibu$« cui apud Grar* 
cos nomenf cil tftyyyritx^ , vcnia; undc a La- 
nni« dfeitur etiam flatns. ventalts , & deprt- 
€Atto. Vide fupra cap. u.lib^i. n. 28. & cap. 
^i. lib. 1. a* ^7.. Idtn^ 

(64) Supenorihis affumptivis > Qiiatuor 
funt qualitatis aflifflippivje (latusy comparario> 
rclatio crimints , reinotio crionnis , & cof}- 
ce/fio . Duos priorcs his verbis' Tuliius dcli- 
gnavxt.^ Jdem. 

(6f ) PDrcam fuflinnsf) Nanii ut ait Vir- 
gilitt», iEneid. VIII. 641. 

C^a )Mngebant fctdera pprca .. 

Miii/icc hic locus illuilramr dcnario qiiodain 



argcntea, qirem ab Italicis populis. quo tem- 
pore b«lIunY Marlicnm motum efl , cufum ,• 
exiftimarc poflumus cx eo , quod ITALIA in. 
fcriptum in eo fit , & in medio militum fcs- 
dus rerientium vif inc fus , qui porcam Hu-« 
^ufmadi fiilhnet . Vrfinus . Dc hoc dfenario', 
5c alio non difnmilis typi confulcndus cft 
Sptinlwmius , Diff^^rt. x. dc \Ji\x St Prxftan- 
tfa Numifm. IViwrj^. 

( 66 ) Imperntore SammtiBus dedito ) Si 
quando Im;>cr3tor , prarter S. P. Q. R. vo- 
liJntateni ac fentcntiam", tbedus cum hollibui 
krwfftx , ut populus Romanus ea toedcris rc- 
hgione folvererur , Imperator ipfc in ho- 
ftium potcAatcm- vinftus tradebatur . I^fcime- 
hmus» ... 



Digitized by 



Google 



i67) CoMlpaeft) Ahas dicitur vcma, fta. ejus, qui accuCitur, mom fMStmm , l^d volm/t' 

tus venialis, Gr«cc gvyyrifj^n. Vidc cap. ii» tss dtfeiHUt$tr . Pugnant autcm h«ci ia]coa* 

lib. I. n. *J. & cap. jo. ljb.x. n.^j. d^fpt-* ccdione voluntatcm imfroknri > in purgatio* 

fQnnmus . nc , quae conceffionis jjars cft , voluntatein 

(6«) iVf fua^m mm foBum iffum imfro^ dcfendi . Itaqae cmceJ/Unit definitiDneiii le- 

hatHf m r$0 , fed ttt tgntfcstkr » id fetttnry nitcr , leriterquc imniuto, ac lego: ftr qmnm 

Qucm locura nc qmdcm gentium Dcus Hcr- no» fnBum ifjum frotatnr m rw , acc Kf- 

mes poflit %^tJutAH''. Nam conceflioaem di- fius, Inft. Orat. J. ^. 
vidit Tullius in furgarionem, 5c dcprecatio^ C*) Commotis) Man. Lamb^ commPMi- 
nem:. purgiti^ vero ei definitur^ pcr quam 



70 DE mP^NTIOm 'RBEWRIC A 

dit novi , qu«d accurator quoqiie £epe €k remotbne crioiioaliofleiii^tmficit. 
Ue fi quis eum acpufet , ^ui ^ cum prztor o£wt., in «ocpQditionem iid arma 
populum yocarit , cum confuks adeisent • Nam tit in fuperiore eioemplo reos 
z, iiio officio , ac poteftate fa£fcum dimovebat ; fic in hoc ab e^us officio ac 
pocefta^e , q«)i accufatur , iple accuiator Acbom removendo^ inac tpfa ratioM 
com&rmat acoufatioaem • In hac ab utro({ue ex omnibus lioaeftatis , & utiii» 
tatis partibus , exemplis » fignis , ratiocinando ^ quid cujufqiie oiEcii, juris^ 
poteftatis fit, <}u«ri oportebit, &, fuerirne ei, quode ag icar ^ id juris , oC» 
ficii ^ poteftatis attributum ^ necne. Locos autem communea eat ipfa re , fi 
quid indignationis 9' ac conqueltionis babebit^ fumi opottebit. 

XXXI. CoQceffio dk {67) per quam noo iadum ipfim probatur a reoi 
ftd ut ignolcatur , id petitur (6S ) . Cu)us partes funt dnx , purgatio, 9c 
deprecatio. Purgaeio efl, per quam e|us» qui accufatur, ndn faftum Ipfum, 
ied Toluntas defeoditur . Ba babet parces tres ^ impru(^ntiam , eafum , ne» 
ceflitudinem • 

Imprudentia eft , cum firifsa ali<iuid is , qui arguitm* , negatur: m apu<l ^[\ 
quofdam lex erat, bfe ^is Dia&x vitulumimmolaret. Nautae tjuidam, cum 
adverfa tempeftate tn aito laftarentur , voverunt ; fi eo portu , qiiem oon- 
ipiciebant ^ potiti eisent , ei deo , . qui ibi ^fstt , le ipitulum immolaturos * 
Cafu erat in eo portu fanum Dianx ejus ^ cui vituium immolari non lice^ 
bat » ImprudeQtes kgis, cum exifirent, vitulum immolaverunt • Accttliintur; 
Intentio eft , Vitulum immolaftis ei deo » cui non licebat . Depulfio eft ii» 
concefliooe pofita • Ratio eft , Nefcivi aon licere . Znfirmatio eft , Tamen ^ 
^ttoniam fecifti quod non licebat , eit lege fiipplicio dignus es • Judicatio 
eft I Cum id fecerit tjuod non oportoerit , & id oon oportere nefi:ierit , fit* 
ne fupplicio d^gnus. 

Cafus autenti infeietur in conceffionem, cum demonftrabitur aliqua fortu-^^ 
«a£« 09 vis voluntati obftitifse , ut in hac : Cum Lajp dagmoniis lex efitet , ut 
hoftias nifi ad facrificium ^uoddam redemptor pra^buifset , capitale efiet ; 
hoftias i& , qui redemerat ^ cum facrificii dies inftaret , in urbeih ex agro 
coBpit agere* Tum fubito magnis (*) commotis tempeftatibus fiuvius Eu- 
rotas iSy qui propter Lacedacmonem fluitj, ita magnus & vehemens fa£lus 
eft, ut eo traduci vifbime nullo modo pofTent. Redemptor , fua; voIuQtacis 
oftendendx caufa , hoftias conftituit omoes in litore , ut , qui traos flumen 
cfleQt^ videre poflenc. Cum onvQes ftudio e)us fuhitam fluminis magQitudi* 

nem 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. 71 

cem kirmt fuifle impedimento^taaica ^idam capitis arceffieniae. Intentio 
eftf Hoftia», quns-ilebttiili^ ad facrificium pneflo non fixerunt. Depulfioeft, 
QMMeffio. RatiOy Flumes enim iubito accrevit , &. ea re traduci non po* 
tuerunt » InfirmAtio eft , Tamen ^ quoniam , quod lex jubet , ftftilm non 
eft; fuppticio dignus es. Judicatio eft^ Cum in ea re redemptor contra Ie« 
gem aUquid fiacerit^ qua in- re fiudio ejus Tubita fluminis obftiterit lAagnl-' 
tudoi^ fupplicione dignus: fit. 

XXXII. Neceffitttdo autem infertur, cum vi quadam reus id, quod fect^' 
tlt , fecifle defenditur^ Iioc modo: Lex efl apud Rhodioy, ut , fi ^ua ro- 
ftrata in portu naris depiehenA. fit , publicetur • Cum magaa in alto tem* 
peftas eflet; vis ventomm, in#itis na^tis, Rhodiorum in portum navimcoe- 
git. Qiwftoc navim popuii vocat . Navis dominus negat publicari oportere. 
Intentio eft; Roftrata navis in portu deprehenfa eft • Depulfio eft , conceC* 
£0 ^ Ratio^ Vi.& necefsario fumu^ in partum coa£li . Infirmatio eft, Na- 
viax ex lege tamen populi efse oportet . Judicatio eft , Cum roflratam na- 
ritci ia portu deprehenlam lex publicarit , cumque hatc navis , invitis nau- 
ti^^ vi tempeftatis ia portum conjedk fit; oporteatne eam publicari. 
. Horum trium generum idcirco unum in locum contulimus exempia ^^ 
quod fimilis in ea praeceptio argumentorum traditur • Nam in his omnibus 
primum» fi quid res ipfk dabit facultatis^ conjeduram (tf) induci ab ac- 
cuiatore. oportebic » ut id, quod volunute faftum. negabitur , confiilto faftum- 
fuipicione aliqua demonftretur. Deinde inducere definitione» neceffitudinis , 
aut cafus, auc imprudentis , dc exempla' ad eam definitionem adjnngere \ 
in quibus imprudentia fiiiise videatur, autcafus^ aut neoelfitudo, & ab his 
id quod reus inferat^ leparare, id eft, oftendere dtffimile, quod levius, fa- 
cilius ) non ignorabile , non fortuitum , non necefiarium fuerit • Pofiea de* 
monflxarey potuiise vitari, & hac ratione provideri potuifle , fi boc aut iU 
lud (a) feciiset , aut nifi, feciflet ^ prascaveri : Sc definieionibus oikndere , 
non hanc imprudentiam , aut cafum , aut neceffitudinem , ied inertiam , 
negligentiam 9 famitatem nominari oportere. I 

Ac fi qua neceffitudo turpitudlnem videbitur habere^ oportebit per lot^ 
nim conununinm implicationem redarguentem demoniirare^ quodvis perpeti, 
mori denique fatius ftiifle , quam ejufmodi neceffitudini obtemperare • At- 
que tum ex his lecis ^ de quibus in negotiali parte (70) diftum eft, |uris 
gc ^equiutis naturam oportebit qusrere, &» quafi in abibluta juridiciali (71)^ 
per ie hoc ipium a rebus omnibus ieparatim coniiderare • Atque hoc in lo» 
co 9 fi facultas erit , exemplis utl oportebit ^ quibus in fimili excuiatiene 

noa 



■ 



' ( 6^ ) Cmfi^Mm") Id eft , ilkun qu«ftio* r$t » fr^cmvni* 

m% omohas ftatum^ qui dvAxar cim)$ifi^idh i ( /9) Nfi^tMti fsrti) Qitid fit pm aese« 

f^Si Tei di fAi. Vide af. S. iib. 1. n. i^. (71 ) Mf^lMCs twidiiiMli ) Qiid fit mrs 

CMfpmimnrim . jttridicialif abfolot* , qa« opponator iffnm« 

( a ) Fiiifii ) Ijnh. Faijfit , Mc'j$i fii fMca ptiv« , vide ibid. n. »4» i^ • 



Digitized by 



Google 



72 DE INFENTIOm JdJETOniCJ 

jion fit ignctum; & contentione, magis illis Jgnofcendum fuiffe : & er de- 
liberationis f 7* ) partibus , turpe aut inutile effe coiicedi eam rem , <juae ab 
adverfario commiffa fit ; pernugnum effe , & magno futurum dfetrimento ^ 
fi ea res ab iis , qui poteftatcm habent (*) vindicandi, neglefta fit. 
XXXIII. Defenfor autem converfis emnibus his partibus poterit uti. Mall. 
itje antem in voluntate dcfendenda commorabitur , & in ea re adaugenda, 
quac voluntati fuerit impedimento : & fe plus , <juam fecerit , facere rion 
potuiffe : & in omnibus rebus voiuntatem fpeftari oportere .• & ft convinci 
jion poffe , <juod non ablit a culpa : & ex fuo nomine communerh homi* 
num infirmitatem poffe damnari , Deinde nihil indignius effe , quam eum , 
qui culpa careat , fupplicio non carere . Loci auteai cammuncs accufatoris, 
unus in confeffione , & alter , quanra poteftas peccandi relinquatur , fi fe- 
mel inftitutum fit , ut non de fafto , fed de fafti caufa quafratur . Defcn- 
foris autem , conqueftio calamitatis ejus , qux non culpa , fed vi majore 
quadam acciderlt , & de fortuna; poteftate , & hominum infirmitate., & 
uti fuum animum , non eventum confiderent . In qnibus omnibus conque- 
ilionem fuarum «rumnarum , & crudelitatis adverfariorum indignationera 
ineffe oportebit. 

Ac neminem mirari conveniet , fi aut ia his, aut in aliis exemplis fcri- 
pti quoque controverfiam ( 7J ) adjunftam videbit . Quo de gcncre poft erit 
jicbis feparatim dicendum , propterea quod quxdam genera caufarum , fira- 
pliciter , & ex fiia vi confiderantur :] quacdam autem fibi aliud quoque all- 
<quod controverfias genus' affumunt . Quare omnibus cognitis , non erit diffi- 
cile in unamquamque caufam transferre , quod ex eo quoque genere con- 
Ycnict : ut in his exemplis conceffionis ineft omnibus fcripti controverfijt 
ea , qu» ex fcripto & fententia nominatur ( 74 ) : fed quia de conceffione 
loquebamur , in eam prxcepta dedimus . Alio autem loco de fin-ipto & 
fententia dicemus . Nunc in alteram conceffionis partem confiderationem in- 
tendemus. 

XXXIV. Deprecatio cft , in qua non defenfio fafti , fed ignofcendi po- 
ftulatio continetur . Hoc genus vix in judicio probari poteft , ideo quod 
conceffo peccato , difficile eft ab eo , qui peccatorum vindex effe debet , ut 
ignofcat impetrare . Quare ( * ) parte ejus generis , cum caufam non in eo 

con- 



(71) Veli^eraficnis i Id cft , gcneris dcli- 
berstivi. Alladit enim ad celeberrimam ora- 
tionuin di yifionem , fecundum quam aJis di- 
cuntur efle in genere demooflrativo iViiTMx- 
71x5 , alisf in genere deliberativo hfinyoei-^ 
jcf , vel evfJifiu\4>Tixf , aliae denique in ge- 
iicrc judiciali Ipuunxf . Vide cap. j. lib. 1. 
n. 5. Xdem, 

(*) Vindicandi) Vid. Man. judicandi. 

^7^) Scripti eontroverfiam ) Confideran- 
dum cft, ait TuUius pag. 33^ an in ratione, 
an in fc^ipto fit cQntroverfia • Nam fcripti 
cotttroveraa eA ea, qua: cx fcriptionis gene-* 



re nafcitur. Quintilian. lib. 5. cap. 5. ftatus 
alios rationaks , alios legaies vocat , idqu« 
Gra?corum Rhe toruni exemplo , aui gd^eig 



\oyt%ac Sc fefHnJc sppeilant 
lib. I. n. ^f. Idem, 



Vidc cap. 



13- 

(74) Contr&9er(iit quA ex fcripto ^ /"#»- 
tontU nominatur ) Ea Grarce dicitur wfd 
pW J^ S^wolat, quafi dicas de diBo c^ fen-' 
tentia . Hoc controverfia? feu ftatus legalis 
genus fufius cxponunt Tuiiius hic , cap. 42. 
& Quintilian. lib. 7. cap. 6. tdem . 

C*) Parte ) Lamb. parce eo genere, cum^ 
coHfm in eo, ut depreceris » confiitueris , 



Digitized by 



Google 



L I B E R S J£ C U N D U S. yy 

conftitueris , uti licebit . Ut fi pro aliquo cUro , aut fbrti viro , cujus ia 
lenipublicam multa fint beneficia, dixerls : pofllis, cum videaris non uti de« 
precatione , uti tamen ad hunc modum : Quod fi , Judices / hic pro fiiis 
beaefijciis , pro fiio ftudio , tjuod in vos habuit femper : tali fiie tempore , 
multorum fiiorum re£te fa£h>rum canfa , uni deIid:o ut ignofi:eretis poftu» 
laretj, tamen dignum veftra manfuetudine , dignum virtute bu)us eiTet , Ju-i 
dices , a vobis hanc rem , hoc poftulante , impetrari. Deinde augere bene^ 
ficia licebit , tc judices per locum communem ad igaofi:endi yoluntatem 
ducere . 

Quare hoc genus , quamquam in judiciis non verfatur , nifi quadam ex 
parte: tamen quia &:pars ipfa inducenda aonnunquam eft, & ia fenatu, aut 
ooncilio forpe omni in genere traflanda , in id quoque prsecepta ponemus . 
Nam in feaatu , 8c in concilio de Syphace ( 75 } dtu deliberatum eft ; Sc 
de Q«Namicorio Pullo {76) aptid L.Opimium (77^, & ejus concilium 
diu diftum eft « £t magis in hoc quidem ignofcendi , quam cognoicendi 
poftulatto valuit . Nam iemper animo bono fe in populum Romanum fuiiTe 
Don tam facile probabat , cum con)e£hiraIi conftitutione ( 7i } uteretur ^ 
qtiam ut , propter pofterjus beneficium , fibi ignoiceretur , £um deprecationis 
partes (a) adjungeret . 

XXXV. Opcnrtebit igitur «um , qui fibi ut ignofcatur , poftulabit , com« 
soemorare ^ fi qua fua poterit beneficia , & fi poterit , oftendere , ea ma« 
}ora elTe , quam ha?c , quas deliquerit , ut plus ab eo boni quam mali pro* 
feSkam efle videatur . Deinde ma)orum fuorum beneficia, fi qua exftabunt, 
proferre . Deinde oftendere , non odio , neque crudelitate feciile quod iecerit , 
ii^d aut ftultitia , aut inrpuliu alicujus , aut aliqua honefta , aut probabili 
caufa • Poftea poUiceri , & confirmare , ie & hoc peccato doftum , & be* 
neficio eorum , qui fibi ignoverint , confirmatum , omni tempore a tali ra- 
t)ione abfiiturum. Deinde ipem oftendere^*aIiquofe in loco, magno iis, qut 
fibi conceflerint, uiui futurum. Poftea, fi facultas erit^ fe aut (i) confan^ 
guineum, aut )am a majoribus ia primis amicum efe demonftrabit; & am« 
plitudinem fux voluntatis , & nobiKtatem generis eorum , qui ie filvum 
velint, & dignitatem oftendere, & cartera ea, qux perfonis adhoneftatem, 
Tom. I. ^ K & an^ 



2^ 



fi 



(70^^ Syphdtce^ Syphaz Maflyloram in 
Nuoiidii rex focietatem primaoi iniit cum 
P. Scipione; frada deinde fide , Hafdrubali 
adhaeht : tandem devidus , captus , tc per 
triumphum a Scipione , ii Polybium aodias , 
circumdudus, paulo poft in cuftodia Tibure 
obiit , anno U. C. jyj. Pruft$tis . 

(76) De S* Numitorio Pulio) Prodiiore 
in bello Fregeilano .* de quo Philipp. III. cap. 
6. Idem. 

C 77 ) ^fud JL Opimium ) Amicus meus 
addit , PrAtorem . Rede • ft ex libro aliquo 
nunufcripto • ConfcAtit hiftoria . lavius iA 



Bpitorai. Lib. LX. £. Ofimius Prdter Pre-^ 
SelUuos, qui defecermnt • *» deditiouem sc^ 
cepit , Fregellas diruit . Uriinus . 

(78) ConjeSturuli conftituti^ue } Tf ^*X*" 
Ci»? «"«Vw . Vidc cap. 51. n. 6^. CupperoU'^ 
nerius - 

(a) Adjungeret ) Lamb. u^uugeret » t^ 
tehat . 

(b) Confunguineum ) Lamb. confungui" 
ntum maforihus in primis eortnu • f *' /' [f '* 
vum velint , uut umicum effe demonftrmbiti 
ej« umplimdin^m fud voluutuHs , ©• »^W- 
Titutem generis , & diguituHm ofteudgt. 



Digitized by 



Google 



74 Z>-E INVENrWKE RRET0K1CA 

& aroplitudinem funt att.ribujta, cura conqucftionc^ fine arrogaatia io fe ef- 
N £i defflpnftrabit , uc I^oaore potius. ali^uo , quao^ i|llo fupplicJo dignus eflil 
videatur • Deincje c^teros proferre ,: ^ulbus majora delicla oonpefTa fint • Ac 
xnultum proiiciet « & £? mifericordeoi. ii^ poteftate , dc propen^um a4 igno- 
icendqnx £\\\^^ oftendf^t. At^ue ipfum illud pe^catum eric e^tenuandum , ue 
ciqatn fniQinauia obfuifi^ yideatur ; &: aut turpe , 4Ut inutile demonftran^* 
duni » tali de hpmine fupplicium fumere • Deinde iQciji qommunibtts miferl- 
cordiam capta.re oportebU e« iis pra^ceptis ^ ^us» int primo iibro funt ex-^ 
pofita. 

X^XVI. Adverfarius autem mMef^^a augebit : nifail impfudeaiter , fid 
ompia ex crudelitate ^ malitia fa£2;a dicet • Ipfum immifertcQrdem » fupeiv 
bum fuifse , & , fi po^erit ^ odendec iemp^ inimicum fuifAe^ , * Sc an!iicunt 
fieri nuUo -modo pofse • Si beneficia proferet .- aut aliqua de caufa faoka ^ 
Bon propter bepevolentiam demonilrabit; ; aut poftea odium Qf$e acre (ufco- 
ptum ; aut iUa omnia maleliciis else deleta ; aut levtQra b^heficia » qmta 
ngialeficia ; aut , cum beoeficiis honos babitus fic , pro maleiicio pcenam fu« 
mi oportere . Deinc(e turpe e(se , aut inutile , ignofci . Deinde , « ^tio , ut 
ppteitas .eiset , (ep^ ppcarint , in e^m poteft^te non uti , fummaai efso 
fiultitiam : 8c cogitare oporcere , quem animum in eum , vel quale odium 
habuerint • Locus autein commuais.(*) erit ^ indignatiq m&leficii.; dc zl- 
ter , eoriun miiereri oportece , <jui propcer forcuaarai , non propier. oulidaaa^ 
in miferiis iint» 

Quoaiaun jgitur in generali conftitutione ( J^) tamdiu propter e>us par* 

tium multitudinem commoramur , ne forte. varietate & di(fitnllitudine re-» 

r^m dedu£kus ^licuju^ animus; in queadam errorem defe^ratur : quid eciam 

uobis ex eo geoerc^ reftet y &. <}uare reftet , admonendum videtur . Juridl- 

Qialem (80) caufan^ efse.dicebamus , in. qua acqui 811 iniqai uatura,, prae- 

ii;iii auc, poenx ratio ^uxreretur . Fis^ c4ufa5 , in quibui de a:quQ & intquo 

quacritur, expofuimvs^ 

. XXX VII. Reftat auac.,. ut de pKmio , .& de pcena. explicemus. . Sunt* 

enim multge caulp? , quap. ex praemii alicujus peticione conftanc . Nam &; 

apnd judices dc .pra:mio fepe accuCitonim quaBritur > & a fenatu, aut coo* 

cjIio %}i<mpd prarmium fepe petitur. Ac neminem conveniet arhitrari , nos» 

cum aliquod exemplum ponamus , quod in fenatu agacur, a judiciali gene- 

re exemplorum recedeire . Quicqaid enim de bonune probando ^ ^qt imptO'- 

bando dicitur , cum ad eam diclionem ^ fententiarum quoque racio accom* 

modecur , id non , fi pcr fencentia diai<wiem agitur , deltberativum eft : fed 

quia de homine. ftatuitur, judiciale eft habendum (9i). Omnino autem qui 

,_.>■■ dili. 

«^ggggw^^ipn . j 1 ■luiiu iMij mwi i mmmmmm^\ 11 

C*) £r/r) Lamb. cth joic, inUri»mio . negoiiali moc^j^^^fixl opponiiur • Dc his vi- 

^79^J» generali conftituticne^ Id cft, in dc fupra. cip. i u lib i. n. 14. Idm . 

CQ quaftionis oratonac ftatu . qui ^c ftatus (81) Delil»»Uvw efi . . . . wridicUU 

?" fr'f * ?' ^"''^'*" V^'^ appcJIari fo. f/f Mendum^ Grarci dicunc frvyfiH\4iri%h 

fure. Vidc cap, 8. Iib. i. n. ^i. Idtm. 4, y, ^, I/flm. ^^ r j t 



Digitized by 



Google 



DtB E R SIE C UnT>UT. >ri 

/laigtBMI: oiimfaim cauianm ▼im ^ oatursm coguoirerit , com gefiere pil. 
jBo, tum €tiam ibrma tas intelligct di;flMere . Oeterts tutem partibus aptas 
iafier fe oflnncS) & aliMi ia aMam impltcatam vidcbit, 

NtiBC ite >fraiiis confideremcra • ULicioiuf Cral^e coftful qnofclate ih 
«iteriore Gallia, nuHo tUaftri, nefut cetto duce , nefHe «o nomine, ne^iife 
aanmero pntditoa, «t digni efient q<ii bofles popiill Aonia^i efte' dfeerentnr; 
^iiOd taaen escarfionilms. ift lattt^niis iiiftftam pn^vli^ilim ivddereftt , 
4:onfe£Utus eft ^ & oonfecit : ftomani re^ilt : rrittmphum a lenatu poOuTat . 
llic ^ ut & in deprecatioM » nihii ad nos attinet , rationibus & infirmatioU 
nibus rationum fupponendis , «4- )utffcationem perre^ire : propterea ^uod , 
Aiil alia ^uoque incidet confttrcrtio { 8a ) , ant psrrs conftilutionis , fimplct 
erit ladicatio (8}), & in fuafftione ipfa continebitur . In de^reeatioAe, hn^ 
iufmodi^ Oporteatne poDna allici t in bac , Iiurufinodi: 'Oporteatae pri:miuni 
dari* Munc ad praBmit qudcftionem appofitos locds exponemus. 

XXXViir. Ratio igkur pra^mil quatuor eft iti partes diftributa.* in bene* 
ficia , io l^mioem , Jn prarmii genus , in facultates . Beneficia ex fua vl , 
^x cempore , esr aniitio e^s qui fecerit , f *) eic cafii coiifiderantur • E^t 
fua vi quxrentur, boc modo: Magna, an parva; facilia,- an difficilia ;-fin- 
gularia finc , an vulgaria ; vera , an falfa quitdam eit oriftlone honeften* 
%xu. Ex cempore autem, Si tum ,^ cum indigeremus; cum carteri non po& 
iient^ wt nollent opitulari; fi tum, cnmfpes deferuifiet, dpitulatui fit. tat 
animo, Si non fiii commodi caufa , fed eo confilio feeit omnia , nt boc 
coniicere. pctffet. Ez ^iii, $i non fortuna, ftd induftri^^kSum videbitur , 
aut fi iacbftftriai: fertana obftittrit. 

In bominem aucem , Quibuf rationibus vixerit , quid fumptu'^ in eam 
rem , auc laboris infumpierit ; & fi quid aliquando tale fecerit ; nuiii alie<« 
ni laboris, aut deorum boDicatis prsmium fibi poftulet; mim ali^uandoipfe 
talem ob caufam prstmio aliquem affici negartt oportere ; aut mim )am it-^ 
tis pro eo, quod fecerit, honos habitus fit; aut num neceffe fueric ei face* 
re id, quod fecerit; aut num huiufmodi fit fa^um, ut, nifi feciiTet , fup« 
plicio dignus eflet, non, quia fecerjt, prarmio; aut nmn ante tempus pne* 
xnium pecat , & (pem incertam cerro vendicet prctio ; aut num , quo fiip» 
plicium aliquod vicet , eo prdrmium poftulet , uti de fit prxiudicium faftum 
c0e .videatur, • 

XXXIX. In prarmii autem genere , quid , & quantum , & quamobrem 
poftuletur, & qno, & quanco quarque res prarnuo dlgna fic, confiderabitur . 
Deinde apud ffia)ores, quibus hominibus, & quibus de cattlts talrs honos fic 
habitus, quzretur. Deinde ne is honos nimium pervagetur . Atquef iiice)u^y 
qui contra aliquem przmium poftulantem dicet, locus erit oommunis, Prasr 
mia virmtis A: officii , fan£ta & cafta eiTe oportere ; neque ea aut cum inou 

K a ^ro- 



(8a) Cwftitutic') SwVi^, idcft, quarftio- i^p JuMicsth') t$ xei»»*m^» • VkI« «p. 
mis ontoriae ftanis. Vide cap. S. iibi i. n. i6. t^* bb. i* n. 17. Idem. 
Idtm, (*) JE* r«/«) Viia. Cnit. #» ^/iar/«. 



Digitized by 



Google 



7<r M imEmiom RmTORicj 

probis communic^rt , aut io mediocribus homijiibus perv^utgtri « Et aker ^ 
Mious homines Tirlutis cupido^ fore, ?irtutis prxmio pervulgatos qu^ enim 
rara, & ardua fint , ea ex prxmio pulchra, & jucunda hominibus videri« 
Et tertiqs, Sl ezfifttnt , qui apud majores noftros ob egregiam virtutem 
tali hpnore d^nati funt, nonne de fua gloria, cum pari prasmio tales ho- 
mines af&ci videant, delibari (i^) putent? & eorum enumeratio , & cum 
eis , qytos coutra dicat , comparatio . Ejus autem , qui przmium petet , fa£U 
fui amplificatio , tc eorum qui prxmio a£Ee£U funt, cum fuis fa&is conten- 
tio. Deinde csteros a virtutis fiudio repulfum iri , fi ipfe prxmio non Gt 
affe&us^lFacuItatQs autem conliderantur ,. cum aliquod pecuniarium prxmium 
poftulatur: iii quo utrum copiane fit agri, ve&igalium, pecuniae, an penu- 
riz^ ponfideratur . l^oci communes ,. Facultates augere,. non minuere , opor-i 
tere ^ &. impudentera effe , <jui pro heneficio non gratiam , verum merce- 
dem poftulet :. contra auteox de pecunia ratiocinari , fordidum effe ,. cum de 
gratia referenda delibcretur ; & ie non pretium pro fa£ko , fed honorem ^ 
ita ut faftitatum fit, pro beneficjo poftulare. Ac de cdnftitutibnibus quiden» 
fatis di£lum eft; mnp de ils controverfiis., <i\xx in fcripto verfantur ( &5 )^ 
dicendum videtur. 

XL. I:n feripto. veufalur controverfia , cum ex icriptionis ratione aliquid 
dubii nafcitur. Id fit ex ambiguo ( 8^ ), ex fcripto & fententia (87), cx 
contrariis legibus (88), ex ratiocinatione (89.), ex defijiitione (90; .Ex 
ambiguo autem. nafcitur controverfia, cum quid fenieric fcriptor, obArurunx 
eft, ^uod fcriptum duas plurefve res fignificat, ad hunc modum: Paterfa'* 
milias, cum filium heredem faceret , vafprum argenteorum pondo centum 
uxori fiix fic tegavit- : Hi^res tmu/ uxori' mCiff vafirum argenteorum pondo 
antum^ qua volci^ dato.. Poft mortem cjus vafa magnifica^ & pretiofc cx*^ 
lata petit a filio mater: illc fe, quae ipfe vellet, debere dicit . Primum , fi 
ficrl poterit ,, demonftrandum eft,^ non. effeambigue £briptum, propterea quod 

onijies 



C84) Tkelthari^ Vulgo deli&erari: pro quo 
Muretus in Ciccroniani , de quo in Pra?tiitio- 
Ae diceban , eacenpli mapginibus , dtlibMriy 
fcripferat . Repofuit Lambinus » diliSrari , . 
quod interpretatur, detrshi, detm :. ut apud 
Jtucretiuni lU. iioi^ 

. t • • . fnc delihfare tMlemus 
Tempere dt mortit,. 

Qianquam. ^ ibi dpud incretium , deUSuri' t 
lcgi vult. Tan.Faber. Jiidicium erto dDdorum .• 
neque enim hicego me cnticum , fed edito- 
srai debco profiteri . OUvetus • 

C8f yDe eoteftitutienihHs fatisu . . . rmnc 
de iis controverfiis qua in jcripto verfantur) 
Vide ut ipfe Tulliui cenfiitutiones vi^<;ac^Q, 
id e0> oratoriarum qua>flionumftatus proprie 
diaos & Aria^fufnptot- bsalibys quseftioni- 
bus quadantenus o|>ponat . Vide vana Rheto^ 
rum fyftemata it Itatihus in.QLiintil.pag.. 181. 



not.:46ji. £apperonnerius • 

(86) Ex ambiguo^ K^pliQXteiM Gr^ci 
Rhctores vocanr. Legalem hunc ftatum fuiius 
explicat Quintii. hb. 7. cap. 9. Uem. 

( 87 ) Ex fcripto 6» fententia ) Ilfci pwTi 
% SiciMmag . Vide ipfum Ciceroncm hic cap, 
41. & Quintil. lib. ?• <^^P* ^- J^dem.^ 

(88) Ex contrariis legibus^ hrrcoiiict^ 
Legalem hunc ftatum ( vcl potius qua?ftio- 
nem) exponunt TuIIiu» hic cap.45. dc (^in* 
tilian. iib. 7. cap. ^..Idem^ 

( 8p ) Ex ratiocinatione ) ^v>\eyiff^g qui 
ftittts (vel, a mavis, quseftio) legalis pluri- 
bus explicfitur a Ciceronc hic, cap. 50. & a 
Quintil. lib. 7- cap.. 8. Idem. 

(50) Ex. definitione) Cff^g» i oei^fiig vo^ 
(Jf^twct qui ftatus ( aut qujeftio ) legalis pro- 
prios ac pcculiaris eft Tirllia hic , ftwmw f t. 
Sl Hcrenn. L.18.. 19. 24. Vide 5: Qtiintilian.- 
pag. iSi*. num. 468. Jdcm^ 



Digitized by 



Google 



UtBER S Ee U N DUS. 77 

omMi III confoetttdijDe iermonis fie utt fbient eo verba uoo , pIurHniive tit 
CA /ententia ^ in qm is i ^ui dicet , accipiendum efle demonftrabit • . Deind< 
ex fuperiore , & ex inferiore icriptura docendom , id , quod ^uxratur , fieri 
perfpicuum • Quare fi ipfa ftparatim ex fe verba confidereatur , ormiia , 
auc {deraqoe, ambigua vifum iri. Quas autem ex omni confiderata iceiptu^ 
ra peripicua fiant , Iisec ambigua non oportere exiilimari • Deinde qua in 
iententia fcriptor fuerit, ex caeteris ejus fcriptis , faftis, di£^is , animo, at- 
que vtta e|us iumi oportebit, & eam ipfam fi:ripturam^ in qua inerit illud 
ambiguum, de quo quxritur, totam omnibus ex partibus pertentare, fiquid 
aut ad id appofitum fit, quod nos interpreteniur, aut ei , quod adverfarius 
intelligat , adverfetur • Nam facile ^ quid verifimile fit eum voluiife , qur 
fcripfit^ ex omni icriptura, & ex peribna icriptoris, atque iis rebus , quas 
perfonis attributac iunt, confiderabitur . 

Deinde etit demonilrandum , fi quid ex ipia re dabitur facultatis , id ^ 
quod adverfarius intelligat , multo minus commode fieri poife, quam id , 
quod nos accipimus, quod illius rei ne^ue adminillratio , neque exitus uU 
lus exilet : nos quod dicamus, facile & commode tranfigi pofle. Ut inhac 
lege, ( nihil enim prohibet fi^lam exempli loco ponere , quo facilius res 
intelligatur ) Mcretris coronam auream ne kabe$o. Si hahuerit y publica efto. 
Contra eum, qui meretricem publicari dicat ex lege oportere , pofiet dici ,. 
neque adminillrationem efle ullam publicac meretricis , neque exitum legis 
in meretrice publicanda : aut in auro puUicando 6c adminiilratioQem , tc cKjt 

exitum facilem efle, & incommodi nihil ineflie. 

XLI. Ac diligenter illud quoque attendere oportebit , num, illo probato, 
^uod adverfarius intelligat, utilior res, aut honeilior, aut magis necefsaria, 
a fcriptore neglefta videatur. Id fiet, fi id, quod nos demonllrabimus, ho- 
nefium, aut utile, aut necefsarium demonftrabimus : &, fi idy quod abad- 
verfariis dicetur, minime cjufmodi dicemus efse. Dcindc fi in lege crit ex 
ambjguo controverfia , dare opcram oportebit \ ut dc eo , quod adverfarius 
intelligat, alia in Icge cautum efse doceatur. 

Permultum autem proficiet illud demonftrare , quemadmodum Ccn^^x^stt^ 
fi id , quod adverfarius accjpiat , fieri , aut intelligi voluifset : ut in hac 
caufa ^''in qua de vafis argenteis qqarritur , poifit mu4ier dicere , nihil at- 
tinuiise adfcribi , qua volet ^ fi heredis voluntati permitteret . £o enim non 
ad/cripto nihilinefsedubitationis, quin heres, quac ipie vellet, daret. Ameii- 
tii: igitur fiiifse, cum heredr vellet cavere, id adfcribere , quo non adicri* 
pto, nihilominus heredi caveretur. 

Quare hoc genere naagnopere talibus in caufis uti oportebit : fi hoc mo» 
do fcripfiiset, ifto verbo ufus non tk^^ non .ifto loco verbum iihid collo 
cafset . Nam ex his iententia icriptoris maxime perfpicitur . Deindc qua 
tempore icripcum lit, qua;rendum eft , ut , quid eum voluifse ia eiufmodi 
tempore verifimlle fit ^ intelligatur . Poft ex deliberationis partibus ( 91 ) > 

quid 

C91) JEat dtlther4tionis pttftihus ) Id cll, vum, ^u^/^yX^/X^y* Vidc cap. y. lib. k lu 
qiix pcrtincnt ad genus orstionis dcliberati'» . f* Id^m^ 



Digitized by 



Google 



78 DE imENTIONE RHETORICjt 

quid utilius ) & quid honeAuis y & illi ad fcribenduin , ft &ir ad cataft^-^ 
bandum fit , deinoaftrandum : & ex his fi <{utd amplificailoaij^ dabitur ; 
communibus .istriaque locis uti oporrebic* 

XLII. Ex fcripto & iententla (94 ) concroverfta cotififtit ^ cuo» alta^ ver« 
bis ipiis , qux icripta funt , mitur : alter ad id , qnod fcriptorem fenfltse 
dicet, omnem ad>ungit dtdionem • Scriptoris autem ienceQtia » ab eo ^ qui 
fententia fe defendet/tum feo^er ad idem fpe£i:ape ^ & idem vell& demon* 
ilrabitur: tum aut ex fa£h>y aut ex eventu aliquo ad tempihs 4d^ <^<iod m^ 
ftituit, accommodabitur . Semper ad idem fpeftare^ hoc modo; PaterfamiHa» 
cum liberorum nihii haberet , uxorem autem haberet ,. in teftamemo hi 
fcripfit : Si mihi fiUas gcnUus unus y plurefve , $s mihp bcres $fio . Detnde 
qu2 afsolent ^ Poftea.^ Si filius ante morttur , quam in tutdlam fuam- vent* 
rity tu mihiy dicebat, fecundus hercs efii>. Filius noa efl nacus^ Ambigunt 
agnati cum eo y qui eft iecundus heres , li fiiius ante , quam in tucehm 
veniat , mortuus fit . In hoc genere non poteft hoc dici , ad tempos , auf 
ad eventum aliquem fententiam fcrlptoris oportere accommodart ? proptereaf 
quod ea fola demonftrarur^ quafretu&ille » qui contra icriptum dket^ fuam 
efsc hereditatem defendit. 

Akerum autem genus eft eorum y qui iententiam mductmt r rn apsy non 
ijmplex volun^as icriptoris oftenditur , qu« in omne tempus , & in omne 
faftum. rdem valeat; ied ex quodam fafto, aut eventu ad tempus iiiterpre^ 
tanda ^icilur • £a partibus }uridicialis afsumptiscac ( ^) > maxime iuftinetur » 
Nam tum inducitur comparatio ( 9^4 } ^ ut ia eum , qui , cum lex aperirf 
portas npftu vetaret , . aperuit quodam in beHo ^ & auxilia qusdam fn op-» 
pidum recepit, ne ab hoftibus opprimerentar ^ fi fbris efseat „ quod prope 
muro^ cailra hoftes haberent. 

Tum relatip criminis ( 95 ), ut in eo^ qui, ciwn conxmunis Fex omniumr 
homlnem occidere vetaret, tribunum militum (9^} fuum, qui vim fibi in- 
ferre conaretur, cccidit. Tum remotlo criminis (9^7),,ut in eo, qui, cum 
lex, quibus diebus. in legatlonem proficifcerecur,, pcseftbttorat; fuiafitmptum 



non 



fi 



(91 > Ex fcripto cJ» fententia ) TUti pnri 
Hf fiMHUff, id cd , de did» Sl feftcencia. 
Vlde Quintilian. liB. 7. cap. 6V Xdem. 

C 9? ) Jursdieiatit affumftivd ) /^yuueXo^'^ 
JcSjf mffTf^iTtxig' Ubi 79 iuriMieiaiis opponi- 
tur 7« ncgotiali., €if^yf*i*Tixf » & »* affiim- 
ptivd opponitur tj; ablolutx , dimXaTiKH , VU 
de c«p. II.. libw T. n. 3^4. if. i6. 1/. Idem ^ 

(94) Camfmatio) A^Wfmc, qiiar unA eft 
c quatuor parcibus ^ialtatis' afiumptivae . Vi- 
de cap. II» lib. i. n. ^. dt cap. %^ iib.x.n. 
47. idem^ 

(95) Kfilatio criminit) AW>«Xi^. Altc*^ 
ra pars eft ijualicatis afTuniptivar, d$ qua vii* 
cap.ii. lib.i* 0.3]. 9^ cap.:^« lib.x. n.f$.^/i» 



( 96 ) TriSunui mifieum > Tangit Piutar- 
chus ia Mari» haoc rem» 5c ipfe Cicero ia 
Orat. puo Milone » his vcrbis ; Jhtdicitiam 
mm triperet mititt Trihunus mtliraris in 
exereita C. Marti , propinfour e)us ImferatO' 
ris , interfeShss a& <« ep , em vim affereSae • 
"EaceTt enimprobus ddolefcens pericuUfe , auam 
ptrpeei eurpiter malteit : aequehunc ilie vif 
fuatmus, feelere folutum , fesfieuU likeravii. 
Lambinus» 

\97y t^tniotio criminir) Ufm^aat^, Tcrtia 
pars eft qualitatis afluinptivie . De hac vide 
eap. 11« lio. I. it. 50. 5c cap. tji*. lik. it n*- 
$$• lisu U CaffetonneriuX^ 



Digitized by 



Google 



^ssm^^m^mamm 



tlBER S E CU N D U S. j^ 

AOfl d^t qu^eftor, pro&dus non eft • Taai conceilio .( yt ) pet purgatio- 
oenit ^ P^ Jmprudcntku9 , ut in vituli immoktiooe : & per vioi , ut ia 
Bf ?i roftrata .* 4^ per cafum , ut ia Eurotx fluminis magQitudiae • Quara 
aut 10 fcolMtia taducetur , ut unum quoddam volui fse fcriptor demoaftre* 
tur: aut fic, ut in e}ufmodi re, & tempore hoc voluifse doceatur. 
XLllIv ErgO;]f , qui fcriptum defiendit ,- his locis pierumque omn^s , majore 
4utefi parce femper pocerit uti . ?rimum fcriptoris collaudatione , Sc loco 
Gomfiuuit aihileos» <{m }udicent, oifi id, quod (criptumiit, fpeCUre cpor-> 
tere; £c hoc eo va^gis ^ fi l^itimum fcriptum proferetur , id eft , aut lex 
ipfa,- aut ex lege ali<]uid • Poftea » ^uod vehemeatiffimum eft ^ fafti , aut 
iatfucioiiis adverfariorum cum ipfo icripto coacentiaRe , quid icripcum fit ^ 
^uid fa^um, ^uid |uratus )udex: quem locum mulcis modis variare oporte* 
hit. Tq:m ipfiim fecum admirantem , quidnam coocra dici poflic : tum ad 
jAidici^ o&cium revertentem , fc ak ee ^tiacrenteni , quid prarxerea audire ^ 
s|Ut exipe£lare debeat: tum ipfiim adverfarium, ijuafi ioccntancis loco , pro- 
ducendo, hoc eft, incerrogando ^ utrum fcriptum neget ef$t eo modo , an 
a (e* concra fai^m efse, aut contra contendi aeget i utrum aegare aufus 
fit, (e dicere defiturum « Si neucrum aegec , & concra camen dicat : nihil 
ejsc^ 4)uo homioem impudeatiorem quifqam fe vifnrum arbftrecur « In hoc 
ica cQmmorari coaveniec » quafi nihil prascerea dicendum fit ^ tc quafi con« 
tra di(;j nMl poffit ^ £epe id ^ quod icriptum eft ^ recitando ; farpe cum 
iirripcp fa^um adverfarii coafligendo ; atque ioterdum acriter ad )udicem 
jpfom revertendo* Quo in loco judici demonftrandum eft, quid juratus fit, 
quid fequi d^at: duahus de ^aufi^ judicem dubhare oportere ^ fi aut fcrl- 
ptum fit obfcure, aut neget aliquid adKeriarius* 

XLIV. Cum 8c fcripcum ik aperce ^ & adverfarius omoia confiteatur ^ 
ti|m jqdicem Icgi parere , noa irfterpretari legem oportere . Hoc loco con« 
firmato ^ mm diluere ea , qu^ contra dici poteranc ^ oportebft . Contra aa« 
tem dice^^r , fi auc prorfus^ aliud fenfifle icriptor •, & fcripfilfe aliud de- 
monftrabitur ; ut.ia: illa de tjeilameaco , quam pofiiimus , concroverfia: auc 
caufa. aflumpciva (99) inArccur , quan^ohrcm icripco non potueric ^ auc 
ooo oporcuerit obtemperari.. 

Si ^liud. fenfiile icriptor , aliud fcripfifle dicetur , is , qui fcripco utetur , 
hoc dicet., non oportere de e)us voluntate apg[ argumentari , qui , ne id 
facere poHemus , indicium nobis reliquerit fu« voluncacis : multa incommo* 
da confequi , fi inftituatur , uc a fcripto recedacur. Nam & eos , qui ali- 
ijuid Icribanc , non eiciftrmaturos^ id, quod fcripfcrint^ ratum fucurum^ St 
eo^ t V^^ iudiceac ^ cercum , quod fequaocur ^ nihii habicuros , fi iemel a 
fcripco recfider& coafueverinc • Quod fi voluntas fcripcoris conicrvanda fit « 



C98) Concelpo) Qiiae tlias dicitur ftatusve- nitur rp abfolutae « wXrrTf*? , & quatuor hd- 

tiiaHt » at vtaia» mnnmiiim* Vidt ctp^ t »• iiU hmr ptvtt» i» ptfi«t proxinie prarcedentr ex. 

;t. n. xS. cap. ^t. lib. i. n. 6;r. tdem. p6fitts« Vide cap.ii« lib.i. 0.17. ^c. idm • 

A99^ jfj^Mtf»/#M) A^yrtHmd quar opp«<« 



V) or 



Digitized by 



Google 



8o DE IWENTIOm RHETORICJ 

fe y n^n adverfarios ^ a voluntate ejus ftare . Nam mulco propius accedere 
ad fcriptoris voluntat^m , eum , qui ex ipfius eam literis incerpretetur ; 
quam illum , qui fententiam fcriptoris non ex ipfius fcripto ipcftet , quod 
ille (ux voluntatis ^uafi imaginem reliqueric , fed domefticis fufpicionibus 
perfcrutetur . 

Sin caufam afieret i$ ^ qui a iententia ftabit , primum erit contra dicen^' 
dum : quam abfurdum , non negare contra legem feci^Te , kd quare fece- 
rit 9 caufam aliquam invenire. Deinde converfa omnia efTe: ante folicos eC- 
le accufatorcs }udicibus perfuadere , affinem efle alicujus culpae eum , qut 
accufaretur : caufam proferre , quae eum ad peccandum impuliifet : nunc 
ipfum reum caufamafferre, quare deliquerit. Deinde hanc inducere particio* 
nem , cu|us in fingulas parces multa convenient argumencationes . Primum 
iiulla in lege ullam caulam concra fcripcum accipi conrenire : deinde fi in 
cacteris legibus conveniat , hanc efle hu)ufmodi legem , ut in ea non opor« 
teat : poftremo fi in hac quoque lege oporteat, hanc quidem caufam accip! 
xninime oportere* 

XLV. Prima pars his jfere locis confirmabitnr , fcriptori neque ingenium , 
seque operam , neque ullam facultatem defuiire , quo minus poffet aperte 
perfcribere id , quod cogitaret.' rion fuiffe ei grave, nec diffidle, eam cau- 
fam excipere , quam adverlarii proferant , fi quicquam excipiendum putaf^ 
iet : confueviffe eos , qui leges icribant , exceptionibus uti. Deinde oportet 
recicare leges cum exceptionibus icriptas , & maxime videre , fi quas in ea 
ipfa lege ^ qua de agitur , fit exceptio aliquo in capite r^J^ ^P^d eundem Oif^ 
(egis fcriptorem , quo magis eum probetur fuiffe excepturum , fi quid ex« 
cipiendum putaret : & oftendere , caulam accipere nihil aliud effe , nifi le« 
gem toilere : ideo quod , cum femel caufa confideretur , nihil attineat eam 
ex lege confiderare , quippe qu£ in lege fcripta noh fit • Quod fi fit iniK- 
tutum ;' omnibus cauiam dari , 8c poteftatem peccandi , cum iatellexerint , 
vos ex ingenio e}us , qui contra legem fecerit , non ex lege, in quam yu- 
rati ficis , rem judicare . Deinde & ipfis judicibus judicandi , & cxteris ci- 
vibus vivendi raciones perturbatum iri , «fi iemel a legibus receffum fit . 
Nam & judices neque quid iequantur , habicuros, fi ab eo, quod fcripcum 
fit^, recedant: neque , quo pafto (^) aliis improbare poflint , quocl contra 
legem judicarint , & CiSteros cives , quid agant , ignoraturos , fi ex fuo 
quilque confilio , & ex ea ratione , quae; in mentem , aut in libidinem ve- 
serit , non ex communi pracfcripto civitatis unamquamque rem adminiftra*» 
bit. Poftea quarrere a judicibus ipfis , quare in alienis detineantur negotiis : 
cur reipublicx munere impediantur, cum (b) fxpius fuis rebus & commo- 
dis iervire poffint : cur in certa verba jurent : cur certo tempore conve- 
nianc , cerco difcedant : nihil quifquam afferat cauias , quo minus frequen- 
ter operam reipublicx det , nifi qua? caufa in lege excepca fit .• an ie legi- 

bus 



(a) jHm) liwab. in MlUt. (b) Sdfms) Gnit. Smh fMu rt^ux^ 



Digitrzed by 



Google 



jij^i' ■•^'^'f^mmm 



L 1 B E R S E C U N D U S. 8i 

bu5 cd)ftriftos in tantis moleftils efle a^^aum cenleant , advrerfarios aoftros 
legcs negligere concedant . Deinde icem qti^rere a jadicibus , fi f « J e)us 
rei caufam , propter quam fe reus contra legem fecifle dicat , exceptionem 
ipfe in lege adfcribat , paiTurine fint . Poftea hoc , quod faciat , indignius 
& impudentius effe , c[uem fi adfcribat . Age porro , quid fi ipfi velint }u« 
dfces adfcnbere , paffurufne fit populus ? At^ue hoc efle iadigntus , ^am 
rem verbo & literis mutare non poffint , eam re ipfa , & ludicio maxlme 
commutare . Deinde indignam efse de lege ali<iuid derogari , aut legem 
abrogari, ant aliqaa ex parte commutari, cnm populo cognofcencfi, & pro- 
bandi , aut improbandi poteftas nulla fiat : hec ipfis ju^cibus invidiefii&« 
mum futurum .. Non huuc iocum tfse , neque hoc tempus legam corrigen* 
darom .* apud populum hoc, & per populum agi convenire • Qood fi nanc 
ad agaat , vdle (e fcire , qui lator fit , -qm fint accepturi : fe adioaes yi* 
dere , ISc dirsuadere veHe « Quod fi harc cum fumme inutitia , tum multo 
turpiffima fint ; 1egem cuiufmodi fit , in prxfeatia confervari a Hidicibiss ; 
poft , fi cHf|*Hceat , a populo corrigi convenlre . Detnde , fi fcriptam noa 
exftaret , magaopere qustreremas: neqtie ^i, ne fi eirtra periculum quidem 
«efset , credcremus • Nunc cum icriptum fit , amentiam efse ^ «fus qui pec- 
carit , potius quam legis Ipfias ^ verba cognolcere . Kis -, & hu}ufmodi ra- 
tionibus oflieticUmr , caufam extra icriptum accipi non opertere. 

XLVI. Secunda pars eft , in <iua eft oftendendum , fi in carteris kgibus 
cporteat ^ m hac non oporrere . Hoc demonftrabrtur , fi lex aut ad res ma«^ 
xima«., ntHiflimas, honeftiffimas, religiofifEmas ridebitur peitinere ; aut ina* 
cile , aut turpe , aut nefas eCst tali in re non dfligentiffime legi dbcerapera- 
n 1 ^xxxt ita lex diiigenter perfcripca demonftrabitur , i^ cautum unaquaqae 
de Te , ita c[uod oportuerit , exceptam , ut minime <ronvemac ^id<juam ia 
tam diligenti icriptara pratceritum arbitrari. 

Tertius locus eft ei , tjui pro icripto dicet y maxime iiecefsarius , per 
quem oftendat oportet , fi conveniat caufam contra fcriptum accipi , eam 
tamen minime oportere, guac ab adverfartis afieratur. Qui locus idcirco eft 
huic necefsarius , quod iemper is , ^ui contra fcriptHm dicit , ar<{afttftis ali* 
^uid afierat oportet . Nam fumma impadentia eft , eum , qui c^ntra quod 
fcriptum fit , aliquid probare vel?t, flon atquitatis prsfidio id facere conari. 
Si quid igimr ex hac ipfa accufator deroget , omnibus partibas luftius , & 
probabtlius accafare videatur • Nam fuperior oracio hoc omais fitciebat , uti 
jadices etiamfi noUent , necefse e&et ; hasc autem ^ eciani& neoe&e non ef* 
fet , ut veUent contra )udicare. 

Id autem fiet , fi , quibus ex locis calpa demonftrabitlir non efse in eo ^ 
^i comparatione , aut remotione , 'auc reiatione criminis , aut conceffionis 
parribus ( z ) ie defendit , de ^uibus ante , uc potuimus , diligenter perfcripfi* 
Tomo L L mus: 



ia) E)Ms Laoifa. e}ms cMmJ^ , pro^f§r • Quacuor hx fiimt quaiintis ^ilumptim par* 

(i) Comf^Mti§m0, Mut rm^ame ^ mMt ft- ,tes , quas figillattm expofaiiiitts paalo fupra 

iMti§9t ifimimi • mf cmtfimit psrtiht > ad cap. 4a» a« 9^9S* 9^*9^^ Cs/f^fffmim * 



Digitized by 



Google 



82 DE IhVENTIONE RHETORICA 

mus : fi de hrs locis qiia? res poftulabit , ad caufanx adverfarlorutn impro- 
bandam transferemus : aut fi caufx & rationes afferentur , quare , & <iuo 
confilio ita fit in Icge, aut in teftamento fcriptum, ut fententia quoijue Sc 
voluntate fcriptoris , non ipfa (blum fcripturx cauia confirmatum tk^ vi- 
deatur.. Aut aiiis quoque conftitutionjbus faftum^coarguetur. 

XLVII. Contra fcriptum autem qui dicet , primum eum iaducet locum, 
per quem z^uitas caufx demoaftretur: aut oftendet, quo animo, quo con- 
filio , qua de caufa fecerlt : &, <]uamcumque caufam ai^umet , aisumptio- 
nis (a ) partibus fe defendet , de qafbus ante diftum pft . Ac<jue hoc iit 
loco cvim diutius commoratus , fui fa^Tti i;ation^fn , & a^^juitatem caufx exr 
ornaverit , tum ex bis locis fere contra.a4v:erfarios dicet oportere caufas 
accipi. Demonftrabit , uullam tk^ legem , qux aliquam rem inutilem , auc 
iniquam fieri veljt : omnia fuppHcia , c[U3e a legibus proficifcantur , culpx 
ac malitix vindicandar caufa confticuta elsfe .* fcriptorem ipfum , (1 exiftat , 
fa£lum. hoc probatm-um; & idem ipfum, fi ei talis res. accidilset , fadurum 
fuiise '* Sc ea re legis fcriptorem cerco ex ordine )udices , certa state prre- 
ditos conftituifse , ut eisent , non qui icriptum fuum recitarent , quod qui- 
vis puer facere pofset , fed qui cogitationem afsequi pofsent , & voluntatem. 
interpretari . Deinde iilum fcriptorem , fi fcripta fua ftultis hominibus , Sc 
barbaris judicibus cpmmitteret , omnia iumma diligentia perfcripturum fuii^ 
fe : nunc vero , quod intelligeret , quales viri judicaturi efsent , idcirco 
eum , quse perlpicua videret tCse , non adfcripfilse : necjue enim Vos fcripti 
iui recitatores , ied voluntaiis interpretes fore putavit. 

Poftea quaErrere ab adverfariis , Quid fi hoc fecilTem ^ quid fi hoc acci- 
diHet? eorum aliquid, in quibus aut caufa iit honeftiffima, aut neceflittido 
certiifima; tumne accufaretis ? Atqui hoc lex nuf<|uam excepit. Non ergo 
cmnia fcriptis , kd quazdam , qux perfpicua funt , tacitis exceptionibus ca* 
veri. Deinde nullam rem ne^ue legibus, ne^jue fcriptura ulla, denl^ue ne 
in fermone c[uidem ^uotidiano , atque imperiis domefticis re£le pofle admini* 
ilrari, fi unufquifque velit verba* ipe^tare , &: non ad voluntatem ejus, qui 
verba habuerit^ accedcre. 

XLVIII. Deinde ex utilitatis & boneftatis pardbus oftendere, quam inu* 
Cile, ayt ^uam turpe fit id, quod adverfarii dicant (*) fieri oportuiflfe, aut 
oporterc : & id , <{uod[ nos fecerimus , aut poftulemus , <juam utilc, aut 
quam honeftum fit. Deinde ieges nobi^ caras efle non proprer literas/, gu» 
tepues .& obicyr^ notat fint voluntatis , ied proptcr earum rerum , quibus 
de fcriptum eft , utilitatem, & eorum , qui fcripferint, fapientiam & dili- 
gentiam. Poflea, quid fit lex, defcribcre, ut ea videatur in fentcntiis, non 
in verbis confiftere: 2c judex is videatur legi obtemperare, qui fentcntiam 

cjus 



Ci) Afumptiotth fafnhuryimfi\\ii€ qva^ fnpfi ad eap. ir. lib. r. tr. Jdem. 
nior iJlas qualiMtis.»/iiunptiv« part€$ , ncm-i C*) Fiiri'^ Xjm^^fieri. fiHuiffe , AH^t 0fpr^ 

pe comparfttionem^ rejQotionem , relationem tM^<n & hL 
crmais , Sc conccflionem i de q^ibus paulo 



Digitized by 



Google 



Ll B ER S E CV M D U S. S^ 

e)uSf hon gut icripCDram {equatur« Deiode / quatu indigaum fit) eodem ar* 
iici fupplicio eum', qui propter aliquod fctlus ^ audaciam contra legem 
fecerjt , & eum, qui houefta^ aut neceiTaria de caufa , nop ^a fententia , 
ied a literis legis receflerit . Atque his , & hujufmodi ratiooibus, &. acci- 
pi caufam ^ & ia bac lege accJpi , & eam caufam , quam ipfe afferat , 
oportrre accipi demonftrabit . Et quemadmodum ei dioebamus , qui a fcri^ 
pto dioeret, hoc fore utiliffimum, fi quid de seijukate ea, quas com ad^er- 
iario ftaret , derogaflet : fic huic , qui contra /criptum dicec , plurimum pro- 
iderit , ex ipfa fbriptura aliquid ad fuam caufam convertere , aut ambi* 
gue aliquid icriptum oftendere • Deinde ex illo ambiguo ( ) ) eam 
partem quac. fibi profit , defendcre , aut verbi definitionem inducerc 
(4) , & illius verbi vim, quo iirgeri vide^ltur, ad fux caufac commodum 
traducere , auc ex lcripto non fcriptum aliquod inducere per ratiocinatio- 
Bem (5), de qua poft dicemus. Quacumque autem in re , quamvis levi- 
ter probabili , fcripto ipie fe defenderit , etiam cum xquitate caufa 
abundabit ^ neceffario multum proficiet , id^o quod ^ fi id , qub nititur 
adTerfariorum caufa , fubduxeric , omnem iilam e)us vim , & acrimo- 
niam lenierit ac dilueric . Loci autem communes certis ex afsnmptionis 
partibus ( 6 ) in utramque partem coni^nient . Trstttci ejus , qui « 
icripto d^'oet , leges ex ie , non ex ejus , qui contra commiferic , uti« 
Ittace fpe£lari oportere , fc legibus antiquiu$ haberi nihil oportere. Contra 
icriptum , leges in confilio icriptoris , Sc utilitate communi , non in verbis 
ronfiftere . Quam indignum fit , squitatem literis urgeri , qux voluntat^ 
ejU5, qui fcripierit, defendatur. 

XLIX. Ex coritrariis autem legrbus(7) controverfia nafcitur , cum in- 
ter fe duac videntur leges , aut plures difcrepare , hoc modo :' Lex eft, 
Qui tyrannum ^cciderit , Ohmpionicarum ( 8 ) frdsmium capm , iy quafn vo- 
ht fibi rem a magiftratu defofcito , isr* magiflratus ei concedito . Et altera lex , 
Tyranno occifo^ quinque ejus prcximos cognationcy magiftratas netato. Alexan- 
drum, (9) qui apud Pherseds • in ThefifaKa tyrannidem occuparat , uxor 
fua , cui Thcbe nomenfuit, ncNftu , cum fimul cubaret, occidit. H«c fi- 

L z lium 



< ?) £jf illo ambigHo ) Alludit TuIIius ad 
legtiem c«tn ftitum velqnsBfttonem, cui apud 
Grxcos nomen ell: ceV^/SaXia . Vide hic ad 
cap. 40. n. 8^. Idem. 

<4) f^erii definitionem induccre) Id eft, 
llutti ihtum ( vel potius queelhonem ) ^ legi* 
em, cui nomen eftfc, vel ie/^f^h >ofMtoif de 
^uo vidc ad cap. 40. n. 88« Idem • 

( 5 ) Per ratioeinationem ) Tcv cQ%.oytvfxiv , 
txuo tfe HsTu ve! ^affhonc ♦ Icge up. 40. n. 
r^. idem * 

(6) Afitfr.ptic9eis parfiktts) (Juatuor funt, 
i|ua8 expoiitimns fupra cap. 42« n. 94. 95* 97* 
^8. idemm 

iz) £x contrariis legihts ) ^*rrsro(Ju'»9 vo- 



cant Rhetor« Crarc». Vide ad c.ip.40. n. S8. 
Idtm. 

(8) Oijfmfionicarttm) Nbn arbitror bicde 
corona tdc intelligendum » fed deftatua, quas 
erigfnda efiet ei , qui tyrannum occtdiflet, 
qaemadmodum Athenis Harmodio & Arillo- 
gitoni fadum fuifle fcriptores memoria? pro- 
dideruut. NamOiympionica; non corona tan-« 
tum ex oleafiro , verum etiam flatua ornari 
foicbant . (Juod Pfinios indicarc videtur . 
C Edit. HarH. Tom. II. pag. 642. ) H^fcimb. 

( 9 ) Aiexmtdrum » yti 4tpud Fherdos ) In- 
de l^heratus diAtis elt . Cicero, tib. 11. de 
OC cap. 7* ejus pene vitam paucis defcribit • 
Idem* 



Digitized by 



Google 



84 DE nmmiom nHETORicJ 

liuni (uum ) queea ^x tyrapoo. b^^^c^ac ^ iibi praroiii k)co dcpofcirt « Sunt qu! 
ex lege puerunv occidi dicant: «portere;. Rcs in HidiQio eft ^ In hoc genere 
mramqu^ in partem iidem loci ,, atque eadem. praecepta convenient ^ ideo 
^uod uter-que fuam legenjk cqnflrmare, cootrariam iniicmare debebit*. 

Primum, igitur leges oportejt contendere;. coniiderandoy utra lex ad ma«- 
Jorcs., boc eft^ ad ntiliores^^ ad honeftiores , ac magis ncceffarias res, perti-' 
neat . Ex q^uo coaficitUiC ^ ut,, ft leges du» ^ aut fi plures., aut,. quot<juoi: 
moLJciit^^ erunt, confervari npn poffint, quia difcrepent inter fe; ea miiujatt coqier'- 
vanda putetur ,. qu« ad mgiximas i;€s pertinere videatur* Deinde utra Icx 
jubeat. aliquid, utra pcjrmittat. . Nam. id^ quod imperatur , neceffarium : il- 
lud,. quoA permittitur ,. voluntaxuin; eft. ^ Deinde in utra legc, fi non ob- 
temperatum fit , poen^i afiiciatur ,. aut ia utra^ major p^oena ftatuatur . Nam 
maxime con/ervanda eft. ea ^ qujc diligenti/fimc. fan^a eft ^ Deinde utra 
lex }ubeat , utra, vctjet., Napi fepe ea. ^ qiMc. vetax ,, qufifi exceptione qua.- 
dam. corrlgere videtur iUam ,. qu^e; )ubet .. Dcinde utra. lex de generc 
omni; uttra de parte quadam ,'. utra.. communiter in pUires; utra in. aliquam 
certam. rem fcripta videatur «< Nam. quae in. partom aliquam. ,. & ^ux in 
cerram quj^ndam. rem: fcript^i e.ft , propius. adr caufam- accedere videtuc , i( 
ad. judicium. magis. pprtinere . Deinde ex lege utrum ftatim. fieri neceffe 
iit: utrum habeat aliqu;im. mpram ^ &w fuftentationem*. Nam id, quod fta« 
tim. faciendum fit. ^. perfici prius oportet. Deinde operam dare, ut fua lex 
ipfo fcjripto. videatur niti .. Contrarie. au^em auti per ambiguum, aut per r^ 
tiocinationem,, aut per, defi^itione.m (xo) indnci ; quo Cuiaius &. firxnius^ 
id videatur effe,. quod apertius fi:riptum. fit .. Deinde /iis legis. ad (cu^ptuni., 
jpfam' fententiam. quoque adjungere ; cpntrariam. legem. item ad aHam fen^ 
tentiamc traduccTe,* ut , fi fieri poterit,^ne difcrepare quidem videantur ior 
ter ie.. Poftremo facere , fi caufa dabit facultatem , . ut noftra. rationcL utra< 
que lex. conferyari vidcAtur; &, adverfariorum. ratione ,, altera. fit neceffario 
joegligcnda-. Locos. autem. communes,. &^ qups ifda: caufa det ,, videre opot^ 
tebit, & ex. utilitatis & honeftacis. ampliffimis.partibtt^fumer£, deoionftran^ 
lem per ami^ificatloncmx, ad utram pptius> legem. accederc oporteat .. 

L.. Ex ratiocinatione naicitur controverfia ( i,i ) , cum. cx co , quod ul- 
piam eft, ad id quod nufquam firriptum eft, pervenitur , hoc. paflo: Lexi 
«ft, Sifuriofus ejl^ Mgnat^mmgentilium^in co , femniaque eyu^ t^fi.^ 
efio. Et lex.: Vaterfamilias uti fu^er familtA.ppmiaque futiAeg^^^ 
efio. Et lex.- Si paterfafnilias:. intefiato m^ritur ^ffmilia pecunioiue cjus at»^ 
torumgentiliumque efio. 

Quidara. judicatus eft parontem: occidiffa . E ftatim^.quod cffugiendi po- 
teftas non. fuit y, lignex iblex in. pede& indu&& (unt.i o&. autem obvolncum. 

cft 



(lo) Per omhigHHmy MUt per rMiocifMtio^ (ii) Ex rjttsociustioiu nafeitttr ccBercver" 

ntm , mtt f$r definitionBm )? Trcs intclligit fia"^ ZvTkcyio-iti^ dicitur. Vidc fupra cap. 40« 

ftatus vcl quaeftiones Icgales, dc q^uibus fupra D^Sst' ^ Quintilian.. lib. /..cap.g, i4e«»w 
aa cap. 40. n. B7. & 8^. CappifonntriHS .. 



Digitized by 



Google 



^mmm 



L I B E R SECUNDUS; 85 

eft folHculO) & pra^ligatum : deinde eft m carcerem deduflus^ ut ibi effct 
taiici/per, dum culeus, in quem conjeftus in profluentem deferretur^ com- 
pararetur. Interea quidam e)ns familiares in carcerem tabulas aSerunt , Sc 
teftes adducunt. Her<?dc5 , quos ipfe jubet , fcribunt: tabulae obfignantur • 
De 3Io poft fupplicium fumitur. Inter eos, qui beredes in tabulis fcriptt 
iunt, & inter agnacos^ de hereditate cootrorerfia eft. Hic certa lex, quac 
teftamenti faciendi iis, quMaeo loco (Int, adimat poteftatem, nulla profer* 
tur. Ex casteris legibus^ & ^uae hunc ipfum fupplicia hujufmodi afficiunt^ 
tc quz ad teftamenei faciendi poteftatem pertinent, per ratiocinationem ve« 
aiendum eft ad e)ufmodi rationem , ut quzracur ^ habueritne teftamenti fa* 
cieAdi poteftatem. 

Locos autem communes hoc ia genere argumentandi , hos^ & hujufmo^ 
di quolHam efte arbitramur» Primum^ ejus fcripti, quod proferas, laudatio* 
nem 2t coafirmationem • Deinde ejus rei ^ qua de qu^ratur , cum eo , de 
^ud conftat , coUationem ejufmodi , ut id , de ^juo (juaeritur , rci , de qua con- 
ftet, fimtle effe yideatur^ Poftea admiratlonem percontatione , qui fieri pof- 
fit, ut, ^ui hoc at^uum elTe concedat, illud negec, quod aut 2C[uius, aut eo- 
dem fit io genere» Deinde idcirco de hac re nihil elfe fcriptumj quod, cum 
de illa cflet fcriptum, de hac is, qui fcFibebai, neminem dubitaturum arbitra* 
tus fit. Poflea multis in legibus multa effe prajterita, qu« idcirco prxteriu 
iiema arbitretuf , ^uod ex ca^teris , de ^uibus fcriptum fit , intelligi pof- 
fint. Deiade sB^uitas lei demonflranda eft, ut ia juiidiciali abfoluta ( i»)» 

CoDtra aufiem ^ui dicet, fiiniiitudinem infirmare debebitr ^uod faciet,. fi 
4emofiArabit ,. illud, c[uod conferatur,, ab eo,. cui conferamr, diverfum effe 
genere , natura , vi > ougnitudine , tempore , Ibco , perfoda , opinione : fi , 
quo in numero iliud , quod per fimilitudinem afiertur, & ^uo in ioco il- 
lud, cujus caufa affertur, haberi conreniat,^ oftendetur. Deinde , quid res^ 
cum re differat , demonftrabitur ,. ut non idem videatur de utra^ue exifti- 
mari oportere • Ac ,, fi ipfe ^uo^ue poterit ratiocinationibus uti ,. iiiHem ra- 
ciocioJtionjbus , de quihus ante diftum eft ,. utetur : fi non poterit , negabit 
oponerc quid^uam , nifi quod fcriptum fit,. crafiderare .* periclitari omnia 
lara y & fimilitudines acdpiantur : nihii cffe pene ,. quod non alteri fimile 
efle vidcatur : multis diifimiiibus rebus , in unamquamque rem tantum* fin^ 
gula:^ cffe lege& i omoia poffi; inter fe vel fimilia , vel difiimilia demon* 
flrarf. 

Loci conunnnes a vatrocinatione ,. opbrtere conjeSLura: ex' ecr quod^ lcn* 
ptum fit, ad id quod noa fit fi:riptum , pervenire : & neminem poffe o^ 
snnes res per (cripturam ampltfti , Ssd cuor commodiffime fcribere , qui cu^ 
ttt y ut ^uxdam cx q^uibuidam intelligantur • Contrx ratiocinationem : hu- 

iufmo- 



< I») 10' jMridiciali mhfoluts^ ) ^tnmBikoytxi rjl affumftiv€ etrti^irtnf . De 
«^rr/X«m»)|, ubi n^jmridicu$ltojm>aitar)fp »9-- $d cap. 11- iib. i* n. 24. &c /W#i»«. 



De hif plara vide 

, ,„, ., , . „, id cao- 11« lib. I. n. lit- i 

^ptimli v^ayfgBMxf, , & «• f^hfduta opponitu» 



Digitized by 



Google 



S4 DE INJ^NTiOm RHETOIRJCJ 

jufmodi conjeauram divinationem efle , & flulti rcrfptoris eflfe , aon pafle 
omnibus de rebus ca^rere^ quibus velit. 

LI. Definitio eft ( i J ) , cinu in fcripto verbum alfquod eft pofitum , cu» 
)us de vi quapritur ^ hoc modo ; Lex , Qu$ in adverfa tempcJittH navim reli* 
querint^ cmnia Amittuntci. eorum navis is^ oncra funto^ qui Jn navi remanfe^ 
rint^ Dua guidam, cunx jam in alto navigarent, & eorum alteriu^ navis^ 
alterius onus eiTet , naufragum ^uendam natantem , &: manus ad ie ten* 
dentem animadvertcrunt :. mifericordia^ commoti» navim ad eum appljcave-» 
runtr hominem ad fe fuftulerunt^ Poftea aliquanto^ ipfos quoque tempefta» 
vehementius jaAare coepit^ uf^ue adeo^ ut dominus navis ^ cum idem gu- 
bernator effet, in fchapham confugeret^ & inde funiculo, qui a ppppi re- 
ligaius fcapham annexam trahebat^ navfm^ quoad poflet, moderarctur: ille 
autem ^ cujus merccs erant,' in gladium in navi ibidem incumberet. Hic 
ille nauftagu^ ad gubernaculum acceffit, & nayi, ^uoad potuit^ eft opitu- 
latus.. Sedatis autem flu£tibus, & tempeftate Jam commutata^ «avis in por- 
tum provehitur . IHe autem , qui rn gladium incubuerar y levFter faucius fa- 
cile eft ex vulncre recreatus • Navim cum onere ^ horum trfum fuam 
quifque effc dicit. Hic omnes fcripto ad caufam accedunt , & ex aominit 
vi nafcitur controverfia. Nam & relinquere navcm ^ & remanere in navi» 
deniquc navis ipfa qiiid fit, dcfinitionibus quseritur.. lifdem autenx ex locifi 
omnibus, quibus definitiva conftitutio (14), traftabitur » ' 

Nunc^ expofitis iis argumcntationibus , quae in jadiciale caufarum genu^ 
accommodantur V deinceps in deliterativum genus & demonftrativum , ar- 
gumentandi locos & prjecepta: dablmus; non quo hon inaliqua conftitutio- 
.ne ( 15 ) omjiis fempcr caufa verfetur; fed quia proprii tantum harum cau- 
farum quidam loci flint, non a couftitutione feparati , fed ad fines horum 
genetum accommodati • Nam placet ,^ in judiciall geiiere finem efle aequita* 
teiii, hoc eft, partem quandam hooelbitis . In ddihcrativa autem Ariftoteli 
placet utilitatem, nobis & honeftatem & utilitatera .. la demonflrativo au- 
tem, honeftatem. Qiiare in hoc quoque genere caufiK quxd^- argumenta- 
ttones communiter, ac fimiliter tra£tabuntur :-. qua?dam feparatius> ad finem^ 
cjuo referri cmnem rationem oportet , adjungentur .. Atque unruicujufque 
conftVtutionis cxemplum. fupponere con gravraremur^ nifi illud vidercmus,. 
quemadniodum res obfcurae diccndo fierent apertibrcs ^ fic res apertas ob- 
fcuriores fieri oratibnc Nunc ad. delifaerationis. ( i5) prxccpta pergamus. 
^ LIL 



C i^ > I>efinitio eft) IntcIIige definittonem Xoytxo^ , dc quo plur* vidc ad c*p. S. Ijb. i. 

JegalefD , fcu Aatum definitivum- le^alem « n. %o* Idem, 

/f», CsA^fJt^v vaatitof,, ubi agitur de defin.icn- C^f ) ConftitHtiont f, Th r«^ » id eft, in 

dis 5c explicandis legum > aliorumve- fcripto-* aliquo qujellionis. oratoriac ftacu> de quo vide 

rum vocabnlts* Hic porro ftwus Ciccroni &-• ibid. n. 16. Idem^ 

Hcrenniana Rhctofi proprius tlt ac peculia- C 16) DeliBemtionis) Id eft, Cafum oritio- 

ris. Vide fupra ad C3p. 40. n.9o.'& Quintil. num, quae vcrfantur in gencre deliberativo, 

pag. 181. nctt. 468. Idem,. quod Grafci cvfjtfittXA/r.xiw , dc aHqUindaV^fw- 

(i4> Definitiv^ conftitutio ) Hic fimple^. >oc*xoir Qconcionafe) appel!ant-# lieiih^ 
til definitivus ftariis raiionali& «{«f ,. •£*tf'^:c 



Digitized by 



Google 



«■■IPIP^HW^M^HH^^^VW 



L I B E R SECUNDUS. 

LIL R^rum expctendarura tria genera func . Par autetn numerus vitan^ 
daram ex contraria parte • Nam eft quiddain , quod Aia vi nos alliciat ad 
fefe y Aon emoiu^eQto captan^ aIi({UO, fed trahens fiia dignitate; quo;! fe- 
niu virtQS , fGieiitia , veritas eft « Aliud aujtem nou- propter iuam vim & 
nacuram , (ed propter fruAum , atque urilituem , pecendum ; quod genus. 
pecunia dk . Eft porro quiddam ex horum partibus junarum , quod & fua 
vi , & digaitoce n(^s ic\d\i9Los. ducit , 8c pra? fe quandam gerit utilitatem , 
^uo magis ^xpetatur ; ur amieitia , bonn exiAimatio • Atc[ue ex iiis iiorum 
.contraria facile, tacentibus nobis, intelligentur* 

Sed ut experlitius ratio tradatur , ca , quac ppfuimus , brevi nominabun- 
tur. Nam in primD genere- <}ua ^nt, hondla appellabuntur: quas autem in 
fecundo , utilia . Hxc autem tertia , quia partem honellatis continent , & 
quia major eft vis honeftatis , }un£bs res omnino ex duplid genere intelli- 
gentur : fed in meliorem partem vocabuli coaferantur ^ & honefta nomi-. 
nentur » £x his illud con&citur , ut appetendarum x^rum partej fipt hone- 
ftas & utih'tas : vitandarura , turpitudo & inutiiita^. His igjtup duabus re* 
dux g^aades funt attribut» , neceffitudo, & a&ftio: quarum alcera ex vi, 
altera ex re & peribnis confideratur. De utra^ue poft apertius perfcribemus^ • 
Nunc honeftatis rationes primum explicemuj. 

LIIL Quod autem totum , aut aliqua ex parte propter ie petitur, hone-^ 
fium nomiuabimus • Quare cum e)us dus partes fint , quarum altera fiim^iK 
plex , altera jun&a fit , fimplicem prius confideremus. Eft igitur in eo ge- 
jiere omnes res una vi , atque uno nomine amplexa virtus . Nam vir* 
tus eft animi habitus , naturse modo , Fatjoni confentaneus . Quamobrem 
omnibus ejus partibus cognitis , tota ris erit fimplicis honeftatis confide- 
r^a. Habet igitur partes quatuorj priKkntiam, juftitiam, fortitudinem , tem- 
perantiam • 

Prudentia eft rerum honarum, & malarum, neutrarumcjue fcientia. Par- 
tcs ejus, memoria, intelligentia , providentia . Memoria eft , per ^uam ani- 
mus repetit illa , qux fuerunt . Intelligentia eft , per quam ea perfpicit ^ 
€[uac funt . Providentia. cft „ per ^uam futurum ali^uid videtur ante ^uam 
fa£Lum fit • 

Juftitia eft habitus animi., communi utilitate confervata, fuam culque tri« 
buens dignitatem . E>us initium eft a natura profe£lum : deinde ^uzdam in 
confiietudinem ex utilicatis ratione venerunt : poftea res &, a natura profe* 
ct^s , & a confuetudine probatas , legum metus , & religio ianxit • 

Natura jus eft.^ quod non opinio genuit, fed quacdam innata vis inferuit , 
ut religionem, pietatem , gratiam, vindicationem, obfervantiam,, veritatcm^ 
Religio eft ^ qu£ fuperioris cu}ufdam naturae ( quam divioam vocant ) cu- 
ram , cstremoniamque affert. Pietas, per quam fanguine conjunftisj patriac- 
que benevolis officium & diligens tribuitur cultu*. Gratia, in qua amicitia* 
rum & crfRciorum akerius laemoria, & alterius remttfterandi voltt&tat coa- 
tinetur . Vindicatio eft y per quam vis & injuria , & omnino omne , quod 
obfuturum eft , defendendo , aut ulcifcendo propulfatur . Obfervantia eft , 
pcr quam horaines aliqua dignitate antecedcntes cultu ^uodam & honore 

di* 



Digitized by 



Google 



88f DE iNf^.mrONE RTIETORlCyi 

dignantur . Veritas eft , per quam , immutata ea, ^uac funt , aut ante fjie- 
runt, aut futura funt, dicuntur. 

LIV. Confuetudinc jus eft , quod aut levtter a natura traflum aluit , Sc- 
majus fecit ufus , ut religionem : aut fi quid eorum , qu« ante diximus , 
a natura profedum, maiusffaftum prcpterconfiietudintm videmus, aut quod 
in morcm vetuftas vulgi approbationc perduxit : quod genus, paaum, par, 
judicatum. Pa£lum eft , <juod inter aliquos convenit . Par , quod in omnes* 
arquabile eft . Judicatum , dc quo alicujus , aut aliquorum )am fententiis 
conftitutum cft . Lege jus eft , quod in co fcripto , quod populo cxpofitum' 
cft , ut oblcrvet , continetur . 

Forti(udo , cft confiderata pcriculorum fulccptio , 8c labofum perpcffio • 
E)us partes , roagniiiccntia , fidcntia , patientia , perleverantia . Magnificen-» 
tia eft rcrum magnarum & excclfarum cum animi ampla ^uadam & 
/plcndida propofitione agitatio , atquc adminiftratto . Fidentia eft , pcr quam 
magnis & honeftis in rcbus mulrum ipft aiiimus in fe fiduciiac certa cum 
ipe cofiocavit. Patientia eft honcftatis, aut militatis caufa, rerum arduaaim 
ac diflicilipm voluntaria ac dititurna perpeiSo • Perjcvcrantia cft in rationc 
benc confidcrata ftahilis & perpecoa permanfiol 

Tempcrantia , eft rationi^ in libidinem , atquc in alios non rcftos iinpc- 
tus anim! , firma 6c modcrata dominatio . E)us partes fuoc , contincntia ^ 
clemcntia , modeftia . Continentia eft , pcr quam cupiditas conftlii guberna* 
tionc rcgitur • Clementia , per quam animi tcmcre in odium altcujus inve^ 
Aionis (17} concitati comitate retinentur * Modeftia , pcr quam pudor honc- 
ftus claram 8c ftabilem comparat audoritatem • Atque harc omnia propter 
ie folum , ut nihil ad)ungatur emolumenti, petcnda funt. Quod uc demon« 
ftretur , ncque ad hoc noftrum inftitutum pertineC , dc a brevitate prflcci * 
piendi rcmotum eft. 

Propter fe autcm vitanda funt , non ea modo , quas his contraria ftint ^ 
ut fortitudini ignivia , dc jaftitiae injuftitia ; verum etiam illa , quar propin« 
qua vidcntur & finitima cfle, abfunc autem longiflimc: quod genus, fiden« 
tias contrarium , cft diiSdentia , & eai re ricium eft : audacia non concra- ' 
rium , (ed appofitum eft, ac propinquum , di camen ^tium eft . Sic mii* 
ctiiqute virtuti finitimum vitium rcpcrietur , aut ccrto )am nomine appclia- 
tum ; ut audacia , qux fidentis; pertinacia, quar pcrieveranti;i; finitima eft; 
fuperftitio , quz religioni propiiiqua cft : aut fine ullo certo nomine. Qiuc 
omnia item uti contraria rcrum bonarum, in rebus vitandis reponcmus. Ac 
de eo quidem gcncre honeftatis, quod omni cx parte propter fe peiitur^ Gl^ 
tis diSium eft. 

LV. Nunc de co, in quo utilitas quoque adjungitur , quod tamen faone* 

ftum 



(17) -/9 odmm »lt€H)Hs inveitiomis) Ali^ . sutem Michael Brutus (ic efflendandum cen- 
ck)us Infmms , rettituf cohjeAora dudus. fuit, temete in odium siicujus tnve&$0 e^ 
mn vox> mfu$Bimis ,. qu^ reperitur ia om* ^itsts » c^mi^ste . fetin^ur « dmc ciot iixt^ 
AibQs libris , fine dubio corrupta eft • Quod ' rim, non probo. LnmHn. 



Digitized by 



Google 



L t B E R S ECU N DU S. 8p 

ftum vdcaAUS, dicenduoi videtur. Suat sgitur muJta, ^iix oos catn digni* 
tate, tum fru&u quaque fuo ducuQt «d fe: quo ia genere eft gloria , di» 
l^us^ amplitudo, amicitia. Gloria eft frequens d^ aliquo fama cum lau. 
ife. Dignitas, alicujus honefta, & cultu , & hoQore , & verecundia digoa 
auftoritas . Amplitudo j poteotiac ^ aut ma^ftatic , aut aliquarum copiarum 
magna abundantia. Amicitia , voluntas erga aHquem rerum bonarum^ tUius 
ipiius caufa, quem diligit^ cum ejus pari voluntate. 

Hic^ quia de •clirilibus caiifis loquimur , fniAu^ ad amicitiam ad^uDgimus , 
«t eorum quoque caufa peteoda videatur: oe forte qul nos de omni amici* 
tta dicere exillimant , reprehendere iaciiuaot * Quanquam funt qui propter 
«tUitatem modo petendam putant amicitiam z funt qui propcer fe ibhim t 
fuQt qai propter fe^ & utilitatem. Qtionim quid veril&me confti&uatur, alius 
locus erit confideraadi . Nunc hoc ik ad ufum oratorium xelinquatur ^ 
utramque propter rem amicitiam efse expetendam. 

Amicitiarum autem ratio^ qiioniam partim funt reHgiontbus jundas, far« 
tim non funt,* quia partim veteres funt, partim aovx^ partim ab illorum ^^ 
partim a noftro beneficio profeche ^ partim uttliores , partim minus utiles; 
ex caufarum dignitatibus , ex teroporum opportunitatibus^ ex officiis^ ex re* 
ligionibu^, ex vetuftatihus habebitur^ 

LVI. Utilitas autem aiit ia corpore poHta eft , aut m extraneis rebus z 
quarum tamea rerum multo maxima pars ad corporis commodum reverti* 
tur . Ut in republica q^iaNjam funt^ quas ( ut fic dicam ) ad corpufi perti* 
neAt civitatis , iit agri , portus , pecunia , dafses , naiieaB , railites , ibcii; 
fulbus lebtts incolumitatem , ac libertatem retineat clvitates: alia vero, qux. 
jam quiddam magisamplum, &minusnecersari4imconficiBBt, uturbis egre« 
gia exornacio, atque amplitudo, nt quaedam excellens pecunias magnitudo ^ 
amicitiarum ac focietatum multitudo ; quibus rebus non illud folum confi* 
citur, ut hlvx & incolumes^ verum etiam, ut ampls, atque poteates fint 
civitates. Quare utilitatis du2 partes videntur «fse^ iocolumitas^ & poten* 
iia« Incolumitas eil: falutis tuta atque integra coniervatio . Potentia eft ad 
£u^ coniervanda, A: alterius obtinenda >, idonearum r/erum facultas • Atque 
In iis omnibus , qnm aote dida funt , quid dlfficulter fieri ^ quid facile 
fieri poflit^ oportet confiderare • Facile id fieri dicimus, qiiod fine raagaO| 
aut fine ulio labore , iumptu^ moleftia , quam breviifimo tempore confici 
potefi . DixficUe autem fieri, quod quanquam laborrs , fumptus , mdltHdx ^ 
Ipnginquft^atis i^idigec^ atque aut omnes, aut plurimas, aut maximas caufas 
haibet difficultatis ; tamea , his fufceptis diificultatibus.-» compleri , atque ad 
cxitum perduci poteft. Quoniam ergo de honeftate, & de utilitate diximus^ 
AUQC reftat , ut de iis rebus, quas his attributas eise dicebamus, neceflitu* 
dine & affe^ione , perfcribamus. 

LVII. Puto igitur efle hanc neceffitudtnem , cui nulla v! reliftt poteft ; 
qux neque mutari, aeque leairi poteft. Atque^ ut apertius hoc fit^ exem- 
piis licet vim rei^ qualis Sc quanta fit ^ cognoicamus • Uri pode flamma 
li^eam materiam necefie eft : corpus mortale aliquo temportf interire ne- 
cclTc eft: atyie iu neoeflet «c ?ia ea poftolat, quaa aodo ie&ribebamus^, 
Tmp.h M Aece£^ 



Digitized by 



Google 



po DE ISTENTIONE RHETORICJ 

necefficudinis , cui nuUa vi redfti poceft , qixx neque mutari , neque lenirt 
poteft • Hujufmodi neceffitudines , cum in dieendi rationes iocident , rede 
neceflicudines appellabuntur * Sin aliquas res incident difliciles , in illa f\x^ 
periori, poffirne fieri, quapftione confiderabimus . 

Atque etiam hoc mifai videor videre ^ efle quafaam cttm ^ ad}anftione ne- 
ceffitudines , quafdam fimplices 8c ablblutas • Nam aliter dicere folemus , 
Necefle eft Caffilinenfes fc dedere Annibali: ali«er autem , Necefle eft Cat 
filinum (i8; venire }n Annibalis poteftatam • Illic ia fuperiore ad)un£lio 
eft harc, Niii malint fame pcrire.- fi enim idmalunt, non eft neccfie. Hoc 
inferius non iiem, propterea <juod five velint Caffilinenfes fe dedere , five 
famem perpeti, atque ita perire, necefle eft Caffilinum vcnire jn Annibalis 
poteftatem. Qiiid igitur perficere poteft h«c neceffitudinis diftributio? Prope 
dicam, plurimum , cum is locus neceffitudinis videbitur incurrere . Nam 
cum fimplex erit necefficudo , nihil erit quod multa dicamus , cum eami 
nulla ratione lenire poffimus. Cum autem ita necefle erit , ut aliquid effu- 
gere, aut adipifci velimus, tum adjunftio illa , quid habeat ntilitacis , aut 
quid honeftatis, erit confiderandum. Nam fi velis actendere, ita tamen , ut 
id guseras, quod conveniat ad ufum civitacis ; reperias nullam efle rem 
quam facere neccffe fit , n]fi propter aliquam caufam , quam adjunaionem* 
nominamtrs . Pariter aucem invenias efle multas res neceffitudinis , ad 
quas fimilis adjunAio non accedit • Quod genus , ut homines mortales in- 
tereant , necefl^e eftfine adjunctione : ut cibo utantur, non necefle eft , nitt 
cum illa exceptione , Extra quam , fi nolint fame perire. Ergo , ut dixi» 
illud , quod adjungicur ^ femper , cuHifmodi fic , erit confiderandum . Nam 
omni tempore id pertinebit, aut ad honeftatem, ut hoc modo exponenda ne- 
cefficudo fit , Necefle cft hoc faciamus , fi honefte volumus vivere : aut ad 
incolumitatem , hoc modo , Necefle eft , fi incolumes volumus efle : aut ad 
conimoditatem , hocmodo, Neccfle cft, fi fine inconmiodo volumus vtvere. 

LYiri. Ac fumma ^idem neceffitudo videtur eflie honeftatis : huic pro* 
xima, incolumitatjs: tertia ac leviffima^ commoditatis , ({ux cum his nun- 
quam poteric duabus contendere » Haice autem inter fe &pe necefte efl; 
tomparari, ut quanquam pr^rftet honeftas incolumitaci , tamen , utri potiA 
fimum confulendum fit, deliberetur • Cu}us rei certum quoddam pra:fcri- 
ptum videtur in perpetuum dari pofle* Nam, qua in rc fieri poterit , ut , 
cum incolumitati confuluerimus , quod fit in pratfentia de honeftate deliba- 
tum, virtute aliquando & induftria recuperetur , incolumitacis ratio videbi- 
tur faabenda: cum autem id non poterit , honeftatis . Ita in cjufmodi quo- 
que re, cum incolumitati videbimur confulere, vcre poterimus dicere , nos 
honeftacis rationem habere , quoniam finc incc^umitate eam nullo tempore 

pofl 



Ci8) Cafilmuht) AUudit td hiftoriatn : fcutis pclles , ubi fcrvida mollident aqua ; 
nam Caffiimum , oppidUm Canipani« , cum mandere conarcntar • Livius , J. »>, c. i#. 



ab Annibalc obfiderctur , mxTixjes eo \t\Gp'm N^timh 
pervenerunt, ut mures^ 6c lort, detridaique 



Digitized by 



Google 



Z IB E R S E CU N D U S. pi 

pofi^muf ad^ifci • Qga io rp vel concedcre *IiQri , wL ad coftditioneni ak 
terio^ defoenderei ^ io prari^ncia guiercere^ a^^ue «liud iiem(xus cKfpeaitfp 
oportebic .... ^ , 

In commodicatis vero ratione» mpdo illud attendatur'^ digoaiFe ca&fa vi<» 
deatur ea , qua^ ad utilitatcm pertioebit , quare aut de magnificentia , aut 
de ho&eftate <faiddaa -derogetur. At^ue in hoc loco iHilH caput 4Uud vjde* 
tur efle, ut quaeramgs, ^uid (it illud, quod fi adipifci , aut cfFugere yeli- 
ixins, aliqua res nobi^ fit necefiaria^ h(>c eft, que fit adjun£tio , ut proin^ 
«dcj uti qua?que res erit , laboremus , & graviffimam quamque caufim vc- 
liementiffime oeceflariam judicemus. 

AfFe£);io (19), eft quoedam ex tempore , aut ex negotiorum eventu , 
aut adminiilratione , aut hominum ftudio , commutatio rerum , ut non ta<. 
les, quales ante habita^ fint , aut plerumque haberi foleant , habendae vi* 
deantur efle: ut ad hoftes tranfire turpf videtur efse : at non illo animo, 
quo Ulyfses tranfiit (20): & pecuniam in mare de)icere, inutile ; at noa 
eo confilio , quo Ariftippus (21 ) fecit • Sunt igitur res quasdam' ex tem- 
pore, & ex confilio , non ex fua natura confiderandas : quibus in omiii- 
bus , quid tempora petant , aut quid perfbnis dignum fit, confiderandum 
eft : ic non quid , fed quo quidque animo, quicum, quo tempore , quam- 
diu fiat , attendendum eft . His ex partibus ad iententiam dicendam locos 
iiimi oportere arbitramur* 

LIX. Laudes autem , & vituperationes ex iis locis fiimentur ,, qui loct 
peribnis funt attributi, de quibus ante diftum eft • Sin diftribucius traftare 
quis volet, partiatur in animum, & corpus, &extrarias res licebit . Ani« 
mi eft, virtus, cuju-s de partibus paulo ante diflum eft. Corporis y valeOi- 
do, dignitas, vires, velocitas. Extraric ^ honos, pecunia, affinitas , genus , 
amici, patria, potentia, & caetera , quae fimili else in genere intelligentur • 
Atque in his , id^ quod in omnia vatet y valere oportebit : contraria quo- 
que, & quac, & qualia fint , intellrgentur • Videre autcm in laudando, &: 
in vituperando oportebit, non tam qux in corpore » aut in extrariis rebua 
habuerit is , de quo agetur^ quam quo pa£lo his rebus ufiis fit.. Nam for* 
tunam quidem & laudare^ ftuldcia; & vituperare fuperbia eft • Animi au- 
tem , Sc laus honefta , ic vituperatia vehemens eft • 

Nunc quom'am omne in caufas genus argumentandt ratia tradita eft , de 

M a in* 



C i5>> Afe&io) Cracce dici poflet cyfci^^ 
TT^^of, ffVfJLfitflmi^c ( iccidcns ) & wfCt^ot- 
ff/f i quain drcumjtantiam vulgo appeliint > 
idque audore ipfa Quintiiiano» pag. ^oj&not» 
523. Capferonnitius * 

C 20 > At non iiio mnim^y fuo Vfyfef tran^ 
fiit ) Ulyi^s. fub habitu metMiict Trojam in- 
greflus diliEcater oimiia explonivit : id quod 
ex Euripiae ia Hecubat latit liquet • IfU^ 
[eimB* 



(zx> jfrifiiffusy Bfon , apud Laertium ia 
Ariflippo , fcnptum reltquit » Ariftippum » 
cum atiquando navigafiet*, didicifletque at- 
vem , qua vehebctur > efle pirtticam > 9cc*« 
pnini tunmi numerafle: deiiMle» qm(i impru- 
dentl 5c invito lapfum e manibus projecifle 
in mtre , ingemuifleque grtviter . Sttnt qui 
illum hatc addidifle mefflorent: MeUus eft^ 
ut hdc uB Afifiitfo , f«Mi Afifiitt^^ t^ 
ftet ifit^ fwMt. Iden. * 



Digitized by 



Google 



^i DE INrENT. RHET. LIB. ^EC 

InTentlone prlma ac maxima parte Rhetoriear , fatis di^bum videtur • Qnai. 
jre quoniam ^ una pars ( iz ) ad exitum huac a fuperiore libro perdu- 
£ta eft , & hic liber qoa parum, continec Uterarum ^ c|^uae reftant ^ in rell. 
^ui» dicemus^ 



C zi ) Wi»i» pars ) Ncfeio , «n hoc lopo ni- 
tMs atidtx fueric i.ambinits ;.• iilud fcio, mihi 
«rridere emendationem. « <]uam exhibuit iiv 
nargine edi tionis (ax .* Vna- pars ad exitum , 
boc di» fHp$riore Ubro , ferdu&a efi^ ^. Cx. 
terum , Qothoffedus hic annouvit j, videci ex 
hQc loco poflc cplli^i » Ciccroacm plures. de 



Inventione libros fcripnfle« Illud quidem ncm 
lantum Jam^ diu inter eruditos conftat , plu>- 
res fuilse perfcciptos. a Cicerone tibros dc 
Inventione %. fed etiam eos fuifse quatuor » e 
quibus duos pofleriores nobis longinqattai 
temporis inviditt Vid« Vo6« de Nstura Riict.. 



"V 

^ 



DE 



/ \ 



Digitized by 



Google 



93 



D £ 

O R A T O R E 

^ D ^FRuiTREM 

LIBER PRIMUS. 

ARGUMENTUM. 

Uf ex bifce hbris legsndif majoref fruffuf LeSor ptrcipiat , non inutitff 
tredidi fore y totius Operis formam i3^ quaji figuram breviter depingere . De 
lR.betorka Cicero omnium ILomanorum eloquentijftmus tradit ptdeeeptay nec ea 
quidem ^ Rbetorum aliorum more y nuda (5^ infornatt trndit ,. fed oratsone ita 
litnata^ is* doSlrina ita liberaliy ut feias ipfum id affecutum effe ^ quod veU 
let aliis pracipere » Tlerumque fit^ ut cum invidia audiatur ^ qur alits prde-^ 
cipit:- quh enim eos conatur docere , fe iis fuperiorem f&re in eo , quod io* 
cet j pollicetur . Hanc igitur in^idiam a fe Cicero artificio quodam removit ^ 
cum fub perfonis Lucit Licinii Crafft ,. to» Af. Antonii , oratorum fuperiorit 
ficculi princspum y fuam de Eloquentia fententiam CMplicavit r Sis fenibus duof 
juvcnes y, forumque vix ingreffos , Cottam ^ i3^ Sulpicium^ co^^^^tes adjunxitr 
prudenter quidem ^ nifi enim in banc difputationem veniffen. j.nes y. miauf 
auSdritatls isf* gravitatis babercnt ea , qu^e praciperentur : iy» nifi juvene^ 
adcffent ^ qui is* audiendi cupidi effenty is^ nondum fatis ufu forenfi infiru* 
8i , fenes non poeuijfent bunc fermonem fine ineptiarum crkmine infiituere r 
Vide , quam elegans fit exordium difputationis : Artificum erat isn levium 
Gr^corum Rbctorum ^ fe de Eloquentia diSuros ejfe profiteri. Hi fenesy is^ 
lingenui , ir in Rep. verfati ^ non , nifi fortuito ^ in banc difputaticnem inci^ 
dunt ;, nibil de fe promittunt , fed^ curfu orationif y vel cafu poriuf y in RAr- 
toricde campos incurrunt * 2iec in perfonis folum ,. fed in loco decorum fervat 
Ciccr^: pon enitn Rm^ , fed ruri difputant ^ non in urbis occupatione^ ubi 

m$U 



Digitized by 



Google 



P4 D E O R jfT O R E 

moUioritui his ftudtis fe iedere non Ucet , fed in ctio recejfus Tufculani , quo 
projicifcentein cur^ Kei^m fubUc^e nc^tia , eiiam cum bonorum venia , non 
fequuntur. 

In primo libro qudritur , qu^ fit oratoris materia , quaque nrtes fint illi 
ad cognofcendum neceffaride ^ Crajfusy cu}us in pctfona explicatur ipfius Cice^ 
ronis fententia ^ perfeHum oratorcm injiituit^ eiqtuf omnium artium cognitio^ 
nem fubjungit : fingulas percurrlt , probatque t&» exemplis ^is^ rationibus ^ 
quam utilis fit unaqudcque oratorix Antonius vcro^ cujus 'difputatio ad men^ 
tcm Quinti formatur y contra Crajfum difputat , i^ cum indoclus a pkrifque 
haberetur y folaque natura ad dicendum injiruilus^ ECoquentiam a c^teris ar^ 
tibus fegregat , eiquo folam bene dicendi fcientiam adjungit. Qudc argumen^ 
ta attulerat Craffus ^ ea omnia percurrit Antonius y i^ verbo magis^ quam re 
diffolvit * Aderat etiam huic difputationi Sdevola fenex ; quem Cicero a fc-- 
quentibus libris dimovit ^ is^ quia infirma valetudine fuit^ ( ut ait ipfe) is^ 
quia in hoc libro difputatio de jure civili a Scdevola fiudiis non abhorre^ 
bat: tantum vero virum proxima lie jocis difpupattoni intereffe non decebat^ 

In fecundo libro partes Inventionis Antonio traduntur'^ in qua potius ^ quam 
in ornatu oraSionis excelluit . Qmnia igitur pnecepta ponit ^ ex quibus argu-* 
menta pojftmus eruere , quibus animos ]udicum movere iy^ nobis conciliare: 
tria illa genera , judiciale , deliberativum , demonftrativum , tra8at ^ digi^ 
tumquc ad fontes intendens docet , quomodo ea , qUdC univerfe dicuntur ^ ai 
unamquamque caufam referri pojjint • Ad Inventionem pertinent ioci\ Ctefar 
igitur y qui in iis omnibus prajiitity huic difputationi adeft ^ iy^ ea omnia ^ 
qude de jocis didicerat aut obfervarat , in medium profcrt. Dcinde Antonius 
loquitur de memoria , fcilicet artificiali { nam ea fola InventioniJ cft pro^ 
pria y ) brevibufque omnia j qu^ ad illam fpeSant ^ pneceptis concludit. 

In tertio partcs Ehcutionis Crajfo deferunturi in verbis enim magis^quam 
in fententiis eligendis elaboravit. Trius igitur de univerfo gcnere dicendi p^u- 
ea loquitur\ deinde ad eas quatuqr partes ^ quibus elocutio continetur^ pure ^ 
dilucide , ornate ^ is^ apte dicendi , ftrfe revocat : has fingulas percurrit , pneci- 
pue vero ornatum orationis . Docet^ quiff verba eligenda fint ^ quis figurdt ^ qui 
tropi adhibendi , quos numeros is* pedes oratio poftulet . Tum ad extremum d& 
J^Sione quarit , docetquc , quomodo iy* vox , is" geftus , isn vultus ad orationem 
aecommodari debeat . omnes denique hi libri ita venufti , ita elegantes funt ^ 
ut ab illis non folum prnecepta ^ fed exempla Eloquentia petenda fint. Pearcius . 

L 




P rumgeftarumgloriaflorerent, eumvitaKCurfumtenerepo- 
H tuerunt,, utvcl in negotiofinepericulo^ vel inotio cum 
k dignitate efte poftent. Ac fuit tempus niud, cum tni- 
^ hi ^uoque initjum requieicendi y atque animum ad 
utfiu j^ue aoft-um pra^clara- ftudia referendi fore }uftum , & prope ^ omn{'- 
btt& concefsum arbitrarer,^ fi Lnfinitus forenfium. rertua labor, & amtiitronis 



QCCU- 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 95 

Qccupfttla , decurfu honorua^ ^ etiaai actatis flessu coaftidAc • Quam fpem 
cogitatioaum & confiliorum meorum» cum graves commuaium temporomi 
(um varii aoftri cafus fefelleruat • Nam qui locus quietis Sc traa^aillitittis 
plenif&mus fore videbatur , yi. eo maximac moles moleftjarum^ & turbulea» 
tiifiime tempeftates exftiterunt » Ne^ue vero aobis cupieotibus , ttqne exo^ 
ptaatibus fru^s otil datus aft ad.eas artes, quibus a paeris dediti fuimus^ 
felebr^as » iater nofijue recoleada^ ( > ) • ^<b prima xtate ( a > iocidi* 
mus ia ipfam perturbationem difciplinaD veteris : & confulatu deveaimui 
10 medium rerjum omnium certaoaea > at^ue difcrimen : Sc lioc lenipas 
omne (i) poft confulatum objecimus iis froftibus , qui , per nos a com* 
xuuni peft^ depulfi , in noihietipibs reduadarunt » Sed* tamea ia ht» vel a{l 
peritatibiis rerum , vel anguftiis cemporis ^ oble<jaar ftudiis noftris : tc ^ 
quantum mihi vel fraus inimicerum ^ vel refpQbiica tribuet otii ^ ad icri» 
bendum potillimum coaferam. Tibi vero, £ca£cr) neque hortantt deero, ne* 
que roganti . Nam neque au£toritate qaifq^iam apud me plus valere te po* 
teft 9 neque volunt^te • ^ 

IL Ac mihi repetenda eft veteris cujufdam memoris non fane fatis ex« 
plicata recQrda>ciO) ied, ut arbitror, apta ad id , quod requiris ^ ut cogno* 
fcas^ q^acL viri omnium eloquentiffimi , clariffimique lenierint de omni ra» 
tione dicendi • Vis enim y ut mihi ikpe di^ifti ; quouiam qua^ pueris ^ aut 
ndcIeiccncuUs nobis ex commentariclis noftri^ ( 4 ) inchoata ^ ac rudia cx« 
ciderunt., vix hac ztate digaa, & hoc ufu ^ quem ex caulis , quas dixi* 
muSf tot tan^iique coniecuti fumus; aliquid iifdem de rebus polieius a no^ 
bis, perie^liufque proferri: ibleique nonaunquam hac de re a me iu diipu* 
(ationibus noftris diilenttre , quod ego pnidentiflimorum ( 5 ) hominum arti^ 
bus eloquentiam contineri ftatuam ; tu aacem illam ab elegantia dodrinx 

iegre. 



C I ) li§ter ncfque reeoUftdas ) Trajecii jco* 
pulandi particulam , niiluitque » infer nofque, 
quam iftuc , d* infer hoi ricoiendas , ufiirpa- 
rc: ne , quod n\ orotione virioium elt , ia 
heroici carminis fincm decidcret » Qu» com- 
ponendi manifelh diligentia , ut ia foro Sc 
in cnria celatur « ica in hoc (cripci genere 
diniaiulari non deber • Sunr qui.Iiegiuic, /IH 
terque ncs recolendas , virtutis hujus ignari 1 
qui nefciaut aunbus atque rattoui cedtre prae- 
xepta • Stre^£tts • * 

C 2, ) Prima dtate^ Anno U. C DCLXVIL 
& confequenti, cumTullius ageret anhum vi- 
celimum, exarfere beila civilia Cinn« , Ma- 
rii > Sc SyiU , Qui concrt ^iltinum moreiil 
opprefsa patriae Iibertate > principatum inva^ 
dere teniikbant. Prufi» 

Cj) Zt hoc temfus dmne') Hos de OntO* 
«e &Ak^ Ciceiro icripfifse pitMtur ftnno 
apCAtis Cttx 58. 5c 17. C» 698« lecuado vero 
«nno poft. ejos ^tum > auB Cl od i m D r iifli 



krore attus in exilium cefliCset « Ttsrcius • 

C 4 ) J£:ir comrtuntatiolis neftru ) Libros df 
Jnventionc fub annum ortatis vicefimum Ci- 
cero (cripierac , rudes 5c impolitos, fi cuui 
his conferanjcur « .Porro conlmentarias , Iibcc 
elt, ia quem referimus breviter aliquid me- 
moriae caufa» Prufi^us. 

( 5 ) Pmdentifim^um ) Hoc eA > dodtiiS^ 

morum , vel i ut noller loquicur in fequea- 

ti fententia) eorum , qui habent elegMntinm 

d'^rind : fcpius in hoc op«re do^o9 <lirer- 

tis, Sc prudentiAm eloquentia? oppofuit : dc 

hic per ftudenttfimos tntelligi voluic eof^ 

qui omnibus artibus , fc. Phtlofophia » Jure 

civili , te. iniirudt efsent^ Sic K i< c* 4^ 

Prudentis rerum mugnsrum magis » tjuun^ 

dicendt urte nititur * Lib. i* c. 3^. MtUim 

equtdem indtfertum prudentiam » qtism Jtul" 

Mtam l0«[un€9m% Et 1» i» C«l4i Sin9 hmmM 

terum ctviUum t0gni$i99H O* prudcncit« 



Digitized by 



Google 



g6 DEOR^TORE 

iegregaoJam putes» & ta ^oodam tngenii «t^ue exerciutiojiis geiiete po» 
iiendam. 

Ac mihi qujdem &peaumero in iiiflmios homines , ac fiimmis ingenfit 
prxdicos inmend , quaerendum efle vifum cft , quid e&t , cur plures ia 
omnibus artibus^ ^uam in dicendo admirabiles exftitiffent^» Nam , quocttn* 
^ue te animo, & cogitatione converteris, permultos excellentes in quoqoe 
genere videbis, non mediocrium artium, fed prope maximarum • Quis enint 
eft, qui, fi clarorum Iiominum fcientiam, rerum geftarum vel utiiitate vel 
magnitudine metiri velit, non anteponat oratori imperatorem ? Quis autent 
dubitet, quin belli duces ex hac una ci^itate prarftantiffimos pene innumera«i 
biies, in dicendo autem exceilentes vix paucos proferre poirmius? Jam vem 
ro coniiiio , ac fapientia <jui regere ^ ac gubernare rempublicam poffisnt ^ 
multi noftra, plures patnim memoria , atque etiam ma^)rum exfticerunt ^ 
cum boni perdiu nulli, vix autem fingulis artacibus finguli tolerabiles ora* 
tores invenirentur. Ac, ne quis forte cuiQ aliis ftudiis , quar recondicis ist 
artlbus, atque in quadam varietate literarum verfentur , magis hanc diceox 
di rationem, quam cum imperatoris laude, auc cum boni fenatoris prudeo* 
tia comparandam putet; convertat animum ad ea ipfa artium genera , cir* 
^umfpiciatque qui in iis floruerint , quamque multi .- ilc faciiiime , quanta 
oratorum fit, femperque fuerit paucitas, judicabit, 

. lil. Neque enim te fugit , laudatarum ardum omnium procreatricent 
quandam, & quafi parentem eam, quam p\§cofix¥ Grseci vocant , ab ho« 
minibus doftiiSmis judicari ; in qua diflicile eft enumerare , quot. viri , 
quanta fcientia , quantaque in fuis ihidiis varietate , Sc copia ftierint : qni 
non Una aliqua iu re leparatim elaborarint , ied omnia , quscumque ( * ) 
eflent, vel fcientiar perveftigatione, vel diflerendi ratione comprehenderint • 
Quls ignorat, ii, qui mathematici. vocantur , quanta in obfcuritate rerum , 
& quam recondita in arte , & multiplici , fubcilique veriencur? quo ta# 
Oien in genere ita multi perfe£ti homines exfti^runt, ut nemo fere ftuduifl 
ie ei fciencias vehementius videacur , quin , quod volueric , confecucus fit « 
Quis mulicis, quis huic ftudio licerarum , quod profitentur ii , qui gram^ 
matici vocantur , penitus fe dedidit, quin omnem illarum arcium pene in- 
^nitam vim , & materiam, fcientia & cogitacione comprehenderit f Vem 
mihi hoc videor effe diAurus , ex omnibus iis , qui in harum artium ftu* 
diis liberaliflimis fint, do£trini^ue verfati, minimam copiam poetarum egre^ 
giorum. exititifle: atque in hoc ipfo numero , in quo perraro exorimr ali* 
quis excellens, fi diligencer & ex noftrorum, Sc ex Grarcorum copia coow 
parare voles^ multo tamen pauciores oracores , quam poetas boni reperienr* 
lur» Quod hoc etiam mirairiiius debet videri , quia ca?terarum artium dxu* 
£a fere recondiris atque abditis e fbntibus hauriuntur : dicendi autem omois 
ratio in medio pofita , communi quodam in ufii , atque in hominum mora 

Sc fcr- 



<0:C^ > Mitt. Crac f^m 1 



Digitized by 



Google 



L I & E K P R I M U S. py 

Se, Ismom mfitur r «t Jn c«teris id maxime exceliat , ^uod iDiigiffime 
fic ab imperitorum injtelligentla , fenruque djs)un£lum: in dicendo autemvi* 
tiitm rel maxinium fit a vulgari genere orationis , atque a conluecudine 
eommani^ iennis a^faorrere . 

' 1V«^ Ac ite iliud quidem- vere dict poteft , aut plures caeteris artibus lo- 
inrvire , aut maiore dele^latione , aut fpe uberiore , aut praemiis ad perdi* 
ficBduni' amplioribus commoveri. Atque ut omittam Grsciani, <jus femper 
eioquentiaB princeps eSc voluit , atque illas omninm doflrinarum inventri- 
a^ Athenas , in quibus fumma dicendi vis & inventa eft , Sc perfefta .* ia 
kac ipfa civitate profe£lo milia unquam vehementius, quam eloquentix ftu- 
dia viguerunt. Nam pofteaquam, imperio omnium gentium conftituto, diu- 
turnitas pacis otium confirmavit , nemo fere laudis cupidus adolefcens non 
fibi ad dicendum ftudio omni enitendum putavit • Ac primo quidem totius 
rationis ignari , qui nequc «xercitationis ullam viam, neque aliquod pracce- 
ptum artis effe arbitrarentur , tantum , quantum ingenio & cogitatione po* 
terant , coniequebantur . Poft autem , auditis oratoribus Graecis , cognitifr 
^e eorum literis , adhibitifqiie do£toribus , incredibili quodam noftri homi- 
nes dicendi ftudio flagraverunt . Excitabat eos magnitudo & varietas, muU 
titudoque in omni genere caufarum , ut ad eam do&rinam , quam fuo 
quifque iludio aflecu^us effet , adjungeretur ufu^ frequens , ^qui omnium 
magiftrorum prxcepta fuperaret . Erant autem huic ftudio maxima , quac 
nunc quoque funt , expoiita pr^emla^ vel ad gratiam, vel ad opes,- vel ad 
dignitatem . Jngenia vero ( ut multis rebus poffimus judicare ) noftrorum 
bominum oKiItum cseteris liominibus omnium gentium pra^ftiterunt . Quibus 
de caufis ^ quis non jure mtretur , ex omni memoria a?utum , temporum, 
civitatum , tam exiguum oratorum numerum inveniri? Sed nimirum majus 
eft hoc quidam , quam homine^ opinantur , Sc pluribus ex artibus ftudiifque 
colIe£tum . 

y. Quls enim aliud in maxima difcentium imiltitudine , fUmma magi- 
firorum copia , prseftantiifjmis hominum ingeniis , {infinita caufarum varie^ 
tate , ampUffimis eloquentia^ propofitis praemiis , elTe caufe putet , nifi rei 
^trandam incredibilem magnitudinem , ac difficultatem ? Eft enim Sc icien- 
fia comprehendenda rerum plurimarum, fine qua verborum volubilitas ina* 
Bis atque irridenda eft : & ipfa oratio conformanda non iblum ele£lione ^ 
ied. etiam conftru£lione verborum: & omnes animorum motus, quos homi- 
Bum generi rerum natura tribuit , penitus pernofcendi , quod omnts vis 
ratioque dicendi , in eorum , qui audiunt , mentibus , aut iedandis , aut 
excitandis expromcnda eft . Accedat eodem oportet lepos quidam , facetiar» 
que , & eruditio libcro digna , celeritafque & brevitas & refpondendi , jt 
lacefendi, lubtili venuftate , atque urbanitate conjunfta • Tenenda prarterea 
eft omnis antiquitas , exemplorumque vis : neque legum , aut juris civilfs 
fciemia negligenda eft . Nam quid ego de aftione ipfa plura dicam ? quas 
motu corporis , quae geftu , qux vultu , quae vocis conformatione , ac va- 
rietate moderanda* eft : qu» fola per fe ipfa quanta fir, hiftrionum levis 
ars & fcena declarat : in qua cum omnes in^oris, & v,oci» , Sc mojus 
Tom. I. K mo* 



Digitized by 



Google 



^8 D E R ji T RE 

lAoderatiohe elaborent , ^uis ignorat , qHani pauci fint , fiierintque , qnost 
animo squo fpedare poffimus? Quid dicam de thefauro rerum omoium me» 
moria y qu« nifi cuftos inwentii , cogicatifque rebus , & verbis adiiibeatur^ 

ornnuf- intelligimus , etiam li pra?clariflima fuerint, in oratore peritura. 

' Quamobfem mirari definamus , qua? caufk fit eloquentium paucitatii ^. 

cum ex iis rebus univerlis eloquentia conftet , ^uibus in fingulis elaborare 
pfermagnum eft ; hortemurque potius liberos noftros , ca^terofque , quorum^ 
glbria nobis & dignitas cara eft , ot animo Pd magnimdinem comple£ban!» 
tur , heque lis aut pra*ceptis , aut magiftris , aut exercitationibus , <juibH& 
utuntur omnes » fed aiiis quibufiiam fe id , qucxi expetunt , confequi pofle 
confidant • 

VI. Ac mea quidem fententia nemo poterit elTe omni laude cumulatu& 
crator , nifi erit omnium rerum magnarura , atque arrium fcientiam con^ 
Jecutus . Etenim ex rerum cognidone efflorefcat & redundet oportet ora- 
tio : quse , nifi fubeft res ab oratore percepta & cognita , inanem ^juandam 
habet elocutionem , & penepuerilem . Neque vero ego hoc tantum oneris' 
imponam noftris prsfertim oratoribus , in hac tanta occupatlone urbis , ae' 
vitap , nibH ut iis putem iicere Hefeire ; <iua«quam vis oratoris , profefDo- 
que ipfa bene dicendi , hoc fufi:ipere , ac polliceri videatur , ut omni de 
re , quaecunque fit propofita , ab eo ornate , copiofeque dicatur . Sed quia 
Boa dubito, quin hoc plerifque immenfum, infinitumque. videatur , & quod 
Graccos homines non fblum ingenio , & doftrina , fed etiam otio , ftudio- 
que abundantes , partitionem quandam artium &ciflre video ^ neque in uni-^ 
verfb genere fingulos elaboraffe , fed fepofiiifle a carterts di£lionibus eam. 
partem dicendi , quae in forenfibus difceptationibus ^udiciorum y aut delibe- 
rationum verfaretut , &: id unum genus oratori reliquifle ; non comple£bar 
in his libris amplius y quam quod huic generi , re quarfita , & multum di* 
fputata , fummorum hominum prope cbnfenfu eft tributum : repetamque 
nott ab incunabulis fioffra& veteris puerilifque doftrinz quendam ordiHenti 
prarceptorum , led ea ^ quae quondam accepi in noftrorum bominum elo* 
^uentifSmorum , gc omni dignitate principum , difputatione eife verfata & 
Hon quod illa contemoam , quac Grsrci , dicendi artifices , & doftores reli*^ 
querunt; fed cum illa pateant\ iu^ promptuque fint omnibus , neque ea in« 
terpretatione mea aut ornatius explicari , aut {danius* expriml polfint , dabis 
hanc ventam, mi frater, ut opinor^ ut eorum, quibusfumma dicendi laus 
a iioftris hominibus concefla eft , auftoritatem Graecis antepooam. 

VII. Cum igitur vehementiuc inveheretur ( tf } in caufam principutn 

coa- 



i6) Cum igitur vehemgntius inveheretur') gra fide vcl-farcntur cquitcs , ca rurfl/s fibi 

C« Scmproniiis Gracchus , tribunus plcbis , vindicgre conati fiint fci^torcs anno U- C« 

•ano U* C. DCXXXII^ Icjcm tulcrat , qua DCIXIII. adnitcntc in primis M. Livio 

iudicia publica a fvnatu « pcncs qucm a rc- Drufo • tribuno pfcbis , qai populum perni- 

guni tcmpore fucrant , quafi ah nis non fatis ciofa fpe largftiohis , focios Itaiia? pbpuIos« 

nfte excrccrcAtar , transfcrrentur ad cquitei promiflii jpfis civit3W> in eQucftr^ra oraineia 

Roiaiiios. Vcrum cum in iia non latis inte^ concitavit ., ac demum Ic^em tulit^ ut x^iik. 

CK 



Digitized by 



Google 



L IBER P KI MU S. ^ 

4C93fi61 I^V^^) DrufiQU^ tribuaatus prp iiematu^ aafloriute fufceptus, ia« 
i&iiigi faai 5 ac 4ebilitaci vlderetur : dici n^mioi y ludorum Roaiaiioruizi die« 
bus L*Cr(iium ( 7 ) , V^ collijpendi.fui caufa , fe ia Tufculanum cpntu- 
liife^ YeDiiTe eodem , (ocer eym (*) qui fuerat « Quimus Mucius (9) di- 
cebacur^ & S|«,Aacpaius (10) ^ hcmo &: cQafilioirum la republica focius , 
•& iiitmiia cum Cradb familiaritate conjun£tus . £xieraac autem cum ipfp 
Cljrsflb., adolefceofics duo ^ & D/ufi maxime familiares , & in quibus ma- 
^aam. tum fpem majore^ ^atu digaitatis fuae cQliocarant ^ C*Cotta f 11.) , 
^ui tum tribunatum plebis petebat, & P.SuIpicius iiz.)^ qui deiaceps eun 
magillratam petiturus putabatur . 

Hi primo die de temporibus illis , deque ttniverfa republica , quam ob 
<:an(am, ycnerant , multum ioter ie ui^ue ad extrcmum tempus diei colio- 
cruuci fiwt. Quo quidem tn iermone multa div^initus a tribus illis confulari* 
luis Cotta deplorata ^ & commemorata narrabat ; ut aiiii} tncidiflet poflea 
<:ivitati mali, quod noa impeadere illi tanto ante vidiflent. Eo autem omai 
iferiQoae confe^o, cantam in Craflb kumanitatem fuifle , ut^ cum l^uti ac^ 
«pbuiflent , tolleretur ompis illa fuperioris triftitia iermonis ; eaque eifec ia 
bomine jucundicas^ 8c tantus in locandoJepos, utdies inter cos curis fuiA 
^ videretur, convivium Tufeulani. 

N a Po- 



rt parte judkia pencs fcnatnm 5c equeftrcm 
ordincm eflenc , five treccRCos cquitcs & eo» 
cidein fenatores • Eam ob rera tou graviter 
Italia turbatum efl» maxime a Ibciis populis^ 
qut cum promifliim a Drulb fus civitatis non 
obtinerent , bellum fociale feu Italicum con- 
flaverunt • Drufus in fenata ut caput malo- 
ram accufatus > cum domum inde fe recipe>« 
vex , iQtex ntriiun , incerto aodore , cultro 
vulneratus « in atrio corruit , ac paulo poft 
obilt. Philijipus tum erat conful , tam ^na- 
ttti ac Dmlo infenfus , quam addi^us cqni^ 
xibus f 9 4)uibus exerceri jtidicia volebtit . Vel^ 
lejus , Livius, Florus , jippianus ,. &c. prm» 
fttns . 

, C7) i^ Craffmm"$ h. LiciAitts Crafliis , ce- 
leberrimus orator p prscipuas in his dialogis 
partes az^t. Natus cft, ut ex Ciccranis Bru- 
10 patet, C. Ladio & Q* Cicpicme CenfT. ft- 
ve aapo U. C. OXCIV. Qua morte defiin* 
Ct\x& fuerit , fule refcrt Tullius iub initium 
librt tertii de Oritore, cap. i» Idem. 

C 8 ) S9eer epu C fui taexit g. iAui$u > 
Ita manulcripti Mag. Mead. Gonv. & Harl. 
duo > ncc imiiitatum eft Noftro poflrocera 
f»# ati fabjundivo modo * Vulgatam fnemt 
pnrum placet> tunc enim temporis» cmsMu- 
cius ad Crafli Tulculanum venerir , «m Co-* 
cer fuit Crafli quam antea : Crafliimque po- 
ilea appciiat ^nenm iuufll in c. ^ PMiw 
cius. 

C9) ^ MUcius') Q. Mttcius ScjCTohj Q. 



Scacvolar confulis anno DIXXX. filius, C« 
Ia?!ii gener , in Scoica difciplinaj iurifque 
fcientia, & oorai literarura genere vcrfatiin*- 
mus . Ad qucm audicndum a patre dcduflus 
eft Cicero fttropn virili toga . Augur fuit 
anno U. C. DCXXI. Obferveat emditi euni 
cum Q. Mucio pont.Hce , ad qucm > hoc (^ 
Mucio augure mortuo, fe eonferebat TaUlus» 
minime confondendum efle. PrftfifMs,^- 

(10) Af. jintenius^ Orator exinMus , na* 
tus Confl'. Appio Prilchro & Q. Cxcilio anncr 
U. Cr DCXI. de quo plura ijibinde his i» 
libris occurrunt , ^ pratcipu? in Brnto cap. 
37. De ejus morte vide lib. |. de Oat. c.^* 
Idem. ' . 

C ii ) C CettM) O Auretitts Cotta dice»«' 
di iaude pra^ilans his temporibus petiit tri-» 
bunatum> 6c obtinuit, a quo poftCraffi mor« 
tcmper inviditmdepuMos^ imme xivitate de- 
inde ejcAus ei^ . Ap^M. 5cc. Poftca tamen 
confulanim geflit annb U. C. DCLXXIV* 
Cum illi decrctits efset triumpbus , mortuus 
th ante diem triiunphi, ttt refert Afconio» 
in notis ad Pifbnianam , cum cicatrix vulne* 
ris ejus , quod ante' plurcs ^linos acce^rac»' 
refcifsa efset repente . De (»0 piarimft info* 
httSj Sc in Bnito cap. ff. liem^ 

C12) />• Sulficius) Cujus in Brnto Tul- 
!ii» diccndi charaderem defcribit» dc fiib int«' 
tium Ub. |. d< Orttore fiineih» morttm de«» 
plorat.Mm» 



Digitized 



m 






lod DEORJTORE. 

Poflem autem die ^ cuin iHi majores natu fatis (*> quieffeiit , & iit 
ambuUtionetn ventum effet ;'dicebat tuaa ScxvDlam-duobus fpatiis tribufve 
faais, dixiffc , Cur non imkamur ( 13 ) > Craffe ^ Socratem illum , qui eft 
in Piiacdro Platonis? Nam me lixc tua platanus admonuit; qux non minu» 
ad opacaodum hunc locum patulis eft diffufa ramis, quam illa, cujus um*' 
bram fecucus eft Socrates , qux mihi vidctur non tam ipfa aquula , qu» 
defcribitur , quam Platonis oratione creviffe; & , quod ille duriffimis pedi. 
bus fecit, ut fe abjiceret in herbam, atque ita illa, qux philofophi divini* 
tus ferunt effe ditfta, loqueretur, id meis pedibus certe concedi cft arquius. 
Tum Craffum , Immo vero commodius etiam ; pul/inof^ue popofciffe , & 
omnes in iis fedibus, quae erant fiib platano, confediffc dicebat. 

VIII. Ibi , ut ex priftino (ermone relaxarentur animi omnium , fblebat 
Cotta narrare, Craffum fermonem quendam de ftudio dicendi intuJiffe. Qiir 
cum ita effet cxorfus : Non fibl cohortandum Sulpicium & Cottam , fed 
inagis utrumque collaudandum videri , quod tantam jam effent facultatem' 
adepti , ut non aequalibus fuis folum anteponerentur y fcd cum majoribus 
natu compararentur . Nequc vcro mihi quidquam , iuquit , prjeftabilius vi* 
detur, quam poffe dicendo te^erc hominum coctus, mentes allicere, volun-i^ 
tates impellere quo velis : unde autem velis y deducere . Hasc una res ia 
omiu libero populo , maximeque in pacatis , tranquillifque civitatibus, prae- 
cipue femper floruit ^^ iemperque dominata eft . Qiiid enim eft aut tam ad- 
mirabile, quam ex infinita multltudine hominum exiiftere unum , qui| id ^ 
quod omnibus natura. fit datum , vel folus , vel cum paucis facere poffit ? 
aut tam jucundum cognitn atque auditu, quam fipientibus. fententiis gravi- 
bufque verbis ornata oratio, & perpolitai? aut tam potens, tamque magni- 
ficum, quam populi motus, judicum rejigiones, fenatus graj^itatem, unius, 
oratione converti? Quid porro tam regium, tam liberale, tam muniricum, 
quam opem ferre fqpplicibus^ excitare affliftos, dare falutem , Hberare pe- 
riculis^ retinere homines in civitate ? Quid autem tam, neceffarium , quam 
tenere femper arma , quibus vel teftus ipfe effe poffis , vel provocare im- 
probos, vel te ulcifci laceffitus? 

Age vero, ne femper forum, fubfellia (14)» roflya, curiamque medite*. 
re , quid cffe poteft in otio aut jucundius , aut magis propriiim humanita- 
tis, quam fermo facetus , ac nulla in re rudis ? Hoc cnim uno prxftamus 
vel maxime fcris , quod colloquimur inter nos , & quod cxprimere diccn- 
do fcnfa poffumus. Quamobrem quis hoc non iure miretur , fummeque icb 

CD 



(^/> Sl^te//ent) Vid. Man. quiefent , in dicebant prxfores , & judiccs ab iis d.iti : 

MmhuUtionem V9»ttim £fe dicefat: tum unde caulae forenfcs appcllabancur • SHbftUia 

' ^A^? ^*'' ^f* '^-'^*'^'* ) Apud Platonem cfse tribunorum, trjumvirorum, quj?iloriim > 

m dialogo, qui Phaedrus infcribiiur , Socra- & aliorum minora judicia exercentium fcri- 

tcs ad Ilifsum, Attica^ £uvium ^ molliter in bit Afconius. Rofira, locus erat , ex quo di- 

herba recumbens , fiib alta & patnlis difliifa cebant oratores ad populum • Curijt , ubi fc- 

ramis platano, multa difserit. Idem.. natores & principes civitatis de rcp. adpiini- 

(14) Fi^wnj ftilffellid , &c. ) In foro jus ilraada intcr fc.agebant.. Idm^ 



Digitized by 



Google 



Li B n R P R I MU S. lor 

co etAorandam efle arbitretiir , ot , guo uno homine^ maxime beftiis prar- 
ileflt, in faoc homiflibus ipfis antecellat ? Ut vero jam ad illa fumma 7e-^ 
jxiamns ; quse yis alia potuit aut difperfos homines unum in iociitn coa- 
gregare , aut a fera , agreftique vita ad hunc humanum cultum , civilem^ 
que deducere , aut jam conftitutis civritatibus , leges , judicia , jura dcfcri- 
here-.^ 

Ac , ne plura , quas funt pene innumerabilia , confe£ler , comprehendam» 
brevi' ; fic enim ftatuo , perfe£ti oratoris moderatione & fapientia non fo^ 
ium ipfius digmtatem , fed & privatorum plurimorum , & univerfas reipu- 
blica: falutem maxime contineri . Quamobrem pergite , ut facitis , adolefcen- 
tes: atque in id ftudium in quo eftis, incumbite , ut & vobis honori , dc 
amicis utilitati, & reipublicse emolumento eSc podltis. 

IX. Tum Scacvola comiter, ut folebat, Csctera, inquit, affentior Craffo , 
se aut de C. Lxlii, foceri mei , aut de hujus generis , aut arte, aut glo- 
ria detraham : fi:d illa duo , Craffe , vereor , ut tibi poffim concedere . 
llnum, quod ab oratoribus civitates & ab initio conftitutas , & ixpe con* 
fcrvatas efle dixifti. Alterura, quod , remoto foro , concione , judiciis , k» 
aiatu, ftatuifti, oratorem in omni genere iermonis, & humanitatis effe per*» 
fe£lum, 

Quis enim tibi hoc concefler it , aut initio genus hominum . in montibu^ 
ac filvis diflipatum, non prudentum confiliis compulfum potius, quam di- 
fertorum oratione delinirum, (e oppidis , mosnibufque fepfiffe? aut vero re- 
liquas utilitates, aut inftituendis , aut confervandis civitatibus , non a fa- 
pientibus & fortibus viris , fed a difertis , & ornate dicentibus efle confti- 
tutas.^ An vero tibi Romulus ille aut paftores & convenas congregaffe , 
aut Sabinorum connubia conjunxiffe , aut finitimorum vim reprefliffe elo- 
quentia videtur, non confilio, & fapientia fingulari .-^ Qiiid? in NumaPom-- 
pilio , quid.^ in Sen Tullio, quid? in caeteris regibus , quorum multa funt 
eximia ad conftituendam rempublicam , num quod eloquentiic veftigiumap, 
paret? Quid? exa£lis regibus, ( tametfi ipfam exaftionem mente, non lin- 
gua, perfeftam L. Bruti effe cernimus ) fed deinceps cmnia , nonne plena 
confiMorum, inania verborum videmus? Ego vero fi velim & noftrae civi- 
tatis exemplis uti , & aliarum , plura proferre poflim detrimenta publicis 
rebus, quam ad}umenta,per homines eio^juentiflimos importata .* fed, ut re» 
liqua pra:termittam , omnium mihi videor, exceptis, Craffe, vobfs duobus 9 
eloquentiflimos audifle Tib. & C, Sempronios , ^uorura patcr ^ homo pru- 
dens, & gravis, haud|uiquam elo(^uens, & fkpe alias, & maxime cenfor, 
faluti rcipablicae ftric . At^ue is non accurata quadam oracionis copia , fed 
BUtu atque verbo li ^ertinos in urbanas triou»? tranftulit y quod nifi feciffet ^ 
rempublicam, cjuam nunc vix tenemus, pmdiu nullam haberemus • At ve- 
ro ejus filii diferri,. & omnibus vel naturae vel doclrindt praffidiis ad di* 
cendum parati , cum ctvitatem vel paterno canfilio , vel avitis armis fkv 
rentiffimam accepiffent , iiU praeclara gubernatrice , ut ais,. .civitatum ^ elo- 
^uentia rempublicam difljpaverunt. 

X* Quid?' leges veteres y morefq^ue maiorum: «j^uid? aufpicia ^ quibus & 



Digitized by 



Google 



!•« D E O R ji T O R E 

ego, & ta, CnlSty tvm magaa rerpublio^ fatoce pneiuantf^ ^icf^ tdigion 
aes & caeiemnniz i <[uid^ karc jara civilia^ qui^ laiapridem in aoilrai fawr 
Jia fine ulla eIo<}oentiaB laade verfiwcur , aum aut iaventa fuat , auc cOf 
gniu , aut omnioo ab oratormn genere trailaca ? Equidcm dc Sar. Galbaoi 
xnemoria tdnea, cEnnum hbmtnem ia dicendoy & M. .£milium Porciaam^ 
&Cipium Carbonemy quemcu adoIeicentuIuspercutilU (i$), ignarum ie<! 
gum, barfitantem in majorum inftitutis, rudem in )ure civili ; Sc bxc stta^ 
noftra\, prxter te, Crafife, qui tuo magis ftudio ^ (}uam proprio munere ali« 
tfao difertofum , fas a naobis dvile didicifti ^ quod iaterdum pudeat , }uri« 
ignara eft. 

Quod vero in extrema oratione, quart tuo >ure, fiimpfifti , oratorem ia 
omnis fermonis difputacione copioliffime poffe verfari , id ^ niii hic ift Cuoi 
segno eflemuSy oon tulifTem, multifque prxefifem y qui aut interdido cecuni; 
concenderent ( 1(5) , aut te ex Jure manum coofercum (17) vocarent ^ 
quod in alienas poiTeffioney tam tenoere irruifles . Agerent .enim tecum le* 
ge primum Pythagorei omnes , atque Democritici y {* ) CKterique in iiio 
gcnere phyfici, vindicarentque ornati homincs in diceodo & graves , qui-i 
buicum tibi jufto facramento ( 18 ) concendere non liceret ^. Urgerent prae*. 
terea philofophorum gregcs , jam ab illo fonte & capite Socrate , nihil te 
de bonis rebus in vita ,, nihil de malis , nihil de animi permotionibus , ni« 
hil de hominum moribus, nihit de rationevitse didicifife,. nihil omnioo qvix^ 
fiflfe, nihil fcire-convincerent : 8c , cum univerli io te impetum feciflent ^ 
tum fingulas familiar iitem tibi iiitenderent. Inftaret Academia, quas , quid^ 
^uid dixifles, id te Ipfum fcire negaret » Stoici vero uoftri diiputationunx 

fua» > 



(15) BercuUfii^ Id eft, evertifti, fcu dc- 
]ccifti. Simile eft illud iihh 11» cap* 70. Sci- 

5ionis iliius , qui Tii>» Gracchum perculit » 
eargius • 

C16.) lfgterdi&9' tecttm eontenderetkt ) In*- 
wrdidum , prstoris eft edi^um que jubet ali- 
qpd Tei heri , vel omicci • Sententia cft :. 
Multi litem tibi intenderent, &Iege, ac prx- 
toris edido tecum^ (igcrenc , qiiod eam- rem > 
qijae pcrtinet ad alias artes-, nimirom m om- 
iii difputatione copiofc verfari , tanquam ora^ 
tori propriam» vindicca ilii^ ae tribuas.. 1V«* 
fieusn 

(17) ^x )ure mannm (afii^ manuy ccfp- 
fertum' > Manum coix/crrcre eft proprie in: 
prsiio ^nire ad manus. Transfertor autem a 
mlliti» certaminibus ad feri contentioncs •. 
Scilicet pecitor , 6c is a quo* petebatur , dido 
^^ , in agnim iitigiolum- conveniebant, (L- 
moiatoque conilj^u ». quaii pcr vim expeilfr> 
batur cx agro petitor: hic deinde ad jpratto*- 
rem appeilabat de vi , ac petebat ut lua Gh\ 
fcf^hucrencttr» De hae iocurione piura Gcl- 
lius iib.^ XX. cap.. 10. Manu pro munus dici- 
tur, expunda morc vetetum 11 confcrtHm iu. 



fupino a confefro , quod eft committo . Cx^ 
terum hujus ioci fenteutia eft: Muiti rcpe^ 
cerentac reflitui poftuiareat, adhibita foiein-« 
ni iuris formula , rem a te contra jus fafque 
occupatam. Idem^ 

(*) C^terique ) Lamb. c£ter:fue fuo jure, 
phyfici vindicareut , ornati 

C 18 ) Jufio focramento ) Sacramentum li" 
tis geuus erat , fimile Jponfionis . Varro . Ec. 
qui pctcbac, Si qui innciabatur , de aiiis re<« 
Ittis ucrique quingpntos xris apud Pontifice» 
deponcbant , de aliis itcm reous cercttm nu- 
merum effium • Qui iudicio autem vicerac , 
fuum iacramcntum a ucro aufercbat, yidi ad. 
aenirium redibant - Sacramentum dixit P^cu* 
niam iite depofitam apud Pontificem • Dece« 
pti iun' qui icgerunt liic afud pontem, noa, 
apud Pont^cem* Senfus cft igitur : VhWoto'^ 
pni difcipiinarum pofse(lK>Ae dejedi , tecum 
lacerdidocontenderent , qpcmadmodum ii quii 
ab agro dcjedi flmt : aat vindiciarum litem 
tibi intenderent > & dificiplinas fuss afsere- 
rent : ant jure polsent «gere tecum »^ dc dcpo- 
ftta pccunia conundcre»-5^«Mii.. 



Digitized by 



Google 



L J B E R P R I M U S, 






ihamnt atqtie interrogationiua U^iieis le trietitum fenereot « pserjjMitecicI fti^. 
teni ctiam haoc ipia , qu9 propria oratorum puta^ efle adjuoimtt , atque 
emamenta diflendi , a fe peti vinQereot .op«rtere : ac non folum meljerii ^ 
hd etiam muli» plura Ariilotfilem , TJbeopiirailomiue de bis xebus , qmm 
otnms dicendi magiftroe fcripfifle .oOeQdemAC . Mlflbs £mo wf<rHfmi#ittit ^ 
grammaticos , muiicos , ^pKNrum nnubus veibra ifta dtceadi vis ae miAima 
^ldem fedetate £0ii}uagttur» ^QsiajBiQbrem ifta itaou ^ um^ue mulu , fx^ 
fi^nda , Crafle , n«& cenieo • Satis id eA .magnum y ^uod potec prxftat^ ^ 
mx m iudiciis ea caufa « fjumcumqoe tu dicis ^ melior & probabilior efse 
Yideatur: ut in concionibus, ut in iententiis dicendis ad perfuadendHAt cua 
plurimutt raleac oratio : deaiiiae ul prydeottltas. diiiBrtt ^ ilaiiis etiam re- 
re dicere videaris . Hoc amplius ii ^uid pofteris., non id miiu videhitar 
watof y &d Cradiis iiia ^uadam propria , noa commoni .oratomm faculta* 
ae poile. 

xr. Tum ille ^ Non ftim , ioqutt , aefcius , Sczvola ^ ifta inter Crscoe 
dici, & dficeptari iblere. Audivi.enim &au]i^s. h^mines ^ cum qmrftor eit 
Macedonia venidi» Ackenas, florente Academia , ut temporibus tilis ftre^ 
batur, quod eam Gbarmadas (x^) , & Clitomacbus « &: Afchines obtine* 

bant. 



a=z 



C ip ) CkMrmsdMS ) VuJgo pro CMmsdm 
leg^jmus CsmeAdes, maie omnino : bic «nim 
Crafsus dlcit ft Qux florem , pofti4 vero An- 
conius fe Proconlulem « vidilfe CmrmeMdem , 
contra audoritatem veterttm Scriptorum. lAn 
ertius eafm exApoUodoro fcribic ONmesdem 
mortuum efle C Olymp. CLXII. ann. 4. ) 
anno 17« C. 6z;. CraHus vero Quaeftor tukc 
an. U. C. 64?. & Antonios Proconfi»! an. 
U. C. 6fi. lamo Ciceco ipfe ia Acad. 
Quje/l. dicjt CmrneMdis lcgationem incidifse 
in an. U. C. 59^ Si igitur Crafsus Q;j2ftor 
vidit Csrneadem , Ctrn^sdes pofl ie^atioiicm 
Virit annoS44. 5c fi Antonius Procoaful ^eum 
viditj vixit aanos ^j. pofllegationem.- quod 
VcrJiimiie non videtur . Scd. ukerius ^x ipfo 
Cicerone pro^turus ium , neque Cralsum, 
neque Anronium vidiGe Cnrneidem. Priao» 
in lib. rit. c. it. Crafsus dickt ,^M)»iXCar- 
ncsdis ) €tfi ega muhes muditeres eognevi' 
Jithenir 3cc. Ex quo leco coliigo Crafsum 
non vidifse Carneadem i quia ii eum vidif- 
let, non foceri , a$it Metelii ufus efsec judi- 
cio , fed fuo. Porro dieit ibi Crafsus Metei» 
lum ndotefeentem fiiiisci cum twdxr^ C^rne»^ 
dem mffe^um €ttste : Metel lus vero Confal 
fuit an. 645. i ergo non credtbile eft Cnrnem- 
dem vixiise ufque ad Qj«lHiram Craffi, hoc 
cft , pene ad confuiatum Metelli , multo au<« 
tem ntious ad Proconfulatum Antonii • Se- 
cundo , in !• z. c. ^r* itemqoe in hoc ipfo 
loco non de horaine , qaem novit , Crafsiis 
ioquimr , fed dicit i^miuim , ut fertkuut ^ 



4cc. Terti<K> uc tt hal^et vujgata Jedio » Cmf?' 
neades CMraeadis auditor fuit, quo quid ine« 
ptiu^ r His rationibus addud^us vulgaito k^ 
dionem rejicio.. Cur autem Chnrmsdss rc« 
pofui p paucis fciat LeAoi:« i. Mfs. Cant* ha- 
bet CMrmeudis , fied. CmniMdas ( qu« voz 
fi puadum luerae * toilas , eft Carmadas )i 
Mfs. vero Joaiu & Uarl. i. habent CharmM^ 
da% m hoc loco , & trilpus fequentibus , de 
quibus moz didurua fkm . a. Jui Oratore e. 
16. cum dickur, fatum eft enim, qued Cur-' 
meadet dicere folehat , Clitemachum emdem 
dscere, Carneadem eedem etimm mode dicera 
nonnuiii , quos vidi , Mis. Jiabent ibi Char" 
mmdam , pofcenre etiam fenfu« Patet idem 
ex i. 2« c. sa. ubi , jonJio primum notante 
& Gronovio approiMnte , pro Pmrmmdem jim 
legimas Chmrmmdmm , teilimonio Plmii dc au- 
dorirate Mis. 5. Sextus £mpiricus non ie- 
mei dicit Phmrmmdmm ( vel Phmrmidmm ) 
Academicum fuifse , Ac Academiae principem.t 
4.1de;n icriptis maadavit difputationemquan- 
dam Pharmada, in qua Academicbs ille pro^ 
bat Rhetttficam non efse artem , 6c &hetOf> 
res exagit&tj quae omnia Sex. £mpirici telli- 
monia huic ioco oprime conveniuat ^ Utile 
fore credidi hunc iocnm Juculentis argumen* 
tis explicare, qoi Pecavio , Staaiejo noftro* 
aliifque Chronolo^iam docentibus , magnas 
oiira turbas excitaverit « Pearcius . Vidc in 
eandem fententiam » Henrici Vklifii Bmea^ 
dat* I. S9* 



Digitized by 



Google 



104 DEORjfTORE 

bant. Erac etiam Metrodorus , qui cum iliis una iprum illum Carneadeni 
diligentius audierat, homiDem omnium in dicendo, utferebant, acerrimum, 
tc copioiilTimum. Vigebat auditor Panaetii illius tui Mnefarchus ; & Peri- 
patetici {zo) Critolaus & Diodorus. Multi^ erant practcrea prarclari in phi* 
loiophia) & nobiles, a quibus omnibus una pene repelli voce oratorein a 
gubernaculis civitatum , excludi ab omni do£lrina , rerumque majirum 
icientia , ac tantum in judicia & conciunculas , tanquam ia aliquod pi« 
ftrinum , detrudi , & compingi videbam . Sed ego ncvjue illis aiTentie- 
bar, neque harum dilputationum inventori , & principi longe omnium in 
dicendo gravilGmo , & eloquentiflimo , Platoni , cujus tum Athenis dili- 
gentius legi cum Charmada Gorgiam (zi): quo in libro, hoc maxime ad. 
mirabar Placonem, quod mihi in oratoribus irridendis ipfe eiTe orator fum- 
mus videbatur. Verbi enim controverlia (zz) jamdiu torquet Grarculosho- 
xnines contentionis cupidiorcs quam veritatis . Nam (i quis hu ac itatuit eflc 
oratorem , qui tantummodo in jurc , aut in judiciis poflit , aut apud popu- 
lum, aut in icnatu copiofe loqui, tamen huic ipfi multa tribuat , & con- 
ceriat necefle eft. Neque enim fme multa pertradatione omnium rerumpu- 
blicarum (23) , neque fme legum , morum, )uris fcientia , neque natura 
hominum incognita, ac moribus , in his ipfis rebus fatis callide verfari , 
& perite poteit . Qui autem hsec cognoverit , fine quibus ne illa quidem 
minima in caulis quifquam refte tueri poteft , quid huic abefle poterit de 
maximarum rerum fcientia.*" Sin oratoris nihil vis efle, niii compolite , or- 
nate, copiole eloqui : quaero id ipfum qui poflit alTequi fme ea fcientia , 
quam ei non conceditis ^ Dicendi enim virtus , niii ei , qui dicit , ea, de 
quibus dicit, percepta fint, exltare non poteft. 

Qiiamobrem, fi ornate locutus eft, ficut fertur, & mihi videtur, phyfi- 

cus 



C20 ) feripatetici Pritolaus ©• "Diodorus^ 
Ita vulgati omnes. Scd , Peripatetici PritoUi 
Diodorus , cft lcdio Mfs. duormn Pall. & 
trium Guliclmii, nec non Joan. ^Mag. & Harl. 
duorum : tcitaturque Ciccro dc Fin. 1. f . c. 
5. Diodorum fuifse auditorem Critolai. Por- 
ro, ea argumcnta, quibus probiv i Carneadem 
ad Quxfluram Craili non vixifse > fatis do- 
cebunt nc Critolaum quidem in Crafli Qua?- 
ftura viguifscj quod tamen pr£ fe fert vul- 
gata lcdiot & Peripatotici Critolaus c$* Dio^ 
dorus, Pcarc. 

(11) Gorgiam) Gorgias Platonis dialogus , 
in quo rationem edocct , qua futiles rheto- 
rum fophiilarum argutiae refellantur . Tul- 
Jius fivecx fua, fivc ex Craifi fententia non 
re^e ccnfuit in illo dialogo derideri orato- 
rcs . Non veram rhetoricam , fcd adultcri- 
nam tantum» ut cuivis icgcnti patct , tradu-* 
cit. Neque vero paucos induxit in crrorcm 
hic dialogus , uc obfervavit Quintiiian. Iib. 



11. cap. i^. Pleriqne , inquit, dum pauca ex 
Gorgia Platonis a priorthus imperite excer- 
fta legere contenti , neque alia i^as volumi-' 
na evolvunt , in maxtmum errorem inctde^ 
runt: creduntque eum tn hac effe oPinione^ 
ut rhetoricam non artem , fed peritiam quan^ 
dam gratia ac voluptatis exifiimet , &c. PrU" 
fteus . 

(zi) Verbi controverfia ) Maximo animo- 
rum «ilu contcndunt inicr fc Graeci, quis 
orator dicendus fit , an ille qui tantum in 
caufis forenfibus valeat , an qui de re quaii- 
bet ornate poffit dicere. idom . 

C ij ) Omnium rerumpublicarum ) In vul- 
gatis duas poltrcmas vocesmale conjungunturi 
neque enim ncccfse cil , ut is omnes, Refpu- 
bhcas cognofcat , qui Romanam velit cogao* 
fcere ; necefse cft autcm , ut publicas rcs o- 
roncs Romani imperii fciat, qui de eo admi- 
niilrando didurus cft • Pearcius . 



Digitized by 



Google 



LIBER PRIMUS. 105 

cu$ iUe Democrims; maceries illa fuic phyilci, de qaa dizit: ornatus vero 
ipie verborum , oratoris putanduS eft • Et , ii Plato de rebus a civilibus 
coiitroverfits remotiffimis divinitus eft locutils , quod ego concedo : fi iitcnk 
Ariftoteles, fi Tlieophrafto^ , fi. Carneades in rebus iis , de quibus difputa^ 
verunt, eloqaentes , & in dicendo fuaves atque ornati fuerunt : fint, I» 
rts , de quibtff dHputant , in aliis quibufdam ftudiis : oratio quidem ipfk 
ptopria* eft hujus unius rationis , de qua loquimur , & quxrimus . Eteoim 
yidemus, ii£k»i de rd»us ^e^une quofdam, Sc exiliter, uteum, quem acu^ 
titfimum ferunt, Chryfippum , diiputavifle ; neque db eam rem philoS9pbix> 
non fatis fecilfe , quod non habuerit haoc dicendi {a) ex arte alienam fa« 
oultatem, 

Xfl. Qurd ergo intereft.^ aut qui difcernes eorum, quos nominavi, uber- 
tatem in dicendo , & copiam , ab eorum exilitate , qui hac dicendi varieta* 
te & elegantia non utuntur ? Unum erit profefiLo , quod ii , qui bene di« 
cunt, afferunt proprium : compofitam orationem , & ornatam , Sc artificio 
quodam & «expolitione dtfiinftam . Hxc autem oratio , ft res non fubeft ab 
oratore percepta & cognita , aat nutla fit neceflfe eft ^ aut omnium irrifio» 
ne ludatur. Quid eft eirim tam fiiriofum, quam verbori^m, vel optimorum 
arque ornatiffimoram , ibnitus inanis, nulla fubjefta (ententia, nec icientia? 
Quicquid erit igitur quacumque ex arte ^ quocumque de genere , id ora- 
tor, fi, tanquam^Iienris eaufam, didicerit, dicet meiius Sc ornatius, quam 
ille ipfe e}us rei inventor, atque artifex. 

Nam fi quis erit, qui hoc dicat , efle qaafilam oratorum proprias fen- 
tentias atque caafas, & certaram rerum forenfibus canceliis circumfcrlptam 
fcientiam; fatebor equidem in his magis affidae verfiuri hanc noftram di- 
£li6nem: fed tamen in his ipfis rebus permulta fuat , qu^e ifti magtftri , 
qui rhetorici vocaotur, nec tradant, ncc tenent . Quis enim nefcit , maxi- 
mam vim exfiftere oratori^ in hominum mentibus vei ad iram j aut ad 
odiuoi, aut dolorem incitandis , vel ab hifcc iifdem* permotionibus ad leni- 
tatem , milericordiamque revocandis ? ( * ) Quarc nifi qui naturas homi- 
num, vimque omnem humanitatis, caufafque eas , quibus mentes aut inci«> 
tantur, ant refieAnntur^ penims perfpexerit ; diceado, quod volct , perfice* 
re non poterit . Atqui totus hic locus philofophoriim |)utatar proprius : ne- 
que orator , me aa^tona , anquam repugnablt ■: ftd , cum illis cognitionem 
rerum cdnceflerit , quod in ea iblum illi voluerint elaborare ; traftarionem 
orationis , quac fine illa icienria nuUa eft , fibi aflumet . Hoc enim eft pro- 
prium oratoris , quod fappe jam dixi , oratio gravis , & ornata , & homi- 
num fenfibus, ac mentibuV acconrmodata . 

XI». Quibus de rebus Ariftotelem , Sc Theophraftum fcripfilTe fateor . 
Sed vide, ne hot, Scaevola, totum fit a me. Nam ego , qux funt oratori 
cumi illis communia^ noa. mutuor ab illis: ifti qux de his rebus difputant^ 
Tomo I. O • ora- 



U) £x aru ) Grut. $» srti M$$ms . t b ) SiHsre nifi ) Vi& Man. Grut., f w mfi . 



Digitized by 



Google 



txy^ DEOKjiTORB 

ocatoruni efle cobcedunt. Itaqtie cxceros libros, artrs ifti futt Aomihe , hos 
Sbetericts & infcribunt, 5r appelUdt. Bteofra cum illi ia dioeado iiicide'* 
riBt loci ( quod perfiepd evenit > ut de diis imniortalibut , de pietate , de 
coucotdiay de amkitia^ de cemmuni cirium, deyJmniQum.^ de gentium )\i* 
re, dc ae^itate, de tcmperantia , de magnitudine aoimi , de omni virtutis 
giMere fit diceBduin, ctaoiahunit , credo , omnia gymntfin , atc[ue omnes 
philoibphorum fcfaolit ^ fua faarc ciTe ( a ) omoia propria ; nihil omnino ai 
oracorem perciaera. Qpibns ego^ ut di^ fai» rebus bmidbu» in angulis » con- 
fttfM^ otii cattfa 4 difieraiiiit , cum concedfeco^ illud tameu oratori cri* 
buttniy ftdabo, ut eadem, deifuibus iili teaui ^uod&m^, exa/>gUt^ue fermo- 
ne difputant , hic cum omni gravicate & jucunditate explicec . Hjtc ego 
cum ipfis pfailofbpfais cum Athrais differebam . Cogebat enim ixie M. . Mar- 
celliis (14) faic nofter^ qi^i nnnc zdilis cumlis eft: & profedo, niii ludos 
minc faceret, huic noftro iermmri intercfTeCi: ac jam tum erat adoleicentu* 
Iti^ his ftudiis mirifice deditus. 

Jan» vero de legibus inftituendis^ de bello, de pice, de ibciis, de yt&\^ 
galibutf, de }ure clriuxn generacim in ordines', aecacefque defcripCQ ( 25 ), 
dicant fel drstci^ fi volunc , Lycurgum ^ aot Solonem (^uanquam illos 
^ldiettt teniemus in nttoero eloqaentium reponendos ) fcifle melius , quam 
Hyperidera aiit DemoiUMfaem, pcrfe^^os jam homines in dicendo, & perpo- 
lltos: vel (♦) noilri, decemviros, qui XII. tabulas {z6) perfcripferunt , 
quos necefle eft fuifle prudentes, anceponanc in hoc genere & Ser. Galbjc , 
& foctto tuo C Lftlio , ijuos conftat dicendi gioria prsfticide • Nunquam 
enim degabo, efse quofdam arte» proprias eortta^ <}ui in his cognoicendis,. 
at^u^ traAandis ftudUttm fuom omne pofuerunt : ied oratorcm plenuili at* 
^ue perfefluni efle eum d^icam, qui de omnibus rebus pofsic varle , copio* 
feque dicere. 

Xiy. Ecenim fst^pe in iis caufis , quas omnes proprias efie oratorum con« 
iicentuf , eft aliquid, ^u«d non ex ufu forenfi, quem folum oracortbus con- 
cediti9, ied en obfcuricffe 4itiqua icientia fit promendum & itfiumendttm . 
Quapro etAtn , Aum poffit aut contra imperatorem , aut pro imperafore dict 
fine rei mtlitaris ufu, aut ia^pe eciam fine regionam terreftrium ant mari» 
timarum fcientia.<^ rnam apud populum de legibus jubendis , aut vetaodis f 
num in fenatu de omni reipublics genere dici iine. fiimma rerum ctviiium 
cognirioiMT, & prudencia?' Auna admoveri pOffit oratio ad fenfi>s antmorum, 

at-* 



• ( c > OmnsM propris ) Lstab^ 
mhU 



M » profrti 



C24) -W. MMYceltus ) Qjicm Cicero ftrva- 
tulfr a Oftre p&ft belli- ctvilis graculatu» cft 
inCigjfti orations . Pruffieus . 

(2J) Defcriptio ) lamb. Jegit , defcripto^ 
rttm^ id clr, civiimi ; non cnim )its ^ fcd ri- 
<*« i» ^imfr Miiiij e fytc disfizthtenr • A^ 
ttrcius . 

i*) M^r> Via. Crutr JMffr»/ ittmvkfs 



(20) I>e$emviros , f/vi xii. isimUs , dcc. > 
Sublatfs regum decretis , 6c Dopulo per yu- 
ginti aanos nullis iegibus aHriao , coitftituct 
futit anao U.C. CCCIV. decemviri , q^l 
a Grascis leges petcfent > quas accept» ubu- 
lis decem aereis inicripfere . Cum aufem ia. 
primis legibus aliquid defideraretur « anno fe-* 

5x iunt feges xii» uburarum. Pru/teus, 



Digitized by 



Google 



L I S E R P R I MU S. tar 

atqat motns vd laflammandos , vel eciam ^Agueodas » ( ^faod amum Iti 
oratcie domtMtur ) Iim diligentiffima perreAigatioDe earttn omniam' dU 
tionBm ) qnm de natnris humaai generis ae moritmt « phOolbphis expti- 
^antur^ 

Atqae k«od- icto a& mfnus hoc vobis fim pr^sbaturos ; •^nidem non do* 
bkabo, quod ftntio, dicere . Phyfica ifta ip£i <iu2t paslo ante , 9c mathe- 
«otica, 8c cffterafism afrinm propria pofaifti, ftiientiae: fimt eoram., <{u{ il- 
la profieeolur : iliaftrare autem oratione fi ^iiiis itAs jp£is artes relit , ad 
«oratoffs ei conftigiendum eft facoltatem. Neque enim , fi Phii«nem { zj ) 
iilum arohitedum, qui Athenienfibus armamentarrum fiscit , conftat perdf«^ 
ferte populo rationem operis fui reddtdifse ^ eiriftiaundum eft architedi po- 
tius artificio difertum^ quam orttoris, fuifse. Nec, fi huic M. Ahtooiopro 
HermodcMTo fuifset de navalium opere dicendum, noo, cumab illo caufam 
didicifsei , ipfe ornate de atieno artificio , copiofbque dixffset ► Neque vcri 
Afcfepiades ( a8 ) is, <juo nos medico^ amicoque ufi fumas, tum., cum efo* 
^entia vfncebat caeteros medicos , in eo ipfo ^ qu<xi ornaee dicebat , medi*- 
ciox facultate utebarur, no4i eloquentiic • Atque illud eft probabilius , ne- 
^ue tamen verum , guod Socrates dicere fblebat y emnes in eo , quod fci- 
rent, fatis efse eloquenres. Illud verius, neque quemquam in eo di/ertum 
efsc pofte, quod oelciat; neque, fi id optime fciat , igoahifque fit facioni 
<hB ac poliendac orationis, diierte id ipfum pofse, de quo firiat, dicere. 

XV. Qtramobrem fi quis univerfam , & propriam oratoris vim definiri 
compleAiqiie vuk ; is orator erk ^ mea fenteatia , hoc tam gravi dignus 
nomine , qui , quascumque res inciderit» , qu« fit diftiooe explicanda , pru- 
denter , & compofite, & ornate , & memoriter dicat , cmn quadam etian^ 
a&ionis dignitate.. 

Sin cuipiam nfmis rnfinrtum vfdetur , quod Tta propofui , quacumque de^ 
re , licet hinc , quantum cuique videbitur , circumcidat , atque ampotet l 
tamen illud teoebo, fi, quac cxteris in artibus aut fhidiis fita funt , orator 
ignofet, taAtumque ea teneat, qu» fint in diiceptationibus , aut io ufu fo* 
renfi; tamen his de rebni ipfis fi fit ei dicendum, cum cogaoverit ab iis,. 
qui teoent , qux fiot io quaque re ; multo oracorem mellus , quam ipfo^ 
illos', quorum ea; funt strteSj efle diaurum. Ita fi de re militari dicendum 
huic erit Snlpicio, qucrcc a C.Mario (z^) affini noftro, &, cum accepe- 

O A ' Vk, 



C»7) Philimemy DcVhllonc architcdoPli- 
nius* VI I. ^7» Vide etiam» & de Ueriaodo* 
ro , Tfirnebi Adverf. xi» £.. 

C28) Afclepiades,^ Parria Prufienfis, pri- 
imim rbetoricK, demde preflusinopia, medi- 
cittae opcrtm dedit. Tantum arti fiue fidelMtj 
ut fponfioocm qttandam ciun fortuna fecifier, 
11« medicus crederetur , fi unquam invalidus 
fui0et ipfci & vidor fuprema m fcnede !»• 
pfu fcalarum czanimatus eft • Craflb & Pan»- 
pejo £uDiIiarh , eor um aetate ioruit circa an^ 



num 17. C. DCL. PJinius lib. vii. Prufteus ^ 
(19) C. MarU ) Hic ill« «A C. Uuvm, 
cHcbris Romanonnn imi^vraror , in bttt^ ^>- 
ftibtu , in otio civikus infefti^mus , quietif" 
4JU0 i^atiesftiffmut , ut refert Patercitlus { 
qucm humili ioco natum «d ampliniimosreip» 
magifirafus (inguiaris virtosevexit» ApudSal- 
luftittm dum loquitur » artis otntoriae imperi* 
tum fe dfctt ; cc a Plutarcho reprehendinir > 
^od Jiteras Grstcas contempfcrit » laopiif» 
eloqucntiat compcniavit fortitudo • Confecit 

bel- 



Digitized by 



Google 



io8 . DjEOR^TORE 

rit ^ ia pronuntUWt , vk% ipfi.CMario pcne hic meliu? , quam ipfe (*) il- 
le icire yideatuc^ Sin 4e jure civiii; tQcum comnxunicabit , teque homioem 
.prudentiflimuitx , & peritiffimum in iis ipfis rebus , q,uas abs te didicerit , 
dicendi arte fuperabic . Sin quas res inciderit , in qua de natura , de vitiis 
hominum , de cupiditatibus , de modo , de continentia , de dolore , de mor- 
te dicendum fii;: forfitan„ ii ei fit vifum (etd hxc ^uidem noflCe debet ora. 
tor). cum.Sex..Pompe)o, Qr^dito homine in philo^phia, communicabit. Hoc 
profe£to efficiet, ut quampumq^ue rem a quoque cognorit , de ea multo di- 
cat ornatius , quam ille ipfe , unde cognorit. Sed H me audierit, quoniana 
philofophia ia tres parres eft diftribu^ta , in naturas obfcuritatem , in dilTe- 
rendi fubcilitatem , rn vitam. atque mpres ; duo illa reh'nquamus , idque 
Ia,rgiamur inertiae noftrae; :, tertium, vero, qupd femper oratori^ fuir, nili te- 
nebimus, nihil oratori^ in quo magnus effe poflit, relinquemus. Quare hic 
licns de vita. & mpribus totus eft oratori perdifcendus : cstcra (i non di- 
dijerit , tamen poterit , fi quandq vglet , ornate diceado j^ cum erunt ad 
euni, delata^ & ei tr^dita^ 

Xyi. Etenim. fi. confta^ inter do^os , hominem ignarum aftroh>gi% , or- 
naliffimis., atque optimis verftbus y Aratum , de caslo , ftellifque dixiffe : & 
de rebus rufticis hominem ab, agro remociffimum , Nicandruiii Colophoh 
ftiiim., poetica quadam facultate, nQn ruftica , fcripfiffe pr^cclare : quid eft^ 
cur ^on orator dC; rebus iis eloquentiflime dicat , quas ad. certam caufam. ^ 
cempufque cognofit ? ^ft enim finitimus oratori poeta ^ numeris. adftriaior 
pauLo, verborum autem licentia liberior , myltis vero ornandi gencribus for 
cius\ ac pene par : in hpc qujdem certe prope. idem , nullis ut terminis 
qircum/cribat, aut definiat }us, fuum, quo minus. ei liceat eadem illa faculf- 
tate & copia vagari, qua velit. 

Namque illud quarc , Scasvola ,, negafti te fuiffe laturum , nifi in meo 
reguQ, effes:^ quod in omni genere fermonis, in omni parte hiimanitatis dU 
yerim or^torem perfcftum effe. debere i Nunquam. raehercule- hoc. dicerem , 
& eume, quem fingo , m^ ipfom effe^ arbitrarer . Sed , ut folebat C. LuciJius 
kpc dicere ,. ( homp tibi fubiratus, piihi propter eam ipfam caufam minus, 
q^^ani volebat ^ famjliaris, fed tamen & doftus & perurbanus ) fic fentio, 
neminem. effe in oratorum numero h^bendum , qui non fu omnibus iis ar- 
tibus ,,quaB fuat. libero. dignae , pergolitus : quibus igCs , fi in dicendo non 
utimiv, tamen apparet ^.atqjie exrtat, utrum fimus earum wdes, , an didi- 
cerimus.. Ut,. qui pila ludunt, non utuntur in ipfa lufione artificio proprio 
palapftras ,^ fcdi indicat ipfe mptus ,^ djdicerintne pateftram , an nefciant :, & 

qui 



WlumJiiguwlMiiuin: Tcutwiw & Ambroncs. irrupjt, 3c, Syiknis omnibus obtruncatis, fc- 

.Gernwj» popttk» , imcrfc^is miilibus du- ptimum canful renunciatus inmagiftram obiit 

ceotis, & pauio poft Cimbros ingcnii ftrage ajino U; C. DCLXVIII. Prufieus , 
dclcvit .. Cum provinciam belli Mithridatici ( * ) ghiam ipfe iUc fcire) QuMm ipft, U- 

fufcipere, conteadcrct , a Sylla, fuo quondam la /«r#T7>earciiii,. ^ ' ^ '^ tJ^» " 



^to, ejKpulliu ex ttrbe,..in quam paulo poii 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I MU S. lop 

qu! ftliquid .fiogunc , etfi tum pi&ura niliil utuncur , tamen ^ utrum fciant 
puigere, ai&' ne£aanc^ non oblcurum eft : fic in oratrOnibus biice ipAs )udi* 
cioruin, concionum, fenatus , etiamfi proprias caeterae non adhibentur artes, 
tamen fiicile dtclaratur , utrum i$ , qui dicat , tantumtnodo in hoc deda* 
matorio fit opere jaftatus , an ad dicendum omnibus idgenuis artibus in» 
ftrn&us acceflerit. 

XYIL Tum ridens Scaevola, Noi» Iu£labor, inquft^ tecum, Craile , am- 
plius ; id enim ipfiim , 9u0d.c0ntra.me locutus es ^ artiflcio quodam es 
conftcutus, ut & mihi^ quas egoveHem noa efle or^toris , concederes ; 8c 
ea ipfii , nefi^io quomodo , rurfiis detorqueres , atque oratori propria trade- 
res. Harc, cum ego prxtor Rbodum ventilem, & cum fiimmo illo doftore 
iftius diiciplinx Apollonio, ea, qius a Panaetio acceperan^ , contuliiTem : ir- 
sifit ille quideni , ut folebat ^ plulofi)phiam y atque cootempfit , multaqte 
noB tam graviter dixit ^ quam facete . Tua autem fiiit oratio eiufmodi , 
non ut ullam artem y dofkrinamve contemnercs , fed ut omnes comites ac 
miniftras oratoris elfe diceres.. Quas ego, fiquis fit unus complexus omnes, 
idemque fi ad eas facultatem iftam ornatiffimx orationis ad)unxeric ; non 
poflum dicere y fum non egregkm quendam hominem y atque admiraodum 
fore . Sed is , fi quis eflet , aut fi etiam unquam fuKTet ^ aut vero fi eCTe 
poflet, tu efsts unus ptQStdOy qui Sc meo Judicio, Sc omhium, vix ullatn 
carteris oratoribus (pace JK)rum dixerim) laudem reliquifti . Yerum fi tibi 
ipfi nihil ^deeft,. quod in fi)renfibus rebus, civilibufque verietur, quin fcias; 
neque eam tamen fcientiam, quam adjimgis oratori,. complexus es^; videa« 
mus , ne plus ei tribuas y quam. res & veritaS' jpfa concedat. 

Hic Crafsus y Memento,. inqjuit, me non de mea , ied de oratoris^ facuf^ 
tate dixifse . Quid enim nos aut didicinuis , aut fi:ire potuimus , qui ante 
ad agendum , quam ad «ognofcendum. venimus ? quos in foro , quos ia 
ambitione,. quos in republic^ , quos in amicorum negotiis res ipfa ante con? 
fecit ,. quam po&emus aliquid de rebu& tantis fufpicari ? Quod fi tibi tan* 
tum in nobis videtur efse , quibus etiamfi ingenium , ut tu puus» noa ma^ 
xime defuit, do&riha certe y & otium., & hercule euam ftudium illud di- 
fcendi ^cerrimum defuit : quid cen/es , fi ad- alicujus ingenium^ vel majus 
iUa. ,. qu2 ego non attigi ,. accefserint ? qualem illum ^, & quantum orato* 
rem fuxurum? 

XVIil^ Tum» A^ntonius, ProbaS' nuhi y inquit,; ifta , Crafi;e ,< qnz dids .* 
nec dubito, quin multo locupletior in dicendo.fucurus fit ,. fi quis omnium 
rerum atque artium rationem , naturamque comprehederit • Sed primum id 
difticile eft fafhi , prarfertim in hac noftra vita , noftrifque occupationibus .* 
deinde illud etiam verendum eft,.ne abftrahamur ab hac exercitatione y & 
confiietudine dicendi populari & forenil • Aliud enim mihi quoddam genus 
orationis efse videtur eorum hominum , de quibus paulo ante dlxifti , 
quamvis itli ornate & graviter auc de natura rerum, aur db humanis re- 
bus loquantur. Nitidum quoddam genus eft verborum ,. & lartura , ftd ga^ 
licftrae magis , & olei ,. quam hujus civilis turba; , ac fori . Namque ego- 
met , qur iero , ac leviter 6rxGas literas attigifsem , tamen cum proconfiil- 

in 



Digitized by 



Google 



iio DEORjfTORE 

}q Ciliciam proficiicex^ Acbents Tenirsem^ compiuiies tym ibi ^ds ikm pre- 
pcer nftrigandt diticDltatem conunomus : ifeci , oum «{uod^ mficum iiaibe* 
iem hoeiines ^o£UISkiois, eos fbre ipfos ^ ifiii abs te njodo fimt nomioati ^ 
cmAque hoc, M^cio quomodo, apud eos increbuirset , me in caufis majori- 
bns^ ficuti te , folere mfari ; pro ie quiique u^ fiOtecae , de officio &: ra- 
tione oratoris difpucabat . Horum alii , ficut ifte ipfe Mnefardttts , hos y quos 
nos oratores vocaremus ^ nibrl tf$t dicebft ^ nifi qoofdam operarios lingua 
celeri & exercitata: oratofcm autem, nifi qui ftpiens efset, eik nemioem: 
atque ipfam eloqoentiam , jquod eqc beo€ dieeodii icieotia conAaree., muuaa 
quandam efse virtutem , & , qui unam virtatem haberet , omnes habere^^ 
eafque ipfas efse inter fe s?quales Sc pat«s . Ita , qui ef^t eloquens , «um 
virtutes omnes babere , atque e(se Xapientem . Sed ha-c erat (pinoia quse- 
^am & exHis oratio^ , I^ongeque a noftris fenfibus abhorrebat : Ctuirmadas 
vero nwilto uberius ii{3em dc rebus loquebatur ^ non quo apcriret fenten- 
tiam fuam, (hic enim mos erat patrius Academix , adverfari femper omni- 
bus in difputando) fed tum maxime tameii hoc figniiicabat, eos, qui Rhe- 
tores nominaremur, Sc qui dicendi prxcepta traderent , nihil plane renere, 
peque poise quemquani ^cultatem aiseqai idicendi , niii qui philoibphorum. 
inventa didiciiset.. 

XIX. Dlfputabant contra diierti homfne^ , . Athenienfes , dc i'n republica 
caufiique vcrfati, in quibus erat etiam is, qui m^er Roma; fuit , Menede^ 
mus , hofpes meus : qui cum diceret tfst quandam prudentiam , qux ver- 
faretur in perfpiciendis ratioaiba^ conftitxsendarum , & regendarum rerum 
publicarum., ezcitabatur (30) hofmo promptus ab bomine abundanti do£lri> 
na , ic quadam incrcdibili varietate rerum atque copia • Qmnes enlm par- 
te$ illjus ipfms prudentia; petendas efse a philoibphia docebat , neque ea , 
qua& ilatuerentur in republica de diis immortalibus , de diiciplina }uventu- 
tis ^ de juftitia , de patientia , de temperantia , de modo rerum omnium ,. 
cseteraque , fine quibus civitates aut cfsQ , aut Ixsstie moratae. efse non pof- 
dent, ufquam in eorum libris inveniri*. 

Quod fi tantam vitn rerum ma^imarum arte iUa rhetorrci illi doftores 
compleftereaitur ; quacrebat , cnr de proocmiis , & de epiIogJs , & de hu)uf- 
modi nugts (iic enim appellabat) referti e/sent eorum libri: de civitatibus 
inftituendis , de fcribendis legibus , de aequitate , de juftitia , de fide , de 
frangendjs cupiditatibus , de confbrmandis hominum moribu» , litera in eo* 
mm libris nulla. itiveniretur.. 

Ip& vera pra&cepta fic illudere iblebat , ut oftenderet , noo modo eos iU 
lius exper(?ss efse prudentias , quam fibi afciicerent , ied ne hanc quidem 
ipfam dicendi rationeoi ac viam nofse. Caput enim efse arbitrabatur orato- 

ris. 



(30) ZxcittAi^tMr^ Hotomanusconjecit Jc- (bphus) ita rcipoiidebat iis, qu« dixcrarMc- 

(eii3uA tfk, iKcifitiatur: fci vuJgtts lcdtio tKdemus ( hmo prompfus » otpote difertoi 

dcfendi fmttA, • Senfus (ft eniii: Hoi«o »• ^rator) ut M«n^4«aiu« ezoit*rft« & adiuttL 

tundans dodrina^ (ncmpe Charmadds philo- opinioaem defcndcndam acuerct. Ztitmn 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I M U S. m 

tjs y ut 6c tpfis , apud quos ^m , wlis , qualem fc ipfe optarct , vidcre- 
tur ; ii Rtn %itm dfgnitaDe » dd ^a nibAl jrhetocicl ifti doftores ia piaBceptis 
fnis xeliqAirsent ^ tSc uti eerum , ^ui audii^ac , fic a£Rcereatur aaiiai , ut 
cos afiici Tdlec orator ; ^uod item fieri nuUo modo pofie, Aifi cogaoiberet 
is , tpd dicerec ^ quot modis boiTitaum mences , & ^uibus rebus , Sc quo 
gencre orationis in quamque partem moverentur • Hsec autem cise peoicu« 
iar media pfaalofiiplkia »»cruAy «cqvc abdiu., ^uob ifti rhccores ac prioioribus 
qnadcm labris actigi&ciit. 

Ea Mcacifemus eaocmplis magjs, ^am argumeatis , conabaoir rtfeUete. 
Mcmoritcr enim molta ex arafionibus Demoftbcnis pcsclare fcripta pronito- 
cians , doccbat , illum ta animis vel judicumi ?el populi, in omaem par- 
tem diocndo piomorendis , aon fuifse ignarum , quibus ea rebus cooleque- 
retur, quae &eg»ret tlle fioe pbilofophia ^jucmquam icire poise. ,. ^. 

XX^ Huic rcQ>Qndebat ( } t ). aon ie n^gare , Demoftiieaem fimunam pnic^ 
<]entiam, iiimmamcpie vim faabtoifie dieendi: fed five iile hoc itf^eoio pd- 
tuiflet , iive , id quod conilarct , Platoois ihidioiiis audieBdi fuilTet * noa , 
guid ilie potuiflet, fed quid ifti docerent, efle quzrcndum. 

Szpe ctiam in eam pertem fcrebatur oratione , ut omnino difputaret , 
nullam actem eflfe diccndi . Idque cum argumcncis docuerat , «juod ita nati 
eiTcmus, nt Sc blandiri fuppliciter iis, a fuibus eflcc pecendum , 6c advcr* 
faxios minacioer «terrere poflemus , &. ctta geflam exponerc , & id, quod 
intendercmus -confirmare , & id, quod contr^ diceretur , refellere, tc ad 
-extrcmum deprecari aliqiud, & coo^ueri; ^ibas in rebus omois oratorum 
verfaretur facultas: ic <pod confuecudo, eafiercjcatiof ue , & iatclligendi pra" 
dentiam ^icueret , & cioquendi celetitatem incitarec : tum ctiam exemplo- 
rum copia nirebatur , Nam primum ^ <|ua(i dedita opera , neounem fcripeo* 
rem artis 4ie joBediocrjter ^aidem diiertum fuiiTe dicd>at , cum repeteret uf- 
que a Corace neicio ^uo , & Tiiia , <jaos artis illius invencores & princt- 
pcs fuiiTe oonilaret c eiio^aentiffimos aucem Jiomines , ^ui ilU nec didicif- 
ienc , nec onurino fciile cu«adene ^ inoumerabiles ^uofdam oominabac : }a 
^ibus etiam ^ iive ille irrident, iive .qUod ica pucarec, ac^ue ica audifiet ) 
me ia tllo nuiaero^ gui illa ncA dldicifiem ^ Sc tamen (uc ipfe dicebat)- 
poficm ali^id in diccndo, proferebat* l^i^oram ego illi alcerum facile af. 
ienciebar , nibil me didiciile : in alcero autem me illudi ab eo , aut etiam 
ipfum errarc arbitrabar. 

'Aftem vero- negah i rf "ttk xtHm: y nifi ^pxat .euguiljs •, ptaicui^iBe ptiip9 
&\s , & in unum exitum fpe£lantibus , & nunquam fallentibus rebus con- 
tineretur. Hzc autem omnia^ qux tra£tatcntur ab oratoribas, dubia efic 6c 
incdta: cum & dieerentur ab iis , ^ui ea omnia noa plane tenerent, & 
audirentur ab iis , quibus non fcicntia efset tradenda >, fed es^igui temporis^ 
aut falia , aut certe obfcura opinio . 

Qmd 



nriMMiiiii 



C f I > Hffis T9ft9Bd^y ChamMdis Viwitm . 



Digitized by 



Google 



112 D E RJT R E 

Quid ^nulta? fic mihi tum perfuadere videbatur, neque artiiicium ullum 
efse dicendi , neque quemquam pofse, Alfi qui ilU, qusc a do£):iffimis ho- 
minibuis in philofophia dicerentur , cogriofset , aut cailide aut copiofe dice- 
re. Quibus dicere (32) Charmadas folebat, ingenium tuum, Crafse, ve« 
hementer admirans, me fibi perfacilem in audiendo (33} , te perpugaacem 
in difputando efse vifum. 

XXI. Tumque ego hac eadem opinione addufibus, f^^i^ipf^^i^ii^ iHud quo- 
dam in libello, qui me imprudente , & invito {34^ excidit, & pervenit in 
manus honiinura , difertos me cognoffe nonnullos, eloquentem adhuc nemi- 
nem ; quod eum ftatuebam difertum, qui poflet fatis acute atque dilucide 
apud mediocres homines ex communi quadam hominum opiaione dicere : 
eloquentem vero , qui mirabilius & magnificentius augere poffct , atque or- 
nare quae vellet, omnelque omnium rerum quac ad dicendum pertinerent , 
foQies animo ac memoria ^ontineret . Id fi eft difficile nobis , qni ante , quam 
ad difcendum ingreffi fumus, obruimur ambitione & foro ; fit tamen in re 
.pofitum^ atque natura. Ego enim, quantum auguror conjcaura , quantaque 
ingenia in noftris hominibus efle video, non defpero fore (l^ ) aliquem ali- 
quando, qui & ftudio acriore-, quam nos fumus, atquc fuimus , & otio ac 
facultaoi difcendi majore, ac maturiore, &laix)re atque induftria fuperiore, 
cum fe ad audiendum , legendum, fcribendumque ma)ore opera dediderit , 
exiftat talis orator, qualem qua^rimus: qui jure non folum difertus , (ed e- 
tiam eloqiiens dici poffit: qui tamen, mea fenteatia, aut hic eft )am CraA 
fus, aut, fi quis pari fuerit ingenio, pluraque quam hic, & audieric, & le« 
ftitarit, tc fcripferit, paulum huic aliquid poterit addere . 

Hoc loco Sulpicius , Infperanti miht, inquit, & Cotts', (ed valde optanti 
utrique noftrum, cecidit, ut in iftum! iermonem , Craffe, delaberemini. Noi* 
bis enim huc venientibus )ucundum fatis fore videbatur , fi , cum vos de re« 
bus aliis loqueremini', tamen nos aliquid ex iermone veftro memoria di- 
gnum excipere poffemus.* ut vero penitus in eam ipfam totius hujus vel ftu- 
dii , vel artificii , vel facultlttis difputationem pene intimam perveniretis , vix 
optandum nobis videbatiir . Ego enim, qui,ab ineunte setate incenfus effem 
ftudio utriiifque veftruto, Craffi vero etiam amore^ cum ab eo nulquam di* 
icedtrem, vtrbum ex eo nunquam elicere potuide vi ac ratione dicendi (35), 

cum 



(^»)g«/^«/ dicere) Vulnus hic vidco, rc- 
medmm non ita • 'Muretus - Lambinus edidlt j 
quUus ad)/cere . . . folebut : quod cft conjc- 
dincum Hotomani. Grut. 

(i^) Perfscilem in audiendo ) Nam cum 
rudem artium omnium fc diceret Antonius , 
non' ierat cur de artibus cum hominibus do' 
diffimis xque pugnaciter atque Cralfus , qui 
fc, muUa didicifse i ii&icbamr « cpn.tcnderec • 
5tretfu:s . *"' - ' 

(94) Me imprudente , c$* if^viteJ) M.Anto* 
^ius idcirco fi ajebat ntttUm wmtfnem fcH'* 



ffiSfe , Ht , fi quid fuperiore)udicio a^um , ei^ 
quem po/feu defenlurus ejfet , neciturum faret , 
non dt£tum u fe afirmure poffH • Valer. Maxi» 
mus lib. vii. ۥ 3. Prufieut. 

(jf ) ^liquem ) De fe ipio id ex Antonii 
perfona videtur Gicero prardicere. 

( 26 ) De vi Ac ratione dictndi ) Malim coni 
Guilielraio Icgere de via, ac ratione: facilli* 
me ultima litera \oc\% via .a, ^auentrs vpcjs 
ae prima litera abforberi potuu- f Manutius olim 
edidicvii», & ficCicero fjtpiilime. L. i.cx^» 
Mn» mtioneoi ddcendi <^ viain» fed nstwam 

de^ 



Digitized by 



Google 



LlBERPRIMUS. n^ 

cum & per meipfum egiflem, & perDrufum iaepe tentaiTem: quo ia gene- 
re tu , Antoni, ( veie loquar ) nunquam mihi percontanti , aut quaerenti 
aliquid, defuifti, & perfaepe me, quae foleres in dicendo obfervare, docuifti. 
Nunc quoniam uterque veftrum patefccit earum rerum ipfarum aditum, quas 
quaerimus, & quoniam princeps Graffus ejus fermonis ordiendi fuit, date no- 
bis hanc veniam , ut ea , quae ftntitis de omni genere dicendi , fubtiliter per- 
fequamini. Quod quidem fi erit a vobis impetratum, magnam habebo, Crat 
fe , huic palaeftrae & Tufculaho tuo gratiam , & longe Academiaj illi ac Ly- 
ceo tuum hoc fuburbanum gymnafmm anteponam. 

XXII. .Tum ille , Immo vero, inquit, Sulpici, rogemus Antonium, qui 
& poteft facere id , quod requiris , & confuevit , ut te audio dicere . Nam 
fateor me quidem femper a genere hoc toto fermonis refugifse, & tibi ca- 
pienci atque inftanti facpifsime negafse , ut tute paulo ante dixifti . Quod 
ego non iuperbia, neque inhumanitate faciebam , neque quo tuo ftudio re- 
£lif]imo atque optimo non obfequi vellem , praefertim cum te unum ex 
omnibus ad dicendum maxime natum, aptumque cognoffem ; fed mehercu* 
lc iftius difputationis infolentia, atque earum rerum, quac quafi in artetra- 
duntur, infe^icia* 

Tum Cotta , quoniam id quod difiicillimum nobis videbatur , ut omnino 
de his rebus , Craflfe , loquerere , affecuti fumus : de reliquo Jam noftra cul- 
pa fuerit , fi te , nifi omnia , quas percontati erimus , explicaris, dimiferi- 
xnus . De his , credo , rebus , inquit Craffus , ut in ccetionibus feribi iblet 
( 37 ) Quibus fciamy poteroque . Tum ille , Namque quod tu non poteris , 
Tom. L P aut 



defniffe . L. 3. c. 36. Ancipites vias , rationclque 
dtfpHtnndi* pacile plura ezempla proferripof- 
fu nt. PearciHs* 

( 37 ) \Jt in crefioni^Hs fcrihi folet . ) Cum 
in aliis iibris nuaufcripcis reperiflem (cri- 
ptum j certionihus > in aliis j Cra^ orationi'- 
PHs , in aJiis , certiorihns ; ego cretionihus re- 
pofui» praefertim cum raeminiffem jam pri- 
dem ita a Fr. Duareno else emendatum « £ft 
flutem cretio , nt docet Ulpianus, Titu!. 22. 
Ifid. f. Varro 5. de ling. Lat. 13. ad Atcic. 
44« cercorum dierum ipatium , quod dacur 
heredi ad deliberandum > iitrum ezpediat adi- 
je hereditatcm , necne : velutt Titius heres 
«(lo , cernitoque hereditatem ia diebus cen- 
tum proximis , quibus fcierit , proteritque ; 
niR ita crevcrit , exhcrcs efto . Lamhin, Eft 
autem cernere , non mode conftituere fe he- 
redem efse jC ut Varra 6. ling. Latin. expli- 
C3t ) yorum etiam legitima cretionis verba di- 
cere', hunc in modum : Cum me Mawhs he^ 
redem inftitHerit > eam hereditatem cerno • 
Adeoquc tJIp. 31. Cretio duplex : vulgMris , 
iA qua adjiciebonmr hxc verba , .quihHs fctMn , 
poteroque: continua, in qua non adjicieban- 
tur . tJip. tit. 2j. Unde his verbis , qmhus 
/cism, foterojHCf tcmpusboaorum pofsefs«adr 



mittendar utile , nec continuum oftendituc 
1. I. ft*. ^Hts ordo in honornm pofiff, Gotho- 
fredus^ Vera ledio fuit, conditionihHt , Quid 
enim ad cretiones formula harc: De iis rehns 
qnihHs /ciHm t forerojpie^f Qucr ipfa in condn 
tionibus aptiftima efc ^ Ht verbum , conditie , 
ctiam juridicum eft i quod indicat caput il- 
lud Juris, De conditionihns d^ demonflrHtio^ 
nilHs • £t iedionem priorera, quara Lambh-' 
nus ejecit , tuetur verbum conditionis , quo 
mox ttitur Crafsus. Jam vero , inquit , ifta 
conditiene , dnm mihi liceat negme poffe ^Hod 
nen potero , d* ff^^^* nefcire , qnod nefciam , 
lictt vefiro arbitrHtn percontemini* £t fane 
quas huc aflert Lambinus de crecionibus here* 
ditatun « fcilicet heredi cernendam efse he« 
reditatem in diebus centum prozimis, ^uibus 
fcierit, poteritque, non valde huc pertinent. 
Neque enim , poftquam fciverit quis cerneji- 
dam efse heredicatem , amplius datur tempo- 
ris, poftit, necne poHit. Pratterca non idem 
eft fcire in herede , & fcire hic in Crafso . 
Nam in herede fcire eft refcirc, ccrtiorem 
fieri : at hic Crafsus ; De iis rehus , inquic, 
qHihus fciam, peteroqne: id cft| de 0$, qU« 
ego intelligam* AuonjmHSM 



Digitized by 



Google 



114 D E R j4 T R E 

aut nefcies, quis noftruBi tam unpudeos eft, qui fe rcire, aut poflb poftu* 
let? Jam vero ifta conditione, dum mihi liceat A^are poflfe <|uod non po^^ 
tero» & fftteri ncfcire ^juod nefciam,, licet., in^juit Craffus, veftro arbitratu 
percontcmini . 

Atque,, ioquit Sulpicius, hoc primum ex te, de ^uo modo Antonius ex-r 
pofuit , quid fentias , qusrimus : exiftimefne artem aliquam elTe dicendl • 
Quid mihi nunc vos, inquit Craffus , tanquam alicui Graeculo otiolb & lo- 
quaci, & fortaffe do£lo atque emdito, quacftiunculam ^ ^e .qua meo .arbitra- 
tu loquar, ponitis? Quando.eaim jxie ilk-i curaffe , aut cogitaffe arbitratnL- 
ni^ & non ftmper irrififfe potius eocum (lominum impudentiam , qui cum 
in fchola affediffent, ex magna hominum frequentia dicere juberent, iiquis 
quid quacreret j? Quod primum ferunt Leontinum feciffe Gorgiam : qui per- 
snagnum quiddam fufcipere ac pro^teri videbatur , cum fe ad omnia , 
de quibus quifque audire veliet ^ effe paratum denuntiaret . Poftea vero 
vulgo hoc fkcere coeperunt , hodieque faciunt ; ut nulla fit res , neque 
tanta, neque tam improvifa, neque tam nova, de qua fe non omnia, qux 
dicl poffunt, profiteantur cffe diduros. 

Quod fi te, Cotta, arbitrarer, aut te ^ Sulpici , de iis rebus audire veN 
.le, adduxiffem huc Graircum aliquem» qui (a) vos iftiufmodi diiputationi- 
bus dele£laret: ^uod ^ae nunc quidem difficile fa£lu eft, Eft enim apud M. 
Pifonem, adolefcentem )am huic ftudio deditum, fummo hominem ingenio, 
noftrique cupidiifiminn , Peripateticus Stafeas » itomo nobis fane familiaris , 
&f nt rater bomines peritos conftare video.^ in illo fuo genere omnium 
princeps . 

XXIII. Quem tu mihi ^ inquit Mucius , Stafeam , quem Peripateticum 
jimzs? 'Cercndus jeft:i5fai.3nos adolefcentihus , Craifle : qui non* Grarci ali- 
.cujus quotidianam loquacitatem fine ufti , neque ex icholis cantilenam re- 
quirunt, ied ex homine omnium fapientiflimo atqoe eloquentiiSmo , atque 
ex eo y qui non in libellis , fed in maximis caufis y & in hoc domicilio 
•imperiL & . gloris , fit confilio linguaque princeps : cujus veftigia {b ) per~ 
fcqui cupiunt, ejus fententiam fcifcitantur . Equidem te cum in dicendo 
iemper putavi deimi , tum vero tibi nunquam eloquentije ma}orem tribui 
laudem , quam humanitatis : qua nunc te uti vel maxime decet , neqae 
defugere eam difputationem , ad quam te duo excellentis ingenii adolefcen- 
tes cuplui^t accedere. 
' Ego vero, inquit;, iftis obfequi ftudeo, neque gravabor breviter meo mo- 
re, quid quaqiie de le fentiam., dicere * Ac primum illud (quontam au- 
ftoritatem tuam negligere , Scasvola , fas mihi effe non puto ) refpondeo , 
mihi dlcendi aut nullam artem,.aut pertenuem videri^ ied omnem effe con- 
tentionem inter homines doftos in verbi controverfia pofitam . Nam fi ars 
ita definitur, ut paulo . ante .expofuit Antonius» ex rebus penitus perfpe£lis, 

pla* 



t « ytVos ) Vift. Man. Giut.I»w ( b ) ferf$pti ) Vift. jHi fwffqHi 



Digitized by 



Google 



L I'B E K^R LM US. it^ 

plafle^Tie cogdiris, atque ab^opmioois arbitrfo ie)un£tis, fcienthqx» cotafvej' 
heiifis; nofi miiii videtur ars oratoris efle ulia • Sunt enim^ 7aria , & ad 
vulgarem popuIarenKjue fenrfum accommodata , omnia geae» hu)us foren- 
£s noftrs dtftionis. Sin autem ea , q\MD obiervata funt in^ufu ac ratione 
dicendi , hxc ab hominibus callidis ac peritis animadverfa ac notau^, ver- 
hSs defignata^ generibus' illuftrata, partibus diftributa funt, ( id quod fieri 
potnifle videa ) non intelligo , quamobrem non , fi minus illa fi^tili defi- 
iritione, at-hac vulgari opinione , ars eife videatur . Sed five eft ars , five 
artis quardam fimilitudo, non- eft quidem ea negligenda : verum intetligen* 
dum eft, alia- quaedam ad coniequendiim eloquemiam efle maiora. 

XXIV. Tum Antonius vefaementer le aflentiri CrafTo dixit , quod neque 
ita ample£teretur artem , ut ii iblerent , qm omnem vim dicendi in arte 
poncrent; neque rurfiim cam totam, ficut plcrique philofophi facerent , re- 
pudiaret . Sed exiftimo , inquit , gratum te his , Crafle , fofturum , fi- ifta 
expofiieris, quar pntas ad dicendum plus , quam ipfam* artem , potfe pro« 
defie. 

Dicam equidem , quoniam infticui , petamque a vobis , inquie , ne- has 
meas incptias eiFeratis : quanquam moderabor ipfe-) ne, ut quidam magi- 
fter atque artifex, fcd quafi unus c togacorum numcro , atque ex fbrenfi 
ufu hoOTo mediocris-, nequc omtjino rudis , videar non ipfc aliquid a me 
prompfiffe ('jS), fed fortuito in (ermonem veftrum incidiffe. 

Equidem, cum peterem magiftratus, folebam in prenfando fjp) dimittere 
a me Sca?voIam, cum ei ita dicerem , Me velle efk ineptum . Id erat pe» 
tere blandius : quod nifi inepte fieret , bene non poifct fieri . Hunc aut^ . 
cfle homincm unum ex omnibus , quo pnriente, ego ineptus effe minime 

P a vel- 



(38) Aliquid a oie p>rompnfle) Annon & 
qui fponte, dc qiii inviti loquuntur , omnia 
a fe prmmunti f an vero 4 ft promere %atfi- 
cat fponte promere? hxc lignificatio praepo- 
/itionis a cum verbo fromo nullibi mihi oc<^ 
currit . Vide igitur ^ Ledor > annon editio 
Ven. &. Mfs.Norr.Mag. Mead. Harl. i.Cant. 
Bal. VVag. Nov. & Joan. vetuftiflimos fug- 

fcrant vcrifljmam' Icaionem , promifijfe : qui- 
us ^.Ades adhibenda iit , (ic loa]m refingas. 
I^on ipfe aliquid de me prominHe , fed for- 
tuito in fermonem veftrum incidiffe . literae e 
& «^A Mfi» fxpe •co nf undu n t w:. ,. JSt> literji. ^. 
vocis de facile .ibforberi potuit a litera po^ 
ilrema praeccdcntis vocis sliquid . Eodcm mo- 
do lo^uitur Horatius Serm. 1 1. Sat. 4. 

..,.Vtfi quii promittcre dc mc 
Poffum altud vere , fromitt$ . 



PoTro hcc ic&io optime qptdrat iis. » 
fiipra dida fuat> innuit cnimCrafius fe — 
lc imitari Graecos , qfios in praeccdenti capi- 
«c arguit impudcntiar , quod nulla crat res dc 



qux 
nol- 



qua non fe omnia , quat dici poflcnt , profi* 
terentur efle diduros ,* id eft , promittebanc 
fc oninit>us quartftiunculis refppniuros efle • 
Craflus igitur iftis Grjecis magiftris , atquc 
artificibus diccndi opponit fe , qucm vocac 
unum e tog^.torum numero ^ atqu^e ex^ fofenfi 
ufu hemin^m* Vt illi , inquit CraiHis^ arti^ 
ficcs funt, & magiftri diccndi, cgo ycro tan- 
tum , quancum mihi opus cft , didici > fic illt 
de fe omnia promittunt , ego vero nunquani 
fponte, nunquam, nifi fortuito, in hujufmo- 
di difputationes vcnio. Pesrcius. 

C 3f ) SMleiMm in pn»faiui4iy Id paulo.fu^' 
fius cxplicat Valcrius Maximus lib. iv. cap, f. 
ConfuUtum petens X* Craffus , cum omnium 
csndidatorum more circum forum fufplexp^' 
pulo ire cogeretur , nunquam adduci fotuit j 
ut id,frdfente Q.Scavola, gravifimo & fa* 
fientipmo viro , focero fuo , faceret. Itaque 
regahat eum , ut a fe , dum ineptd rei de-^ 
ferviret , difcederet : ma)ofem verscundiam 
dignitatis e)us , quam candidA togA fua rtf^ 
ptQum ageni. Prufteus. . . . •, 



Digitized by 



Google 



ii^ DE0ILj4T0KE. 

vellem : quetn quidem nunc mearum ineptiarum tefiem & fpe£tatorem for* 
tuoa conttituit , Nam quid eft ineptius , quam de dicendo dicere , cum 
idipfum, dicere> nunquam flt non ineptum, nifi cum eft necefiarium? 

Perge vero, Craflfe, ioquic Muciu^. Iftam enim culpam , quam vereris , 
ego pr$eftabo« 

XXV. Sic igltur fentio , inquit Craffus , naturam primum . atciue ingc* 
nium ad dicendum vim afferre maximam; neque vero iftis, de quibuspau* 
Iq juite dixit Antonius, fcriptoribus artis , rationem dicendi & viam , ftd 
naturam defuiffe* Nam Sc animi atque ingenii celeres quidam motus efle 
debent, qui 3c ad excogitandum aci^ti, & ad explicandum , ornandumque 
fint uberes, 8c ad memoriam firmi atque diuturni . £t fi quis eft , qui 
hspc putet arte accipi poffe, quod falfum eft, (prxclare enim & res habeat^ 
fl hxc accendi ,. aut commoveri arte pofllnt ; inieri quidem , & donari ab 
arte non poffunt omnia; funt en!m illa dona naturar ) quid de illis dicet ^ 
quac certe cuin ipfo bomioe oafcuntur ^ linguae fblucio , vocis fonus , iate- 
ra , vires , conformatio qusdam , & figura totius oris & corporis? Ne- 
que ha?c ita diqo , ut ars aliquid limare non pofldt ; neque enim igno- 
ro , & qux bona llat , fieri meliora poffe do£brina , & ^ux noa 
optima , aliquo modo acui tamen , & corrigi poffe : &d func quidam aut 
ita lingua hsefltances , auc ita voce abfoui, aut ita vultu.^ motuque corporis 
vafti , atque agreftes , ut ,. etiamfi ingeniis , atque arte valeanc , tamen ia 
oratorum numerum venire non poiGnt . Sunt autem quidam {a) ita natu- 
ra? muneribus in iifdem rebus habiles^ ica ornati, ut non natL, ied ab ali-» 
quo deo fidi effe videaniur. 

Magnum quoddam eft onus atque munus y fufcipere , atque profireri , fe 
effe ,. omnibus lilencibus ^ unum maximis de rebus , magno in convencu ho* 
minuhi, audiendum. Adeft enim fere nema, quin acucius acque acrius vi« 
tia in dicence , quam refla videat . Ica ^ quidquid eft , in quo offenditur ,. 
id eciam ilia, qu£ laudanda funt , obruit . Neque ha^c in eam iemenciam 
diipuco, uc homin^s adolefcences., fl quid nacurale force nonhabeant,. omni* 
no a dicendi fludio decerream . Quis enim non videac , C. Coelio , aequali 
meo,. magno honori fRiffe, homini novo, illam ipfam, quamcumque affequi 
potuerit, in dicendo mediocricatem ? (b) Quis veftrum aquaJem ^ Q. Va- 
rium (40), vaftum hominem, atque foedum, non incelligic ilJa ipfa facuU 
me ,. quamcumque habuit,, magnam effe in civitategratiam confecutum? 

XXVI. 



C^) ?f »^'«r^ ) Lamb. tta in itfdtm re-* meum a quibufdam vctcribus libns abcflc ., 

kHshabtles, itA naturd, muneribus arnsti Vcram autem hanc lcftionem voco , quia §L 

(b) §luts vefirumyVia.Lamb.Grut. §luit Vsrius non fuit atqUalis Craffi , fed Cott«, 

V9ftrum dqualem meum , g. «c Sulpicii , ut patct cx libro dc CL Orato* 

r ^^^i S{«/' vf/^r^^w^^/r/f/wg.rifr/ii^/wafc.) ribus c. 49. Mquales frofemodnm fmerunt C» 

l^pU furrt ucrum plcrique Iibrarii , & edito- Cotta . P.Sutptctus, Q. Varius, 5cc. Porro fi 

rcs > Mfs. tamon Bod. Harl. 2. & Gonv. & rejiciatur meum , non fnclceans cft antithc- 

Mlinutms vcram Jedionem rctmcnt ; delcnt iis: Crtffus caim duo exanpla profcrt, C. 

cnim^voccm meum , quap vulgo lcgitur poft Coclium arqualcm fuum , & Q.Virmm Cott« 

dquatcm . £t Ctr. Stcphanus tcftatm voccm ac SuJpicii «qualem. JPcarc, 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I MU S. 117 

XXVT. iSed quia de oratore quaprimus , fingendus eft nobisf oratione no. 
jlra^ detra&is omnibas vitils, oracor, atqae omni laude cumulatus • Ne^u« 
enim/fi multitudo litium, fi yarietas caufarum, fi hsc turba , & barbaria 
forenfis dat locum vel vitiofiffimis oratoribus , idcirco nos hoc , quod qux- 
rimus, omittemus . Itaque in iis artibus , in quibus non utilicas quaritur 
neceflfaria, fed animi libera quaedam oble£^atio , quam diligenter , & quam 
prope faftidiofe judicamus ? Nullx enim lites , neque cootrdverrias fuut , 
qua? cogant homineis , ficut ih foro noa bonos oratores , item in theatro 
aftores malos perpcti . 

£ft igitur oratori diligenter provideodum , non uti illis fatisfaciat , qui«. 
bus necefle efi: (ed lit iis admirahilis efie videatur , quibus libere iiceat ju** 
dicare. Ac, fi quseritit , plane , quid lentiam , enuntiabo apud homines fa« 
miliariffimos, quod adhuc femper taciii , & tacendum putavi . Mihi. etiam 
quique optimc dicunt, quiquc id facillime, atque ornatiffime facere poffunt, 
tamen , nifi timide ad dicendum accedunt , &. in exordienda oratione per« 
turbantur , pene impudentes videntur : tametfi ( * ) id accidere non poteft « 
Ut enim quifque optiqie dicit , ita mazime dicendi difficultatem , variofque 
eventus orationis , expe£lationemque hominum pertimefirit . Qui vero nihil 
poteft dignum re, dignum nomine oratoris, dignum hominum auribus effi- 
cere, atque edere, is mihi , ctiamfi commovetur in dicendo , tamen impu« 
dens videtur. Non enim pudendo, fed non faciendo id , quod non decet , 
impudentiac nomen e£Fngere debemus . Quem vero hoo pudet , ( id quod in 
plerifque videb ) hunc ego non reprefaenfione iblum , ied etiam poena di* 
gnum puto. Equidcm & in vobis animadvertere foleo , & in me ipfo &• 
piffime experior, ut exalbefcam io principiis dicendi , & tota mente atque 
omnibus artubus contremifcam . Adolefcentulus vero fic initio accufationis 
exanimatus fum , ut hoc fummum beneficium Q^ Maximo debuerim , quod 
contiouo confilium dimiferit , fimul ac me fra^luni ac debiiitatum meta 
viderit. 

Hic omnes airenfi , fignificare inter fcfe , & coUoqut cctperuot . Fuit 
enim mirificus quidam in CraiTo pudor , qui tamen non modo non obeft'^ 
e)us orationi, fed etiam probitatis commendatione prodeflet* 

XXVII. Tum Anconius , Saepe , ut dicis , inquir , animadverti , Craflc,. 
& te, & catteros fummos oratores , quanquam tibi par , mea fententia ^ 
oemo unquam fuic , in dicendi exordio permoveri . Cu)us quidena rei cum 
caufahi quatrrerem, quidnam eflct , cur, ut in quoque oratore plurimum ef- 
fet ^ ita maxime is pertimefceret , has caufas inveniebam duas .• Unam , 
quod intelHgerent iis, quos ufus ac natura docutflet , nonnunquam fummis 
oratoribtts nou fatis ex fententia eventum dicendi procedere : ica non inju?> 
ria, quotiefcttmque diccreat , id , quod aliquando poflet accidere , bc tum 
accideret , timere . Altera eft hafc , de quo queri fepe foleo t cxterarum 

homi* 



i* } Id aeaderi > Mso. id nm Mccidne nen peteft • 



Digitized by 



Google 



ri» D R Q R ^ TO R.E 

homines artmm fpeaati & probati , fi- quawlo aliijuid minus. bcfler fece- 
runt, quam folent, aut noluiiTe, aut valctudine impediti non potuifse coii* 
ftqui, id quod fciteftt, putantur. NoJuit ,.intiuiunt', Ixodie agem-Rcfjius' ;. 
aut , Grudior fiiit . Qratoris. peccatum , ii quod eft animadverfum , 
ftultitiae peccatum videtur , Stoltiiia autem excufatioaem. non habet ; qtiia^ 
nemo videtur , aut quia crudus fnerit , aut: quod ita maliierit , ftultus 
fuifse. Quo etiam gravius judicium in dicendo fubimus. Quottes enim dki- 
mus, toties de nobis ludicatur: &, qui iemel in geftu peccavit , non coa« 
tinuo exiftimatur nefcire geftum : cujus autem in dicendo aliquid repre^' 
faenfum eft, aut xterna in eo, ant. certe diuturna valet opinio tarditatis*. 

XXV4IL lilud vero , quod a te diftum eft , cffc permulta , quae orator , 
nlfi a natura haberet , non multnm a mtgiftro adjuvaretur ; valde tibt af> 
ftntior ^ inque eo vel. maxime probavi fummum illum doftorem , Alaban^ 
denfem Apollonium ^ qui cum mercede doceret , tamen non patiebatur , 
eos , quos judicabat non poffe. oratores evadere, operam. apud fefe perdere, 
dimittebatque ; & ad quam quemque artem.putabat ede aptum , ad eam- 
impellere atque hortari folebat- • Satis eft enim* cafteris artiiiciis percipieit« 
dis , tantummodo iimilem effe hominis ; &: id , quod tradatur , vel etiam 
inculcetur , (i quis fortc. fit tardior , poffc percipere animo , & memorht 
cuftodire . Non. quxritur mobilitas lingu:^ , non celeritas verborum , non 
donique ea , qux nobis non poffumus fingere ,. facies, vukus ,. fbnus . In 
o^atore autem acumen dialeAicorum , fententise philofophorum , verba pro^ 
pe poetarum , memoria jurifconfultorum , vox tragfledorum , geftus pene- 
fummorum aftorum eft requirendus. Quamobremi nihil in homiiium genere 
rarius perfefto oratore Jnveniri poteft . Q.ua enim fingularumi rerum artifi* 
cts fingula fi mediocriter adepti funt , probantur , ea , nifi.omnia fumma- 
funt in oratore, probari non poffunt. 

Tum Craffu^ , Atqui vide, inquit, in artificio perquam tenui. & levi , 
quanto plus adhibeatur diligentiae , quam in hac re , quam conftat effe ma^ . 
xlmam» Sspe enim foleo audire Rofcium , cum ita dicat , fe adhuc repe« 
rii^e difcfpulum , quem quidem probaret , potuiffe neminem : non quo noa 
effent quidam probabiles , fed quiai , fi. aliquid modo effet vitii , id ferre 
ipfe non poffet . Nihil eA enim tam infigne , nec tam ad diuturnitatem 
memoris< ftabile , quam id, in quo aliquid ofienderis. 

Itaqua ut ad hanc fimilitudinem hujus fajftrionis , oratoriam laudem di^ 
rigamus ; videtifne, quam nihil ab eo , nifi perFe£be , nihil nifi cam.fum- 
ma venuftate fiat i nihil nifi ita , ut deceat y & uti omnes moveat atque 
dele&et ? Itaque hoc lamdiu eft confecutus , ut , in. quo quifque artificio 
excelleret , is in fuo "^enere Rofcius diceretur . Hanc.* ego abiblutionem , 
perfofHotiemque in orarore defiderans , a> qua ipfe longe abfum; , fado im^ 
podcnrer .. Mihi enito volo ignofei ; cxteris' ipie non. ignofeo • Nam qui 
nen poteft, qui vitiofe facit^ quem denique non decet , hunc (ut Apollo- 
nius jttbebat ) ad id, quod facere poffit, detrudendum puto. 

XXiX. Nura tu igimr , inquit Sufpicius , mr, aur htmc- eoetam' , jus 
civile, aut rem militarem jubes difcere; nam^quis ad iftar famnu., atque iu 

Qmni 



Digitized by 



Google 



L 1 B E R P Rd MU S. iip. 

Ottoi 'f e«re ipevfe^ pMsft perrenice.^ Tuni ille^Ego rcro , ifi«iuU, <}uod 
in vobis egregiam quandam , ac prarclaram indolem ad .diceo^um lefle co- 
•gnovi , iidcirco *iK£c -expoiiii omnca ; ^nec magis -ad ees deeerrendos , qui 
non podent , ^uam ad vos., qui poifetis , exacueodos accomrood^i ofiauo- 
jiem meam : .\ft: qwan^oaai » ucro^ae veArum fammum -efie iogeeiuQi 
'ikidiuaiqtte per^pexi , tamenihatc., ^uxALut in ^iccieipofica., de <qukbu^ 
•plura fonaife dixi ,iquaaai.foleiTt^Graeci tdjcere, in ne , 5Sulr|iJci , divina /uoc. 
Ego eaim.nraiivm ^ necimMi ^corporfs , ^neque 'tpfoi{H^'6u «tqtie iform^ 
•aptiorem , sec voce pleniorcm , ^aut fuavioreni 'inrhi vkleor «udifTe : ^^u^ 
quibus a natura minora ^laia fant , itamen iliitd ta&qui pofTunc.^ ittt iis., 
^Uve: • habeant , modice 6c fcienter ucaamr , ^ .tit «ie«dedeccac. td -eBJm eft 
maxime vitandum , & de hoc uno minime. eft faciie prsccipere , «on mi- 
hi modo , qui ficut wxas p^cerfamiliashis de rebus loiiuor , fed letiam ipfi 
illi vRofcio , qaem firpe audio dicere , saputrjefib arcis., 'OBOfiRE : qupd ta« 
men unum id 6fe , quod tradi arte non poffit . ^Sol , fi placet , ftrmonem 
alio cransferamus , & nofiro more aliquando, non trivecorico , loquamur . 

Minime vero , inquic Cotta • Nunc enim :ee >am exoremus neeefie eft., 
quoniam recines nos rn boc ftodio , iseciad aliam dimitcis artem., ut nobis 
explices, quidquid eft iftud , quod tu in diocsndo potes« Neque enim fumus 
nimis avidi: ifta tua mediocri eloquentia coaoenti iiimus; idqueex te quae* 
rimus , (ut ne plus nos aflequamur , quamquantulum tu in diceiido a^e- 
cucus es } quoniam , qua^ a natura expecenda funt , ea dicis non nimis deef» 
ie nobis , quid pra^terea 'effe afTumendum putes/ 

XXX. Tum Craffus arridcns , Quid cen&s , in^it^.Cotta , nifi ihftdium 
ic ardorem quendamamoris.^ fine quo cum in vita nihil quidquam «grt* 
gium , tum ccrte hoc , quod^tu expetis , nemo.unquam aflfequetur • Neque 
vero vos ad eam rem video efle cohortandos : quos , rum mihi quoque ft- 
tis nyolefti , nimis etiam flagrare intelligo cu^ditate . Sed profe£lo ftudia 
nihii ptiofuftt perveniendi aliquo, nifi illud, quod eo, quo incendfiis, finrat., 
deducatque, cognoris. Qjure , quoniam.mihi levius quoddam onus in^poni-* 
tis , neque ex me de oratoris arte , £cd rde hac mea , quantulacumque eft, 
facultate quarricis , exponam vohis ^quandam , non auc perreconditam , aut 
:valde ilifficiiem, auc magnificam, .auc gravem rationem confuecudinis meae, 
-quas< quondam folicus iiim uti , cum mihi in ifto itudio veriari adolefcenti 
licebat. 

Tum Sulpicius , O diem , Cotta , nobis , inquit , optatum ! quod eniqi 
neque precibns anquam ^ nec infidiando, nec fpeculando mfliBqui potui ^ ut, 
quid^Craflus ageret ^ jnedicaadi ^ aut dicendi caufii , non modo videie oii- 
hi , fed ex ejus fcripCore , & leftore Diphilo fufpicari licerec i id fpero 
nos cfle adeptos , omniaque )am ex ipib, quae diu cupimus, cognituros. 

XXX [. Tum Craflus, Atqui arbitror , Sulpici , cum audicris , non t« 
te hacc admipaturum ^ qw^ dixcro, quam exiftimacuruoi» tum, cum ea au- 
dirc cupiebas, caufam, cur cuperes, non fuifle. Nihii enim dicam rccondi- 
tum , nihil expeaacione veftra dignum, nihil auc inaudicum vobis, aut cui* 
^uam flovum . Nam principio ilkd ^ quod eft ^iomine ingenuo , Uberalicer^ 

que 



Digitized by 



Google i 



I20 D E R\AT O R E 

que educato' dignum , non negabo me ifta omnium communia & cotitriu 
prxcepta didicifie. 

Primum , oratoris officium efle , dicere ad perfuadeadum accommodate. 
Deinde elfc omnem orationem aut de infinits rei quaeftione , fine defigna^ 
tione perfonarum & temporum ; aut de rc certis in perfonis ac tempo. 
ribus locata. In utraque autem re quidquid in controverfiam veniat, in co 
quxri folere , aut faflumne fit , aut , fi eft faSum , quale fit , aut etiara 
quo nomine vocetur , aut , quod nonnulli addunt , rcfikene faftum efle vi- 
deatur . Exiftere autem controverfias etiam ex fcripti interpretatione , in 
quo aut ambigue quid fit fcriptum , aut contrarie , aut ita , ut a fententia 
fcriptum diflideat : his autem omnibus partibus fubjefta quaedam efle argu- 
menta propria . Sed caufarum , quac fint a communi qux-ftione fejun£l:ae , 
partim in judiciiis verfiri , partim in dcliberationibus : effe etiam genus ter- 
tium, quod in laudandis , aut vituperandis.hominibus poneretur : certofquc 
effe locos , quibus in judiciis uteremur , in quibus aequitas . quacritur : alios 
in deliberationibus , qui omnes ad utilitatem dirigerentur eorum , quibu« 
confilium daremus : alios item in laudationibus , in quibus ad perfonarum 
dignitatem omnia referrentur. Cumque eflet omnis oratoris vis ac facultas 
in quinque partes diftributa , ut deberet reperire primura, quid diceret; d^ 
inde inventa non iblum ordine , fed etiam momento quodam , atque }udi^ 
cio difpenfare atque difponere ; tum ea denique veftire, atque ornarc ora- 
tione ; poft memoria fepire; ad extremum agere cum dignitate & venufta- 
te. Etiam illa cognoram & acceperam , aatequam de re diceremus , ini- 
tio conciliandos eorum efle animos , qui audirent : deinde rem demonftran* 
dam : poftea controverfiam eonftituendam : tum id , quod nos intendere- 
mus, confirmandum: poft, quae contra dicerentur, refellenda : extrema au- 
tem oratione ea , qus pro nobis efient , amplificanda & augenda ; quarque 
eflent pro adverfariis , infirman.da atque frangenda . 

XXXII. Audieram etiam , quas de orationis ipfius ornamentis traderen- 
tur ; in qua prjpcipitur primum , ut pure & Latine loquamur : deinde ut 
plane &. dilucide: tum ut ornate: poft ad rerum dignitatem apte, Sc quaii 
decore: fingularumque rerum prrcepta cognoram. 

Quin etiam , quac maxime propria eifent naturas , tamen his ipfis artem 
adfaiberi videram . Nam de a^ione , & menioria quxdam brevia , fed ma- 
gna cum exercitatione prxcepta guftaram • In his enim fere rebus omnis 
iftorum artificum doftrina verfatur , quam ego fi nihil dicam adjuvare , 
mentiar. Habet enim quaedam quafi ad commonendum oratorem , quo quid* 
que referat , dc quo intuens , ab eo , quodcumque fibi propofuerit , minus 
aberret . 

Verum ego hanc vim intelligo efse ia pra^ceptis omnibus , non ut e« 
lecuti oratoces, eloquentias laudem fint adepti, kd qux fua fponte homines 
eloquentes facerent , ea quofdam obfcrvafse , atquc f * ) id egifse : fic efse 

non 

i*) Id eiiJfO Man» stque felesife . Lamb. st^ue in srtem redeiife. 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I M U S, 121 

non eloquentiam ex znificio^ ied arcificium ex eloquentia oatum ; quod ta- 
jnen , uc ance dixi , non ejicio . Eft enim , etiamd minus neceflarium ad 
bene dicendum , tamen ad cognofcendum non illiberale . 

Ea exercitatio quxdam fufcipienda vobis eft: quanquam vos quidem jam- 
pridem eftis in curfu : fed iis , qui ingrediuntur in ftadium , quique ea , 
qux agenda funt in foro , canquam in acie , poflunc eciam nunc exercica- 
tione quaft ludicra prsdifcere , ac xuedicari. 

Hanc ipfam , inquic Sulpicius , nofle volumus; attamen ifta, quae abs te 
brevicer de arte decurfa funt , audire cupimus , quan^uam fint nobis quo- 
gue non inaudita . Verum illa mox : nunc de ipfa exercitatione c[uid ien- 
tias, quxrimus. 

XXXni. Equidem probo ifta , Craffus inquic , quse vos facere foletis , 
ut ^ caufa aliqua pofita cenhmili caufarum earum , quas in forum deferun- 
tur, dicatis quam maxime ad veritatem accommodate. Sed plerique in hoc 
vocem modo, neque cam fcienter, &vires exercent fuas, & linguac celeri, 
tatem incicant, verbornmque frequentia dele£lantur : in quofallit eos, quod 
audierunt, dJcendo bonUnei ^ ut dicnnt ^ efficcre folere» Vere enim etiam illud 
dicitur, perverfe dicere y bomines ^ ferverfe dicendo^ fncillimeconfequi . Quamo- 
brem in iftis. iplis exercicationibus , etfi utile eft , etiam fubito iarpe dicere , 
ramen illud utilius, fumpco fpatlo ad cogicandum, paratius atque accuratius 
dicere. Caput autem eft, quod ('ucvere dicam) mtnime facimus, (eft enim 
omagni laboris; quem plerique fugimus ) quam plarimumicribere. S$yluj (41) 
optimuj , l^ prdeftantijftmui dicendi effeHor , ac magifter : neque injuria : 
fiaisi fi fubieam & fortuicam orationem commentatio & cogitacio facile 
vincit; hanc ipfam proie£bo affidua ac diligens icriptura fuperabit« 

Omnes enim five artis funt loci, fivre ingenii cujufdam atque prudentiae, 
qui modo infunt ia ea re , de qua fcribimus , acquirentibus nobis , omni- 
que acie ingeuii contemplantibus ofteadunt fe & occurrunt; omnefque fen- 
tentias | ver^que omnia , quas funt cujufque generis niaxime illuftria, fub 
acumea ftyli fubeant , & fuccedant necelTe eft : tum ipfa collocatio , coa- 
iformatioque verborum perficitur in fcribendo , non poetico , fed quodam 
oratorio numero & modo • Hasc funt , qux clamores , & admiratioaes ia 
bonis oratoribus efficinnt ; neque ea quifquam , nifi diu , multumque icri- 
pticarit, etiamfi vehementiifime ie in his fubitis di&ionibus exercuerit, con- 
jequetur : & qui a fcribendi confuetudine ad dicendum venit , hanc a£fert 
facultatem , ut , etiam fubito fi dicat , tamen illa , quas dicaatur , fimilia 
fcriptorum eCTe videantur ; atque etiam , fi quando in dicendo icriptum attu- 
Tom. I. CL lerit 



C 4 1 ) Ztylus ) Proprie figoificat {[raphium , modus 8c mio fcribendi , fcu conrorrtttio 

hoc eft, acum ferream, qua Romini veteres , certa fencentiarum 5c verborum in oratioac: 

cum in obduAis cera tabuiis fcriberent , utc- quomodo Cieeronianus , Vir^ilianufquc ftylus 

bantur ad formandas in cen literas, Hic fty- dicitur, Interdum ctiam accipitur pro repre- 

lus fomitur pro cxcrcitauoDC fcribeodi ire- beu(ioue » quo fenfu Tullius ait « cenlonum 

queintcr , & per otium . Vuigo ftyluj cft ipfc ilylum pcrtimefccrc* PrHfteut, 



Digitized by 



Google 



122 DEORjiTORE 

lerit aliquid , cuiA ib €r> difcefr^ric , reliqua fimilis oratio coniequetur • Ut 
concitato navigio , cum remiges inhibuerunt (42), retinet tamen ipfa na. 
vis motum & curium fuum ^ intermiiTo impetu , pulfuque remorum : fic 
in oratione perpetua ^ cum Tcripta deficiunt , parem tamen obtinet oratio 
reliqua curlum, fcriptorum fimilitudine & vi concitata« 

XXXIV. In quotidianis autem ( * ) commetitationibus equidem mihi ado« 
lefcentulus proponere folebam illam txercitatioQem maxime, qua C. CarbOi- 
tiem noftrum illum inimicum folitum effe uti fciebam , ut aut verfibus 
propofitls quam makime gravibus, aut oracione aliqua Ie£la ad eumfinem, 
quem memoria pofiTem coniprehendtre , tatu rem ipfam , quam legiifem , 
verbis aliis quam maxime poifem Ie£lis pronuntiarem • Sed pod animadver- 
ti, hoc efle in hoc vitii , quod ea verba , quae mascime cujufque rei pro* 
pria, quseque effent ornatinima atque optima^ occupaffec^ aut Ennius, fi ad 
ejus verfus me exercerem , aut Gracchus , fl ejus oracionem mihi forte 
propofuiffem : ita , fi iifdem verbis uterer , nihil prodefle ; fi aliis , etiam 
obefle, cum minus idoneis uti confuefcerem • Poilea mihi placuic , eoque 
fum ufus adolefcens , Mt fummorufn oratorum Graecas orationes explica- 
rem: quibus leftis hoc afliequebar , ut , cum ea, quae lcgerem Griece , La- 
tine redderem, non folum optimis verbisucerer, 8c camen uiicatis , fed etiam 
exprimerem qud?dam vcrba imicando , quse nova noflris eflenC , duramodo 
eflent idonca- Jam vocis, & fpiritus, & totius corporis , & ipfius lingux 
motus, & exercitationes , noti tam« artis indigent, quam laboris: quibus in 
rebus* habenda efl ratio diligencer , quos imitemur , quorum fimiles veli- 
mus efle. Intuendi nobis funt iion folum orarores , fed etiam a£lores , ne 
mala confuecudine ad aliquani deformicatem pravatacemque veniamus. Exer- 
cenda efl etiam memoria , edifcendis ad verbum quam plurimis Sc noftris 
fcriptis, & altenis. Atque in ea exercitatione non fane mihi difplicec ad- 
hibere, fi confueris, etiam iflam locorum {43) fimulacrorumque rationem, 
qua: in arce traditut . Edticenda deinde diftio efi: ex hac domeftica eiterci- 

tacio- 



S 



(41) Curti refniges inhibuerunt^ Laxnb.no- 
tavit lcgcnduoi fitfiinmtfunt > non , ut vuU 
go, inhiSuefunt . Lambini lcdioncm probo, 
caufafquc , quas iile omifit , infuper tffero. 
Ciccro hosOratorios Libit)s prius, qtiamAai- 
demicas Quflefliones fcripfit ; ex libro autcm 
13. Ep. ad Att. cp. II. colligcrc pOflumus 
ipfum in iftis Aca<l. Libris , qui nunc dcfunt , 
monitu Attici fcripfiflc inhibere remos , pro 
i^ifi*9tmi po{^ veroobiervaeis MUtftrwn for- 
inulis , jubet Atticum legere fujtinere . Dicft 
cnim i tnhi^iti^ rtmigum mptum hs^het , c^ 
vehefnentiorm ^nidem , femtgtttivnts , nuviht 
ccnvertentis ad fnppim . Quod igitiir dc illo 
in Acad. Qujcft. loco Ctccro dicit , d^ hdc 
ipfo ioco , quem expcndilnus , diccndum eft ; 
hic cnim rtTcmus voce , qn« lignificet cor- 
fum navis cftc nrdatom ; ipfiw i^gitur Cice- 



ronis monitu yt>x , fuftinMtfrunt ^ recipicndJi 
eft . Tenrcins . 

C*) Commentationilus ) Vi<f^. Grut. co^i^ 
tutiombus^ Lamb. concertationibus . 
^ ( 4O. i^*'*'? tfimulacrorumque ratioueryt ) 
MeBioria artificialis , dc qua confulcndus lih* 
^. ad Hercnnium , cap. xi. raaxime in eo 
continctu^, ut loca, dc imagines quxdam «ni- 
mo informcntur, quibus vclut imponantur & 
inhaereant ea, quoruin volumus meminiGe. 
LocaJ funt , vwbi gratta , donm airqiis , nbi 
iimeo , cubicula ; fcncftrx , &c. Imagines , 
alie fimt honinam (8c ferarum \ tlia renim 
anima & tiwra carentiom , ut arboi-um, kpi- 
dom, ^c. Qtt« ifwigines cervo ttieer 1« ordi- 
ne collocttft res ipfis aiTimlaciliii» ^khibvnt» 
Vtde Fttbiitm Jib. xn^ es)K h,* TtHjtipm^ 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I M U S. nj 

tatioiie, ft umbratili, niedium in agmen , in pul/erem , in clamorem , ia 
caftra, atque aciem forenfem. Subeundus ufus omnium, & periclitandi^ vi- 
ns ingenii ; 6c illa commentatio inclufa, in veritatis lucem proferenda eft. 
Legeodi etiam poetse , & cognofcenda hiftoria , omnium bonarum artium 
fcriptores ac doftores & legendi & pervoluiandi , & exercitationis cauf* 
laudandi , interprecandi ^ corrigendi , vituperandi , refeli^ndi j difputan- 
dumque de omni re in contrarias partes , & , (^uidquid ^ric \a quaque re ^ 
quod probabile videri poflit, elicieudum atque dicendura. Perdifcendum jus 
civile , cognofcendas leges , percipienHa omnis anriquitas ^ fenatoria .conft,e- 
tudo, difciplina reipublicx, jura fbciorum, foedera ., pa£ttones , caufa impe- 
rii cognofcenda ett . Libandus eft etiam ex omni genere urbanitatis face* 
tiarum quidam lepos: quo , tanquam fale , perfpergatur pmnis oratio . Ef- 
fudi vobis omnia, quac (entiebam ; quae fortafle , quemcumque pUrcmfiunU 
lias arripuifletis cx aliquo circulo , eadem vobis percontantibus refpon- 
diflct . 

XXXV. Hsec cum CraiTus dixiflet, filentium t& confecutum . Sed quan* 
quam fatis iis, qui aderant, ad id , quod erat propofitum , diAum videba* 
tur, tamen fentiebant celerius efle mulco, quam ip(i velleat , ab eo perora« 
tum. Tum Scaevola, quid ell , Cotta f inquit , quid t^cttis^ nihilne vobis 
in mentem venit, quod prxterea a Craflb requiratis.*' 

Immo id mchercule, inquit, ipfum attendo. Tantus enim curfu$ verbo- 
rum fuit , & fic evolavit oratio , uc ejus vim atque incitationem a/pexe* 
rim; vefligia , ingreflumque vix viderim: & tanquam in aliquam locuple- 
tcm ac refertam domum venerim, non explicata vefte, neque propofitoar- 
gento , neque tabulis & fignis propalam collocatis , itd his.omnibus mul- 
tis, magniiicifque rebus (*) conftruais ac reconditis : fic modo in oratio- 
nc Crafli divitias, atque ornamenta e)us iugenii per qua^dam involucra , ac- 
que integumenta perfpexi; fed ea cum contemplari cuperem , vix afpicien- 
di poteftas fuic . Ica neque hoc poflum dicere , me omnino ignorare quid 
poffideat, i>equ€ plane nofie, ac vidiile. 

Quia tu igitur facis idem, icquic Scaevola, quod faceres , fi in aliquan^ 
domum , plenam orname.ncorum illam , veniflies . Si ea fepofita , ut dicis , 
eflent , tuque valde fpeftandi cupidus efles ; non dubitares rogare domi- 
num, ut proferri juberet , prsefertim fi eiTet familiaris : fimilicer nunc pe- 
tes a Craflb , ut eam copiam ornamentorum iuorum , q^uam conftrudam 
uno in loco , quafi per tranfennam ( 44 ) praetereuntes ftriftim afpeximus ^ 
in lucem proferat, & fuo q^uidque loco collocet. 

£go vero, inquic Cotta, a te peto y Scasvola: me enim , & hunc 5ulpi'^ 

Q^ z ciurti 



«^«SSSvS 



C*) CQnfirH^is^ lA^-cQnftriBis ^ & pau- cibus prcdofis, quas a praBtcreuntibus nolunt 

lo, iafra conftriBMm contrcAari , talcs canceJJos obiiciuat . Itaque 

(44) §lH0ft P.er trik$fmn/sm"^ Per cjnccllos pcr tranfeunam afpiccrc , idcm cft , quod 

feheilris oppo^tos « vifui tamcn pervios. ncc propius , ncc figillatim intueri • Frn* 

Meuphora ouiSta eft a mcx^atoribus, qui mcr- fttus* 



Digitized by 



Google 



114 D E R ^T R E 

cium impedit pudor ab homine omnium gravifHmo , qui genu5 hujurmodi 
difputationis femper contempferit , ha;c, qui ifii foriitan puerorum elementa 
videantur , exquirere . Sed tu nobis da , Scac\roIa , & perficc , ut Craffus 
harc, quae coar£lavit, &, peranguAe referfit in oratione fua , dilatet nobis » 
atque exph'cet. 

£go mehercule , inquit Mucius , antea veftra magis hoc caufa volebam , 
quam mea : neque enim tanropere hanc a CraiTo diiputationem defidera- 
bam, quantopore ejus in caufis oratione deleflor. Nunc vero, Craffe , mea 
quoque etiam caufa rogo, ut quoniam tantum hahemus otii, quantumjam* 
diu nobis non contlgit , ne graveris exsedificare id opus , quod inftituilli • 
Formam enim totiUs negotii opinione majorem , melioremque video ; quam 
vehementer probo. 

XXXVI. Enimvero, inquit Caflus, mirari fatls non queo, etiam tehsec, 
Scapvola , defiderare, quac neque ego teneo, uti ii, qui docent ; neque func 
ejus generis , ut., fi optime tenerem, digna effent ifta fapientia, ac tuisau- 
ribus. An tu, (* ) inquit ille , fi de iftis communibus & pervagatis vix 
huic xtati audiendum putas, etiamne illa negligere poffumus , quac tu ora- 
tori cognofcenda effe dixifti, de naturis hominum , de moribus , de ratio- 
nibus iis , quibus himinum mentes Sc incitarentur , & reprimerentur , de 
hiftoria , de antiquitate , de adminiftratione relpubllcae , denique de noftra 
ipfo jurc civill[? Hanc enim' ego omnem fcientiam , & copiaxn rerum in 
tua prudentia iciebam ineffe : in oratoris vero inftrumento tam lautam fu- 
pelle£lilem nunquam videram. 

Potes igitur , inquit Craffus , ( ut alia omittam innumerabilia & im- 
menfa, & ad .ipfum tuum fus civile veniam ) oratores putare eos , quos 
multas horas expeftavit , cum in campum properaret , & ridens & ftoma- 
chans Scaevola (^S)y cum Hypfeus ( 4^ ) maxima voce ,. plurimis verbis 

a M. 



C * ) uin tu ) lajnbinus , jitn^ tu f quod 5c in 
Pfal. fepcimo: nnm (xftavus, §luin tu » Grut. 

(4^) Sc4tv9la) Non illc Q Scxvola augur , 
Craffi foccr, quo prxfcntc Craffus hic djde- 
rit i fcd altcr Q. Scacvola , pontifex, jurif- 
confultuspcritiffiinus, & tum« cum hoc judi- 
cium diiceptaretur , tribunus erat plebis, an- 
no fcilicct U. C DCXLIX. Prufteus. 
.C46) Hypfeus ) Caufam intcgram accipc. 
Ibat Scarvok pontifex ia campum Martium 
ad comitia i iter illi per forum fuit j in co 
rcpcrit oratores duos intcr fc Jltigcntcs , & 
graviter ignorationc juris civilis peccantes . 
Horum uni nomcn Hypfeus crat , altcri Cn. 
Odavius , qui confulatum gcflerat anno 17. 
C. DCXXVI. Hypfeus accuiabat aliqucm tu- 
torcm, quod pupiili fortunas male admini- 
Arailet • Hoc ju^tcium tuteU appeUatur. 
Odavius tutorcm dcfcndebat . Judcx hujus 
controverfijB M. Craflus, qui fi:ni prxroJ* ur- 
banui crct, nempc anno U. C. DCXlVIir. 



Qui judicio tutcla* dnmnabatur , cogcbatur pu- 
pillo , cujus rcbus malc confiluiilct , pc- 
cuninm folvcrc , ac dcmnum refarcire> dcin- 
de iegc duodccim tabularum jubcbitur aliquid 
ultra pcndcre, muldlap nominc. Quod fi pu- 
pillus, aut ejus^ pacronus plus a reo peteret» 
quam deberctur , cadcbac caula» Hoc pctebat 
Hypfeus , 8c plus pctebat , quara par eflTet , 
adeoquc debebat cnufa cadcrc. Contcndebat , 
inqujt L. Crafsus , ut ci , qucm defcndebat, 
nempe fuo pupiJIo, cauG cadere liccret: iioc 
eft, petcbat, ut cdifto prxtoris tribucrctur 
pupillo fuo major pecunix fumma , quam de- 
beretur ; quod crat vclle caufam amitterc. 
Oftavius, tutoris accufati dcfenfbr impcritus, 
cum dcberet hoc ipfo vehcmcnter laetari , 

2uod pius, quam fas crat, peteretur; id cnim 
objccifsct poftca, & probafset , caufam ob^ 
tinuiiset, ac reum tutorem turpi ;udicio tu- 
TtJo: male adminiilrata:, atque omni inolcftia, 
& periculo iiberaftct : Oaavius , jnqiinm , 

loa^ . 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 125 

z M. Craflb prartore contenderet) ut ei, quem defendebat, caufa cadere li- 
ceret (47)- Cn. autem O&aviu^, homo confularis, non minus ionga ora- 
tione recufaret, ne adverfarius caufa caderet, ac ne is , pro quo ipfe dice* 
ret , turpi tutelac judicio ^ atque omni moleftia , ilultitia adverfarii , libe- 
raretur ? 

Ego vero iftos , inquit , ( nemini enim mihi narrare Mucium ) non mo- 
do oratoris nomine, fed ne foro quidem dignos putarim. Atqui non defuit 
ilijs patronis , inquit Craflus , eloquentia , neque dicendi ratio , aut copia , 
ied juris civilis prudentia ; quod alter plus , lege' agendo , petebat , quara 
quantum lex in XII. tabulis permi/erat ; quod cum impetrafstt , caufa cz^ 
deret : alt^ iniquum putabat plus fecum agi , quam quod efset in z&\o* 
ne ; neque intelligebat , fi ita eftet aaum , litem adverfarium perditu- 
rum. 

XXXVII. Quid^ his paucis diebus , nonne , nobis in tribunali Q. Pom- 
pe}i , prsetoris urbani , familiaris noftri , fedentibus , homo ex numero diier- 
torum poftulabat (48), ut illi, undc peteretur, vetus at<^ue ufitata exce- 
ptio daretur , Cu'^us pccunia dies fuiffet ? quod petitoris caUla comparatum 
effe non intelligebat: ut , fi ille iniiciator probafTet }udici, ante petitam efl 
le pecuniam, quam eflet coepta deberi , petitor, rurfus cum peteret , exce- 
ptione excluderetur , Quod ea res in judicium antea vsnijfet. Quid ergo hoc 
iieri turpius , aut dici poteft , quam eum, quihanc perinnam fufceperic , 
ut amicorum controverfias , caufafque tueatur, laborantibus fuccurrat, zgris 

me* 



= 



Jonga oratione recufabit , nc plus pctcrctur , 
hoc eft , ne Hypfcus caufi caderet , atque ip(e 
Jitcm obtinerct. Idem • 

(47) Caufa cadere liceret ) Ut naturam 
hu;us litis > cjufque qu£ in feqacnti capite 
occurrit , bcne incelligamus , audi Erafmum 
in Adag. Chil. 5. Ccnt.a. Prov. 1$. „ Cau- 
„ fa cadere is videbatur qui male agendo jiis 
„ flgendi pcrdidifset. Si quis ( inquit Jufti- 
j, nianus lib.^. tif-de Aftion. paragr. Si quis 
„ ^c. ) agens in intentione fna fhts com^te^ 
93 XHS fuerit , c^uam ad eum pertineret , cau- 
,,//» cadeiat , i. c. rcai amittcbat ; in proxi- 
„ mo vcro paragrapho oftcndit (fc. Juftinia- 
3, nus ) voccm hanc phis quadrifariam intcl- 
„ ligii rc , tcmporc , loco, 5c caiifa; re, fi 
„ quis pro dccem Aureis pctat viginti ,^ qua- 
„ le Hypfcus ifte fccerat i tempore , li quis 
,, antc dicra vel conditioncm petat; quod in 
fcqucnti capitc patronum qucndam fccifse di- 
cit CraGus. Pearcius , 

C4S) Pofiulabat , ut illi^ Hxc fuit cauia. 
Dcbebat quidam altcri certam pecunix fum- 
mam, folycndam, vcrbigratia, incunte raen- 
fc Januario i altcr , feu pctitor non cxjpcda- 
vit ad illud tcm|>us, fcd pctiit at fibi lolvc- 
rctur, verbi gratia , menfe Decembri ineun- 



te, & accufavit debitorem quodpecuniara non 
foiveret • Cauftdicus imperitus , qui debito- 
rem defendebat , cnm iitem infcrrc pctitori 
dcbuilset co nominc , quod ante tcmpus pe- 
tcrct pecun-ara , ( crant enim graycs pccnx 
po(ita> illis , qui ante tempus padionis, vel 
obligationis litcra intenderent) id cnira fi fc- 
cifsct , caufa cecidillet pctitor ; hoc poftiflt- 
vit tanturt^^ , ut ilbi liccret , ac dcbitori , qucm 
dcfcndebat, uti beneficio Ic^is , & czceptio- 
ne , qua» vecabat nc pccunia petcretur ante 
illam diem , qua coepta cfset dcberi . (Juod 
cum poftulabat , non intell igebat homo juris 
ignarus , compavatum hoc cfsc in utilitatera 
petitoris , Sc advcr&rio fuo prodefse . Hinc 
enim fadum , ut pctitor poftea litem dc in- 
tcgro intulerit , tanquam (i ca rcs nunquam 
in judicium antca vcnifsct ; quam iitem in- 
ferre non potuifset, fi inficiator, hoc cft de^ 
bitor probafset judici , ante pctitam efse pc- 
cuniam , qunm deberi coepifsct . Pctitor cnim, 
cum poftca pecuniam fuara pctcrct apud )udi- 
ccni , exclufiis fuinet 7cge , hoc clt impcdi- 
tus nc agerct , ac moveret litera : Icjc cnim 
cxcipit, hoc cftprohibet, ne agaturitcrum ca 
de Tc, qua: jam in judicium vcnit , fcu qua: 
jam dijudjcata cft. Prufi* 



Digitized by 



Google 



126 D E R y4 T KE 

medeatur, affliftos excrtet ; kvnc ia minimis teDuiffioiii^iiie rebtti kt Jbri>!^ 
ut aliis miferanchis^ aliis irridefidus eife videttur/ 

Equidem propinquum noflrum P. Craflum illum Divitem, Sc mulcis aliis 
in rebus elegantem hominem & ornatum, & pr^cipue in hoc eSerendum 
& laudandum puto, quod, cum P. Scxvolx frater efTet, folicus ell ei per- 
ikpe dicere , neque iilum in jure civUi ratis ilii arti facere pofe, nifi di- 
. cendi copiam aflumplifret; ( quod quidem hic, qui mecum conful fuic, fi- 
lius efus eft confecutus ) neque fe ante caufas amicorum traftare , atque 
agere cospifle, quam }us civile didlciflet. 

Quid vero ille M. Caco ? nonne & eloquentia tanta fuit , quantam illa 
tempora , atque illa aetas in hac civitate ferre maximam potuic , & }uris 
civilis omnium peritiflimus ^ Verecundius hac de re jamdudum loquor , 
quod adeft vir in dicendo ibmmus, quem ego unum oratorem maxime ad- 
miror: fcd tamen idem hoc femper jus civile contempiit. Verum quoniam 
iententifle, atque opinionis meas voluiilis efle parcicipes, nihii occultabo; & 
quoad potero, vobis exponam, quid de quaque re fentiam* 

XXXVIII. Antonii incredibilis quardam , & prope fingularis , & divina 
vis ingenii videtur, etiamfi faac fciencia }uris nudata fit , pofle facile carte-^ 
ris armis prudenti^e caufas tueri acque defendere . Quamobrem hic nobls 
fit exceptus ; ca?ceros vero non dubitabo primum inercix condemnare fen- 
tentia mea , poft etiam impudentias • Nam volitare in foro, harrere in )ure 
ac prstorum tribunalibus , ludicia privata magn^rum rerum obire , in qui* 
bus fafpe non de fafto, ftd de aequitate ac jure certetur, jaftare le in cau- 
fis cencumviralibus, (49), in quibus ufucapionum {50), cucelarum (51;^ 
gentilitatum (5^)1 agnationum C 53 ) , alluvionum » ciccumluvionuin ( 54 ) * 

nexo- 



.<49) /» cfiHps centHmviralibus) Cencum. 
viri crant minores judiccs apud Roimnos c 
(ingulis tribubas ledi ad exercendaprivata de 
caufls minoris , ut plurimum , momenti judi- 
cia . Porro crant illi ceutum quinque, terni 
fcilicctcx unaquaque tribu; tribus autcm erant 
iriginta quinqucj attamen, quo facilius nomi- 
narcntur , centumviri funt appellati • Hispr«. 
(idebat pr«tor, ut colliginnis ex PJinio junio^ 
re , ex quo ctiam intelligimus ccntumviro- 
rum numcrum ad centum ofloginta cxcrevif- 
fe. Idem. 

( fo ) Vfucapionum) Ufucapio , five ufuC. 
capio , cA ;us poflidendi , & capiendi rcin 
aliquam, quia uius ilk fuifti pcr ccrtum tcm- 
pus Icge conftitutum , camque polscdifti . /- 
dem. 

(yi) Tutelarfim^ Tutcla a Servio Sulpi*. 
tio definitur , vis ac potelias in capitc libero 
ad dcfcndcndumcum > qui per xtatcm le ipfe 
defendere nequit , jurc civili daca ac permif'- 
U. Idem, 

(52 ) GentilitatMtn) Gentilitas eil ordo 6c 



feries hominum, qui funt ex eadcm £imilia, 
quique ob eam caufam jura qu.T!dam habent 
libi propria^ vcrbi gratia, hereditatis adcun- 
dx , fuicipienda; tutelj?, &c. Hjec autcm ju-* 
ra non obtinebant , neque gentilitate gaude- 
bant , fervi , liberti , libercini , & capitc di-*. 
minuti . Ocero in Toficis. Idcm. 

(J3) jfgnationum ) Agnati virills fexus 
propmquitate jun6ti funt, quibus, ut gcntili* 
bus , propria jura funt« idem. 

(^4) Alluvionum, circumluvionum) AU 
luit prxdium., vel agrum, fluvius , quando 
prxtcr illum it ; circumluit, quando totum 
mftar infuljc cingit . Alluvio , inquit Jufti- 
nianus InAit. hb. xi. cap. i, efl incremen- 
tum Utens, Per siluvionem autem id visU^ 
tur adjiii, quod ita faulatim ad^icitur , ut 
intelltgere non fo^s , quantum quo^uo ma^ 
mento temforts adjieiatur . £x 4lIuvione au- 
tem, Sc circumluvionc , varigc controvcr£js 
nafcuntur i verbi jgracia « ii yjs Huminis de 
prj^dio tuo partem aliquam decraxerit , & vi- 
cini prasdio. adjunxeric , cuja fit ca pa rs : G 

axbo* 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R 1 M tf S. 127 

nexoram (5$)» natncipioriim (5^), parietum, lumioum (57), ftUlicidio 
rum ( 5* ) > C€ft«mcnroriim ruptorum { 59 ) , aut ratorum ^ carterarum^e 
rertiia ifniutmrabflmm lara Terfentur, cum omnino» quid ruum) ^md alie- 
num y quare denique civis an peregrinus , fervus an liber quifpiam fit ^ 
igaoret , iniigois tik (* ) impudentic . Illa vero deridenda arrogantia eft , 
10 mtttoribus Aavigiis rodem efdTe fe confiteri ; quinqueremes , aut etiam 
maHires , gubernare dtdicMre . Tu mihi cum iji drculo decipiare adYerfarii 
ftipttlatiiincfila <do> ; 6c c«m cbfigocstabellasclientis tui, qutbus in tabeU 
lis id ftt fcriptum , quo ille capiatur ; ego tibi uUam caufam majorem 
commiteendam putem ? Citius bercuie is y qui duorum fcalmorum navica- 
lam in portu evcrterrc , in Euxino ponto Argmiaxitarum navem gubernarit. 
QQid , & ne parvac quidem cau& funt , fed £sjpe maximae y in quibus 
cernatur de jure civili; quod tandem 0$ eli illius patroni| qui ad eas cau^ 
fas fine «lla fcicmia juris audet accedere ? Quk potuk igitur efle caufa 
major , quam illius militis ? de cu}us morte , cum doaium £aJfus ab exer* 
citu nuntius venifTet , Sc pater ejus , re credita, teftamentum mutaflet , & 
quem ei vifum eifet , feciiiet beredem , e(iietq«e ipfe mortaus : xes delata 
ell ad centumviros , cum miies d^omum revenilfet, egi&tque iege in.bere- 

dita- 



arbo-^Ci tii« in vicini pr*dmm delataf fluvio, 
in co prxdio radices egermc , frudum tule- 
rint, &:c. Idem, 

C5O NexotHm) Ncxum , (irt nexns, cft 
obligatio civilis, qu« cumcontrahebatur , ali- 
quis jibram fic ais manu tcncbat , qui vocaba-- 
tur libripens. Vide Topica, cap. 5. Prjctcrca 
civis iilc nexus dicebatur , qiu cum cflct li- 
ber, pccuniamque altcri dcbcrct , ilii addicc- 
b'itur in fcrvitutem , ut ipfi pro pccunia , 
quam debcrct , ncc poflct folvcre , feryilcm 
operam prarllarct, dum aw alienum diflblve- 
rct . Nexus autcm diccbatur , quod ncdcrc- 
tur, id eft, compcdibus , aut nervo vinAus , 
& claufus tencrctur. Livius lih. viii. Addi- 
dus ctiam vocnbatur. Idem* 

C56) M.tncipiorum ) Mancipium , inquit 
Ifidorus , ell quidquid manu capipoteft. Ali- 
quando fumicur pro quohbet fcrvo 5 hic pro 
aliqua rc , qua? accipitur , aut altcri poHi- 
denda traditur , vel pro adionc, qua id fit. 
Ide/?j • 

i$7) Parietum , luminum ) Dc parictc 
communi f*epc incidit controverfiai dc tigno 
in parietem immillb , de alio pariete aut ad- 
jundtq , aut fupra communcm cxacdiijcato , 
&c. Irem dc luminibusi vcrbi gratia, fi quis 
ahius ardificet , ac vicini luminibus officiat; 
fi quis profpcdum in xdes tuas habcat , 0cc* 
Jdem» 

C 5S ) Sttllieidiifrum ) Stillicidiatt eft tqnx 
pluviaft lapfus e tc£lo « Unde poflunt oriri 
lites de rervitute ftillicidii , de immittendis 
Cc recipicndis fiillicidiis • /i/ri» • 



( yp ) Te/tamentarum ruptorum , aut rata- 
rum , cdterarumjue ) Jta Mfs. Bod. Bal. Mag. 
Harl. duo , Sc ad oram. Nov, nccnon editio- 
nes Vcn. Mcdiol. Roberti Stcphftni , ManU- 
tii , & Lambini , aitonimque : Mfs. vero fe- 
ptem , ruptorum , aut raptorum , a vcra lc- 
dione non multum abhorrcnces: horum igi- 
tur audoritate voces , uut rutorum , inferui • 
Tcftamenta ruptu (ignifieant ea teftanicnta , 
quae , aliqua conditione intcrvcnicnte , aut 
lcgibus ea illo modo iieri vetantibas , dccreto 
Centumvirum &am vim «mittcbant : (ic Ci- 
ccro jn hujus libri c. 57* confiM sguufteudQ 
rumpi teftamentum . His autem teftamentts 
mptis opponuntur ca, quar vim fuam obtinc- 
bant decreto Cencumvirum , 6c quae tAta ef- 
fe dicebantur . Dc his igitur ambobus Vale- 
rius Maiimus in 7* libro tradat; in c, 7. de 
refcijps, id eft, ruptis , & c. 8. de rtttis. Im- 
mo cjtempla utriufque generis Cratlus hic 
profert > nempe tcitamenti rati in proximo 
capite, cum M. Curius M. Cot>onium caufa 
vicit , herefque ^dus fuit : teitamenti vero 
tnpti eiemplum habes m hoc capite , cum 
mtlcs a Centumviris obtincbat , ut patris fui 
teftamcntum rcfcinderecur .- Valcrio enim Ma- 
ximo cefte, mtles iuperior in caufa difceflit. 
JPearcius , 

(*) Impudentit )[ Man. Lambb imprude»' 
tia. 

( 60 ) StipuUtiuncuU ) Obligatio eft , quam 
aliqui in fe recipii > cum certis vcrbis inter- 
rogatus refpondct : Spoides ) Ipoadeo; fide 
jubes? fide >ubco» Smjhtes» ^^ 



Digitized by 



Google 



128 DE0Ru4T0RE 

ditatem paternam teftamcnro exheres filius (61 ) . Neque in ea caufa quas- 
fitum eft de jure civili , poffetne paternorum bonorum exheres effe filius , 
quem pater teftamento neque heredem , neque exheredem fcripfiffet nomi- 
natim ? 

XXXIX. Qiiid , qua de re inter Marcellos , & Claudios patricios centum- 
viri judicarunt ? cum Marcelli a liberti filio ftirpe (6z) Ciaudii , patricii 
ejufdem nominis ^ hereditatem gente ad fe rediiffe dicerent , nonne in ea 
caufa fuit oratoribus de toto ftirpis ac gentilitatis jure dicendum ? Quid , 
quod item in centumvirali judicio certatum effe accepimus? quiRomam (^j) 
in exilium veniilet , cui Romx exulare )us effet^ fi fe ad aliquem quafi 
patronum applicavlffet , inteftatoque effet mortuus , nonne in ea caufa jus 
applicationis , obfcurum fane & ignotum , patefadlum in judicio , atque il- 
luftratum eft a patrono ? Quid nuper , cum ego C. Sergii Auratae contra 
hunc noftrum Antonium )udicio privato caufam defen Jerem , nonne omnis 
noftra in jure verfata defenfio eft ^ Cum enim Marius ( ^4 } Gratidianus 
zdes Auratae vendidiffet , neque lervire quandam earum xdium partera in 
mancipii lege dixiffet ; defendebamus , quidquid fuiffet incommodi ia man« 
cipio, id fi venditor fciffet, neque declaraffet, praeftare deberc . 

Quo quidem in genere familiaris nofter M. Bucculejus , homo neque meo 

judi- 



C61) Teflamtnto exheres filius ) Clariflfi- 
mus Lambinus audax Scriptorum cenfor , fed 
quem non velis fuifle miniis audacem^ cenfet 
hxc tria verba delenda efle , teftnmento ex- 
hens filius : teftatur idem ea ab uno Mfs. quera 
vidit , abefle . Talxus etiam dicit ea a non- 
null is exempkribus abefse . Ucinam quidem 
in meis M^* idem obfervafsem i.cum enim 
fniics pr^cefierat , redundat cafus nominaci- 
vus : ic cum in dubio fuit , utrum exheres 
efset milcs nccne, non cleganter dici poteft 
exheres filius . Porro notandum eft me no- 
tam interrogationis poll voccm filiHs pofuif^ 
fe. Pesrcius m 

(6a) -/€ ItBerti filio fttrpe "^ Filius liberti 
cujufdam e Ciaudiorum gente inteftato de* 
celfit*, ejufque hercditas lege rediit ad Clau- 
diosi quorom duae familije erant , altera pa^ 
tricia > aitera plebeja. Ciaudii patricii voca- 
bantur Pulchri , plebeji vero Marcelli : hi de 
inteftato mortui hereditate certabant. Clau- 
dii patricii (|quorum familia iilius gentis ma- 
jcima natu fuit , ) fibi hereditateni vindica- 
runt jure Genciiitatis , quia libertus ifle e 
gente Ciaudia cfset, ipforumque familia efsec 
priraa: fic, quamvis fcrvitutem ferviilset, ta- 
men Claudii patricii contendebant eam inju'> 
ilam fiiilse , ideoque fe jure Gentilitatis pri- 
vari non potuifse. Claudii vero plebeii , (c. 
Marcelli , eandem Hbi vindicarunt heredita- 
tem quia libertus iile Airpe propior Marcel- 
lis fmt^^uam Pulchris^ oc quia iila fcrvicu- 



tc (quam fcrviifsct , 5c quara juftam fuifse ii 
contcndebant ) |us Gentiiitatis Claudiis pi- 
triciis amifsum niifse videbatur. Dc fignifica- 
tione vocis Gentiles audi ipfuw Ciceronem in 
Topicis c. 6. Gentiles funt , Qui inter fe co- 
dem nomine fiint . Non efl fatis . Qui ab in- 
genuis oriundi funt . Ne id q^uidem fatis eft . 
QuorUm majorum nemo fervitutem fervivit. 
Abefl etiam nunc . Qui capite non funt di- 
minuti . Hoc fortaffe fatis efi , Idem . 

(63) §lui Romam ") (^idam pcregrinus 
(fic appcllatur quicumque civis non eft ) Ro- 
mam venit , in exiliuni eje^s ex urbe fua , 
&. patria • Applicuit fefe , id efl , adjunzit ad 
Roraanum civem , quem coleret, obfervaret« 
que , ut cliens patronum , & a quo viciflim 
defendebatur , ac fi civis & cliens fuus fuif- 
fet . Contigit ut ille peregrinus teflamento 
nullo h&o moreretur . Civis Romanus , cui 
peregrinus illo tanquam patrono addidus fuo- 
rat, ejus hereditatem pollulavit apud Centuni- 
viros , ca de caufa , quod ifle peregrinus ad 
ipfum applicuilset fcfs, 6c veluti ipfi dedi- 
difset. Hoc, applicationis jus appellat Cicc- 
ro . De iflo jure antea obfcuro , quia nrst 
flint hujufmodi caufa? , dicendum caufidico 
fuit, adeoque illuflrandum dc patefaciendum • 
Prufleus. Vide Turneb. Adverf. xxiv. ^z. 

(64) Cum onim Msrius ) Rem omnent 
paulo fttfius explicat Cicero lib. 3. de 0£- 
ciis, cap. 10. Prufte^s , 



Digitized by 



Google 



LlBERPRtMUS. ng 

)\xi\c\o ftaltus , & fuo valde fapiens , & a juris ftudio non abhorrens , fi- 
miii ia re quodani modo nuper erravit . Nam cum acdes L. Fufio vende- 
ret, in mancipio (^5) lumina, uti tum effent , ita recepit . Fufius autem, 
fimul atque xdificari cceptum eft iii ^uadam parte urbis , qu» modo ex 
iilis sedibus confpici poffct , egit ftatim cum Bucculejo , cjuod , cuicumaue 
particulx cscli oflSceretur , quamvis effet procul, mutari lumina putabat. 

Quid vero ? clariflima M. Curii caufa {66) ^ & M. Coponii nuper apud 
centumviros, quo concurfu hominum , qua exfpeftatione defenfa cft/ cum 
Q.Sca;voIa , zqualis , & collega meus ^ homo omnium & difciplina juris 
civilis eruditilCmus , & ingenio prudentiaque acutifnmus , & oratione ma« 
xime limatus atque fubtilis , atque , ut ego foleo dicere , juris peritorum 
eloquentiffimus, eloquentium juris peritiffimus, ex fcripto teftamentorum ju- 
ra defenderet , negaret<jue , ni(i pofthumus & natus , & , antequam in 
fiiam tutelam veniffet , mortuus effet , heredem eum effe pofse , qui efset 
fccundum pofthumum & natum, & mortuum, hcrcs inftitutus; ego autem 
^efenderem , hac eum tum mente fuifse , qui teftamentum fecifset , ut , fi 
filius non efset , qui in tutelam veniret , M.Curius efset heres, Num de- 
ftitit utercjue noftrum in ea caufa , in auftoritatibus , in exemplis , in te- 
ftamentorum formulis , hoc eft , in medio jure civili verfari ? 

XL. Omitto )am plura exempla caufarum ampliffimarum , quae funt in- 

numerabilia . Capitis noftri (tfy) fa?pe poteft accidere ut caufie verfentur 

fomo L • B. , 



m 



Coy) -f'» mtincipio) Id cft, in vcndirione 
aedium . Conirovcrlia illa hujufmodi fuit . 
Bucculcjus , cum vcndcrct jedcs luas Fulio , 
hxc vcrba in paftione fciibi voluit, Lumi* 
na (id cft , fcncdras ) Mts nunc ftint , itm^ 
tectpio : ^ quibus ycrbis id unum in fe fufce- 
pit , ut' ne quis vicinus caiiim fencftrarum 
ufum vcl tollerct , vel aedificiis altioribas ob- 
fcurarct • In hoc Bucculcjus erravit , quod 
verbis ambiguis ufus efset; nam Fndus ei ii* 
tem intendit , fimul .irquc xdificari cceptam 
cft in quadam remotiori urbis parce , qu«c ex 
sedibus , quas emerat , confpici pofset> £git 
igitur cum fiuccuie;o , quia jam ex iilis aedi- 
bus non idem erat cjeii profpedus , dc ( ut 
ilie putabat ) mHtuAumtHr Imminu , nec tum 
ita erant , uti in mancipio ea fiucculejus fe- 
ceperat. Voltc. 

( 66 ) CUrtffima Af. Curii caufa ) Copo- 
nius quidam moriens cum uxorem graviaam 
putaret, fiiium , qui fe mortuo nafcereturt 
(is pol^humus dicitur , quali poiircmo loco , 
feu , qui poil Iiumatum pitrem, natus ) reli- 
quit heredem > fubilituir ilii iieredem fecun^ 
dum M. Curium, ea conditione, ut M. Cu« 
rius efset iieres , (1 filius pofthumus antc mo« 
rereuir , quam fui juris efset . Deceflit fubm- 
de Coponnis: fed cum uxor cjus rcvcra gra- 
vida non efsct, nullus ei natus eft fiiiu»poft« 
humus. Statim M. Coponius , agnatus mor« 



tut , apud centumviros egit , ut fibi iicerec 
hcrcditatem adire: orttorem & pKronum de- 
icgit Q. ScJBvolam . Contra M. Curius, fc- 
cundus hercs tcflamento reiidus , libi kanc 
hercditatcm poflttlabat , eo nomme, quod he- 
res fuifset inftitutus , fi poflhumus ante mo« 
rcretur , quam pofset pcr jctatem c tutoris 
cuibdia & poteftate ezire : perinde autem 
efse , qiiod nuilus ftiifset poflhumus , ac fi na- 
tus Tevera foret , ac mortuus ance tempus a 
patre coni^ttucum • .£rat Curii picronus L» 
CrafTus, quem Cicero nunc ioquentem facit» 
Q. Scxvola fcripto nicebacur: nafc cfle verba 
teitamenci , uc (}kirius tancum heres e/Icc , \\ 
poflhumui ante certura cempus morerctur : 
mort euifi non pofTe qui natus non fit •' na- 
tum non efle poilhumum : icaqae heredica- 
rera M. Coponio ag^nacionis jure adfcribcn* 
dam e(ie , non M. Oirio, qui condicfone ce- 
iUraenci exciuderetttr % Craffus concra > vo* 
iunucem ejus , qui teihmencum feciflec , ac 
fcripci fencenciam fpe^tndam ef)e concende- 
bat , non ipfa verba , U apices fcripti . Htnc 
fuiiie mentem teftacoris: Sifiiias fibi non ef^- 
fet, qui hcreditatem paternam adircc , Ut M. 
Curius hcrics efsec . Ctufam ^obtinuic L. Craf- 
fus , ut refert Cicero oratione pro Cstcina , 
cap. 18. Frufteus . 

( 6f ) Cupitis Mfiri ) Cauft capicis spud 
Roroanos ea dicebacur , in qoa a^ebstur dc 



Digitized by 



Google 



,^o D E RJT R E 

in ju^. Etenim fic C.Maneinuirt,(68 ), nobjliffimiiai , acque optimum vi- 
rum, ac confularem , cum eum propter invidiam NumaotfAi focderis pater- 
patratus ( 69 ) ex SC. Numauciflis dediiset , eumcfu^ illi non recepifsent , 
pofteaque Mancinus domura reyenifset , neeiue in fenatum introire dubitaf- 
feti P.Rutiiius, M.filius, tribunus plebis de fenatu juffit ediici, quod eum 
civem negaret cfsc : quia memoria ftc efset proditum , guem pater fuus , 
aut populus vendidifsec, aut paterpatratus derfidifset , ei nullum tfsQ poftli- 

minium ( 70 ) • 

Quam pofsumus reperJrc cx omaibus rebus civilibus caufam , contentio- 
ncmque majorem ( 71 )> quam de ordine, de civitate, de libertatc , de ca- 
pite horainis confularrs , prarferrim cum Frafc non in crimine aliquo , quod 
ille pofset inficiari, fed in civiK )ure confifleret ? Similique in gencre , in- 
feriore ordine , fi quis apud ( 7* ) nos fervifset ex populo foederato , fefe- 
que liberafset , ac poftea domum revenifset ; quaefitum eft apud ma)ores 
noftros, num is ad fiios poftlirainio rediifset , & amififsct banc civitatem. 

Qjiid ? de fibertarc , quo judicium gravius cfse nullum poreft; nonne ex 
}ure civUi poteflr efse conccntio , cum quxritur , is , qui domini voluntate* 

cen-» 



Ihtus mutationeM five capitis dimiautione . 
Tnplex cft auiem •capitis diminutio ; maxi- 
na , cum aliquis iimul & civitatem , & liber- 
tato» imittit : mianr ^ five awdia » ciua civi^ 
Ms quideni aminitur , libertas vero rctinc- 
tur : fiiiiiiriaa , cum d6 ^ivixuA ,. & libcrtas re- 
tinccur; £ed iUtus haiaiiuscommucatur, Ma^ 
xima (crvmn iaciti media peregxinumj mini^ 
ma liliurarr.miii&s, vei patremfunilias . //«/?/- 
ma9ims Uh. u J»/iU, cap. 16. Idem. 

ic%)i Mfmewum > C. HoHiiius Mancinus 
coaloJr 4n«i9 U. C. DCXVII. prodigiorum 
<>OAtemptor, a Numautinis vidus , 6c cailns 
exutufi , pacAriia cum \k ifinomtaionim fccic. 
Sed haiK r«eam efse vetuit fenatus : itaque 
ipfe iQUtm^ tc volens illis deditus efl . Cum 
autem non elset ab iifdem receptus , Romam 
jrediit . Qtmfitum cA« aa pro civo habendu6 
cfsct , (ive an ullum ei poilliminium efse 
pofset . Niegabat P. Rutilius , tribunus ple- 
bis , ob eom ctttlam > ^m Cicero. comme- 
moret . AifirflKibtn* aiii » quia non erat re<» 
ceptus ab hoilibu? i dcdician«m cmm > auc 
donationca» fine tcceptione non pofsc 141 tel- 
ligi i MfWKinum igittir ftwi liabendiun ofse 
sro doditoi, quein hoftia ac^jpel-e nollec* Pro 
Manciuo judicavic popalusi HouKiniis ,> illum*' 
quc obtinutfse prvturttm aono U.C DCXX. 
crtdit Pomponitts jiirifcofifttitu» . BL^ths //»• 
JEfitme y AppiMMiS , &c. Idsm . 

C 69.> ^nttrpihtri^tHS ) Is unus c £cci'alibu» 
CMc, fandiori quaiim orAacus di^nitate j ac-< 
que audoritate, ad patrandum> hoc eft, fan^ 
ctenduum «liquod frdas^ re& repeteddas j ipel^ 
lum indiccnjdam hofli > to. Fcci»Ies aucexa^ fh 



= 1 



dei publica inter populos prarerant ; hcc H- 
ccbat bellum inferre , nili ipli Kil^is dc caulis 
fufceptum dechrafse.it , atque indixifsent . 
JUvius Uk. u Idem • . . 

(/o> Pofttiminium > C\c, fa Toptc. c. ». 
^A « nobis aUonat^h furkt , cum ad hoflern 
pervenerint, & ex Juo tanqnam limine exie^ 
rint , dein cum redierint pofl, ad idem Umen , 
poftUminio videntur rcdiilfe ^-Vid.e Cujacium , 
iib. XI. Obfervar. cap. zj. T^eMtcius . 

(71) Ma]orem) IUa lcilicec Mancini cau- 
fa, in qua agcbttur de iUius ordine , civi- 
utc, & hbcrtatc: de ordinc , an fenator cf- 
fct, quo ia ordinc eratanteqmm hofti dcde- 
rctur: dc civitatc , an habenJus efset in nu- 
mero civium, dc iibercate, an fervus cfset, 
anliber ; de.cApite , an capite diminutus cfset, 
proiitdcquc in exilium pellcadus , aut ctiam 
omnino perdendus. Prufteus , 

(7i) Si quis apud^ Aliquis e ^T^ulo fc- 
derato, homo incer fuos liber & ingenuus, 
Romam vencrat ; ibi fervitutem ferviit i ci 
fcrvitutc iiberatus ad fuos rediiti ab iis rc- 
ceptus noa c(l . Quxfkum ell , an is dicen<- 
dus efsct od fuos redire poilliminio , an de- 
Hifsct civis Ronianus cfsc • Cauft quae:rcnd{ 
hxc crat, quod inter fGedcratospoftliminiunT 
uon ed, fed tantum intcr hoftes .- itaque li 
ilie aisertus in libercatem , fadus erat civis 
Romanus , (ine poilliminio poterac redire aid 
fuos. Non poceitc camcn amplius efse civis 
RomaHus, quit jure Romano nemo poccrat, 
uc aic Cicero pro Coriu Btlbo , duarum ci- 
yiuuum civi& efse. Idtm^ 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R IMU S. igc 

cefifttS fit C7I )» condauone , aa ubi luftruni canditum f 74) > lihcr fu ? 
Quid , quod ufii , memof ia patrum , vcDit , ut paterfamilias , qui ex Hirpa- 
nia Rcmapi veaifset ^ cum uxorem prargnai^tem in provincia reliquirset , 
Romaeque alteram duxifset , cequc nuatium prjori remififset , mortuufque 
efsec ihteftaro , 8c ,ex utraqoe filius natus efset; miediocrifne res in cootra- 
rernam addufta eft ? cum quaereretur de duotais civiuax capicibus , & de 
puero, qui ex pofteriore oatti s erat, & de ejus matre: qux^ fi judicaretur 
ccrtis quibufdam vcrbis (75), non novis nuptiis (7^), fieri cum fuperio- 
rc divortium, in concubins locum duceretur . Haec igitur ^ dc horum ilmiiia 
Hira {hx civitatis ignorantem, ere^lum Sc celAim» alacri & prompto Qcey 
ac vultu., huc atque illuc intuentem y vagari magna qum caterva toto fo* 
jo, prarfidium clientibus , at^ue opem amicis , & prcpe cu5^is cjvibos lu* 
cem ingenii ^ Sc confiiii fui porrigentem , atque tendentem » nonne in pri* 
mis flagitiofum putandum eftf 

XLI. £c quoniam de impudentia dixi ^ caftigeaius etlam (egnitiem homi- 
t^um , atque inertiam » Nam fi efset ifta cognitio iuris magaa ac difficilis ^ 
tamen utilitatls magnitudo deberet homines ad fufcipiendum difcendi labo- 
rem impellere. Sed^ o dii immortales^ nco dicerem hoc audiente Sczvola ^ 
nifi iple dicere ibleret y nulliu^ fibi artis faciliorem cognitionem videri » 
Quod quidem certis de cauEs a plerifque aliter exiftimatur .'^ primum quia 
veteres illi ^ qui huic &tentkc prsfuerunit » ohtinendar atque augendae po- 
tentiaer lua^ caufa , pervulgari artem /Uaiu jaoluerunt : deinde , poileaquam 
eft editum , expofitis a Ca,FIavio (77) primum aftionibus, nulli fuerunt, 
q^ui illa arti£cioie digefta geoeratim componetcat. Nihil eft enim, quod ad 

iL 2, artem 



( 73 ) Domhi voluntate cenfus /tt > Quin- 
to quoque anjio 3 Cefl&ribus ia tabulas refe-> 
xebantiLr civium Romaiiorum um uomiiia , 
quam opes • Si qiiis dominuj tunc temporij 
fervo fiio permitic , ut in civiuxn nuraero «b- 
iis raagiftratibus recenferetur , is liber fedus 
eft ; fedinrer jurifconfiiitosqujerebatur, utrum 
rontinuoy id eil, eo ipfo die recenfendi , \% 
Jiber efset, an nonnin pofttotum cenfum ab. 
folutum , /ive iuftrum conditum , quod folen-» 
jii facrificio £niebatur« Pearcius* 

<74).tJ^' luftrmm conditum > Condi lir- 
itrum diccbatur, cum cenfos perfeftus crat & 
abfolutus : ableivebatur auwm' facrificio fo- 
lemni. Ludrum e(l ipfe cenfus> fctt irecenlio 
civium : a iuftrando dicimr > tunc enim ve- 
luti luflrabantur > & recognofceiuntur cives> 
omnes«. Aiiquando luftrum' eft fpatium anno- 
rum quinque : quia eza^is qainque: annis fie^ 
bat cenf^is . Pmfteut ^ Vide Cujacium 9 lib» 
XV 1 1 • Obferv*. cap. 20» 

(7.^)^ Certip ^Hihufdmm verhis y Hi$> fere 
verbis» cmn. virazoi«mreiiudiabac> utefaamr:' 
Hes raas tibihibeto» tuas tibtres agitor quo- 
rum aicero reftituicdocem,attera mfioria mu* 



nus in rebus uxoris deponebat. Prufieus . 

(76) Non novis fenptiis > Videtur is , qui 
nuptias cam akera uxore contrahit» priorej» 
repudiare : hunc tamen racinim confcnfiim 
recentiores jurilperitr iie|ant fufficere . Lis 
igitur ba^c > dc controverha erac , an verbis > 
an mente fbh, & novis nuptits fadis divor- 
cium fieri cenleretar. Idem. 

i77"> Exfofttis 0> Cn. Flavio ) Pojfet mgi 
legeynecne, inquit Cicero proMur^na, cap. 
lu pauci wojulam^ fcielfMt . Fafios enim 
vnigv non %uMant* Ermet etnm in magnm 
potentia qui confuleSantur : a fuiBus etsam 
diec , tnTMtam a thaHdjnt peteifantuf • /»- 
ventus efl fcriha quidam Cn. Flavius , ^i 
cemicum ecules confixerit , id e(l , oflcnderic 
dodnnam veterum iiiorum )ttrifconfuitorum 
noa admodum reconditam fuifse , ^ finguUs 
diehsfs edifcemdes faftos populo propofuerit , c$*^ 
ah ipfit cautis furifeefifultis eorum fapien^ 
tiam cempilarii. Cn. iiie Fiavius , patre ii- 
bertino natat , ob' Iraflos popuio pronmigatos 
fuit xdilis curuiis a forenfi mrba creatus an- 
no U. C. CDXIVIII. ZJvius lih. ix. d» 
Pempcnsus de erigine jmris.. Idem» 



Digitized by 



Google 



i?i DEOR^TORE 

artem rcdigi poffit , nifi ille prlus , qui illa tenet, quorum artem inftitucrc 
vult , habeat illam fcientlam , ut ex iis rebus , quarum ars nondum fit, 
artem cfficere poflit . Hoc video , duxn breviter voluerim dicere , diftum a 
mc tfse paulo obfcurius: fed experiar, & dicam, fi potero, planius. 

XLII. Omnla fere , quae funt conclufa nunc artibus , difperfa & diffi- 
pata quondam fuerunt ; ut in muficis , numeri , & voces , & modi , in 
geometria , lineamenta , lovmx , intervalla , magnittidines ; rn aftrologra ^ 
carli converfio, ortus, obitus, motufque fiderum: in grammaticis , poetarutn 
pertraftatio, hiftoriarum cognitio , verborum interpretatio, pronuntiandi qui- 
dam fcnus . In hac deniquc ipfa ratione dicendi , esfttjfgitare , ornare , di- 
fponere , meminifse , agere ; ignota quondam omnibus , & diffufa late vi- 
debantur . Adhibita cft igitur ars quajdam extrinfecus ex alio genere qup^ 
dam , quod fibi totum philofophi afsumunt , quar rem difsolutam divul- 
fanxque conglutinaret, & ratione quadam conftringerct. 

Sit ergo in jure civili finis hic, legitimae atque ufitatac in rebus caufil^ 
que civium, {*) apquabilitatis confervatio. Tum funt notanda genera (78^, 
& ad certum unmerum paucitatemque revocanda . Genus autem eft id ^ 
quod fui fimiles communione quadam , ipecie autem diCFerentes , duas, aut 
plures compleftiiur partes: partes autem funt, qua; gencribus ii& , ex qui- 
bus emanant , fubjiciuntur : omniaque , quce funt vel generum vcl partium 
nomina , definJtionibus , quam vim habeant , eft exprlmendum . Eft eniia 
definitio , earum rerum , qua; funt ejus rei propria; , quam definire volu- 
mus, brevis & circumfcripta quardam explicatio. 

Hifce ego rebus exempla adjungerem , nifi , apud quos hxc haberetur 
oratio, cernerem. Nunc compleftar quod propofui, brevi. Si enim aut mi- 
hi facere licuerit, quod jamdiu cogito ( 79) , aut alius quifpiam , aut me 
impedito occuparit , aut mortuo effecerit , ut primum omnc jus civik ia 
gencra digerat, qu» perpauca funt ; deinde eorum generum quafi quacdam 
membra difpertiat ; tum propriam cujufque vim definitione declaretj perfe- 
ftamk artem juris civilis habebitis , magis magnam atque uberem , quam 
difficilem atque obfcuram .. Atque inter^a tamen , dum hacc , quae; difperfa 
funt , coguntur , vel pa/fim licet carpeatem & coUigcntem undique ^ re- 
pleri jufta juris. civilis fcientia (8,0)^^ 

XLIIL 



( ^ ) JEqtMhilitath ) Y\6t. Man. d^ttali^ 
tatis . 

(78) Notandh^ genera ) Ju"» genera ifta 
func : aliud publicum eil jiis , aliud priva- 
tum . Rurfus publicum aliud fpedac res fa- 
cras > aliud magidratus , ordinemque civica- 
tis > aliud concinetur legibus : aliud fenatu^ 
confulcis , &c. aliud civium eft j aliud exte- 
rorura , &€. Vide Ciceronem in Topicia • 
Idem • . 

C7J6>) §i^d jamdJtt cogit$ ) Hoc in peiw 
fona Cralu de U ipfc Ciccxo diceic vidc- 



tur : eum enim fcripfifse iibrum de jurc ci*. 
vili in artem redigendo teftis eft Gcllius iib*. 
i.cap..2 2. Idem, Vidc PiiilofophiconmiFrag* 
mcnca , Tom. III. 

C 80 ) JuftM. ( vulgo ytfi/t ) juris civilis feiete^ 
tia") Id eft, qux fufticit, cui nihit dccft ad 
tucndum noracn lcientia! • Sie in Oratore» 
c. 41. jufta excufatio , idcm valct ac fatis 
bona , 6t in cpiflol. ad Famil. 1. 1. ep. lo. 
w^&ria jufia codcm dicitur fcnfu . Npn opusr 
eft igitur , ut cum Guiiclmio fcntcotiam rc^. 
£nsmus^jeearcius: 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 13^ 

XLIIL Nonne. videtis, equitem Romanum , hominem acutiflimo omnium 
ingenio , fed minime cseteris artibus eruditum , C.Aculeonem (8i ) , qui 
mecum vivit , femperque vixit , ita tenere )us civile , ut ei , cum ab hoc 
difcefseritis (82), nemo de iis , qui peritiffimi funt, anteponatur ? Omnia 
enim funt pofita ante oculos, collocata in ufu quotidiano , in congreffione 
hominum, atque in foro: neque ita multis literis, aut voluminibus magnis 
continentur . Eadem enim funt elata (83) primum a pluribus : deinde , 
paucis verbis commutatis , etiam ab iifdem fcriptoribus icripta funt &pjus. 

Accedit vero , quo facilius percipi cognofcique jus civile poffit , fquod 
minime plerique arbitrantur) mira quardam in cognofcendo iuavitas Sc 
dele^latio . Nam , five quem aliena fludia delefbnt , plurima efl & in 
omni jure civili , & in' pontificum libris , & in XII. tabulis , antiquitatis 
effigles ; quo & verborum prifca vetuflas cognofcitur , & aftionum gene- 
ra quacdam , majorum confuetudinem vitamque declarant . Sive quis civi- 
lem fcientiam contempletur , (quam Scxvola non putat oratoris efiTe pro- 
priam , fed cujufdam ex alio genere prudentiae ) cotam hanc , defcriptis 
omnibus civitatis utilitatibus ac partibus , XII. tabulis contineri videbitis • 
Sive quem ifta prarpotens Sc gloriofa philofophia deleftat , (dicam auda- 
cius,3 hofce habet fontes omnium difputationum fuarum , qui jure civili 
Sc legibus continentur • £x his enim & dignicatem maxime expetendam 
videmus, cum vems, juftus, atque honeftus labor honoribus , prsemiis, at- 
que fplendore decoratur ; vitia autem hominum atque fraudes , damnis , 
ignominiis, vinculi5, verberibus, exiliis, morte multantur: & docemur non 
infinitis , concertationumque plen.s difputationibus , fed auftoritate, nutuque 
legum domltas habere libidincs , coercere omnes cupiditates , noftra tueri , 
ab alienis mentes , oculos, manus abftinere. 

XLIV. Fremant omncs licet , dicam quod fentio : bibliothecas naehercule 
omnium philbfbphorum unus mrhi videtur XII. tabularum libellus , fi quis 
legum fontts Sc capita viderit , & auiftoritatis pondere , & utilitatis uber- 
cate fuperare . Ac fi nos , id quod maxime debet , noftra patria dele£lat , 
cu)us rel tanta eft vis, ac tanta natura, ut Ithacam iltam in aiperrimis fa* 
xulis, tanquam nidulum, affixam, fapientiffimus vir (^4) immartalitatian« 
teponeret ; quo amore tandem inflammati efst debemu5 in ejufmodi pa- 
triam , qux una in omnibus terris domus eft virtutis , imperii , dignitatis ^ 
Cujus primum nobis mens^ mos, difciplina , nofa efse debet ; vel quia eft 
patria parens omnium noftrum , vel quia tanta fapientia fuifse in )ure con- 
ftituendo putanda eft ^ quanta fuic in his tantis opibus imperii compa* 
randis. 

Per- 



(81 ) C. ^Uu L-,/"?-^ ; hic equcs Romanus • (8^) L..to') Qtjd> 1), rd^^^a} Mujpc^ 

Ciceronis mjitcruMam duxit uxorem: propte- C 84 ) ^ 'f-ienti^tmks vtr) Ulyflcs fnMcet, 

rca filios Aculeonis Ciccro confobrinos faos cui Calypfo poilitiia eft immarwlitatcro , 

vocat lib. II. df Oratore. fmfleus . niodo fccum manere pcrpetuo vcJlct . OdyflL 

(81) Cum mb h$c dtfcefferitis ) Scilicet> a lib. v» 
Sc^evoia . Strebdus ^ 



Digitized by 



Google 



Ig4 DEOR^TORE 

Percipietfff ^tlm UUm €x cogmiione juris tetitiam &volupt*t€m> %wdy 
qu^mtum prsftiteriot noftri ma)ores pnicJexitU c^teris geatibu^ y tum facilli» 
me iotellig^tjs, fi cum illorum Lycurgo^ & Dracoae (S$)y & Solone no- 
ftras leges conferre volueritis. lacredibile eft enim , quam fit omne jus ci- 
vile^ prafter hoc noftrum, incoixditum , ac pene ridiculum ; de <juo multa 
foleo in fermonibus quotidianis dicere , cum hominum noftrorum pruden- 
tiam cacteris hominibus, & maxime Grsecis , antepono . His ego de caufis 
dixeram, Scarvola , iis ^ qui perfeili oratores cfse vellent ^ juris civilis co- 
gnitionem efse necefsariam. 

XLV. Jam vero ipfa per fe quantum afferat iis , qui ei prxfunt , hono- 
ris, gtuig^^ dignitatis , ^uis ignorat? Itaque, ut apud Grajcos infimi homi- 
nes, mercedula addufti^ miniftros fc prsebent in judic4is oratoribus , ii , <jui 
apud illos irfMyfj(.a7*%ot vocantur ; fic in noftra civitate contra ampliifimus 
quifcjue & clariflTimus vir, ut iJle, qui propter hanc juris civilis fcientiam 
fic appellatus a fummo poeta eft^ 

Egregie Cdrdatus homo ^ catus JEliu* Sextus ^ 

multiq^ue pra^terca y qui , cum ingeoio fibi auftore dignitatem ( S6 ) repe» 
rifsent, perfecerunt, ut in relpondendo jure , auftoriute plus etiam , <juam 
jpfo ingenio , valerent. 

Sene^auti vero celebrandas & ornanda^ quod honcftius poteft efse perfu- 
gium , quam juris interpretatio ? 'Equidem mihi hoc fubfidium jam inde ab 
adolefcentia comparavi , non folum ad caufarum ufum forenfcm, fed etiam 
ad decus atque ornamentum feneclutis; ut, cum me vires ( quod fere janx 
tempus advcntat) deficere cospifsent , a folitudine domum meam vindica- 
rem . Quid eft enim pra?clarius , quam honoribus & reipublic» muneribu^ 
perfunaum fenem polie fuo jure dicere idem ^ quod apud Ennium dicat 
ille Pythius ApoIIo y fe else eum , unde fibi > fi noa populi & reges , at 
omoes fui clves confilium expetant^ 



Suarum rerum inceriR quos ega m^a ope ex 

Incertis certo^ ^ compotefque confiU 

Dimitto^ut ne res tgmere traScnt turbfdas (87^. 



Eft 



(^O Dracont ) Draco prinws Athcnicn- 
rmm Icgislator, cujus fcyenores leges fangui- 
nc, non atramenro, fcripras , draconis, non 
liominw, cf?e diccbanc? tanra fcilicet fuic il- 
laruin immanitas, ut m Jeviaparicer, & gra- 
via aeii^a capjtaJi paiu aniaMdvcrtcrcnt > 
ncc mtnus addicerent morti cilm , qui otii 
convictus cflet , quam qui parricidium admi- 
"»®t. Cum in theatrum aliquando prodiiflct, 
conjcdj* in cum undiquc Itraguli» & vefti- 
flicntjs fuffocatus eft, Floruit, ut tradit lib. i. 
otrom, CJemcns Alcxandrinus , xxxix. 0^y»»P- 
anno i. qua Jcges tuJit. Euni pcrJubent in- 



bu5 verfuum raillibus vit« prJBccpta tradidif- 
fe. Prufteus^ 

C 86 ) Oim ingenio fihi nuctne digmtatem 
&c.) Vix Ciccronianum vidctur diccrc, i>- 
genio AuSiore aliquid facere . De pcrfon is lar- 
pius,aulJibi vcra(opiuor) Noftcr dc rcbus 
quafi auftoribus locRiitur . Fortafte igitur de- 
lcnda cft vox auaore , utpote qu2 ex voce 
auHoritatt in (equcnti Jinca huc sb infcien- 
tibus Jibrariis adduda vidccur. Putrcius , 

( S/ ) Smmrum rerum ) Veiius tros iambici 
•X tragoBdia qttadara Cnniaoa* Prmfions. 



Digitized by 



Google 



L I B E k P R 1 M US. 13^ 

Eft enim fine iullo domus jurifeonfuki , tocius oraciilum civkatls . Teftis 
eft hujurce Q^ Mucii }anu^ & yeftibulum , <jood in ejus infirmiflima va* 
letudine, affeaaque jam aptate, maxioia quotidie friqBcntia civium, acfumr 
morum faominum fplendore celebratur» 

XLVI. Jam vero illa non longam oratiofi€m (kfideranc, qtiamobremejti* 
flimem pubfica quoque )ura, qu^ funt propria civkatls acque imperii, tum 
monfimenta rerum geftarum, & ?etuft«tis exempla, oratofi Hota tfse debe* 
re. Nam uc io rerum prr^acanim caufis acque ludiciii depromenda farpe 
oratto eft ex jure civili, & idcirco, ut ante diximns , oratori juris dvilis 
{cieocia necefsaria eft: fic in caufis publicis judiciorum , eoncfOAum; , fena* 
tus, omnis kxe 8c antiquitatts memoria , & publitf) )Mtis auftorlc^s, 8t re- 
gtndx reipublicac ratio ac fcientia, tanquam ali^ua materies, iis oratoribus, 
qui verfantur in republica, fub}e£ta efst debent» Non enim eaufidieum ne- 
itio <iuem , neque proclamatorem , aut rabiilam hoc fernfone nollro (JOH'- 
quirimus, fed eum virum , qui primum fit eju*s artis Mtiftes , cuju>s cum 
ipfa natura magnam fcomini faculcatem darec , camen eise deus putatur ; 
ut & ipfum, quod erat hominis proprium , nan partum per nos , fed di- 
viiiitus ad nos delatum viderecur : deinde qui poffit non cam caduceo' 
( 88 ) , quam nomine oratoris ornatus , incolumis vel inter hoftium tela 
verfari .• rum qui fcelus , fraudemque nocentis poffic dicendo ful^icere odio 
civium , fupplitioque conftringere ; idemque ingenii pracfidio , innocentiam 
judiciorum pcena liberare : idemque languentem labentemque populum auc 
ad decns excitare , aut ab errore deducere , auc inflammare in improbos , 
auc incitatum in bonos, micigare : qui denique, quemcumque in animisho* 
minum motum res Sc caufa poftulet , eum dicendo vel excitare poi&c , 
vcl fedare. 

Hanc vim fi quis exiftimat , aut ab iis , qui de dicendi ratione A^rlpfe- 
runt, expofitam elTe, aut a m« pofle exponi tam brevi , vehementer errat: 
neque folum infcientiam meam , fed ne rerum quidem magnitudinem per- 
ipicit. Equidem vobis , quoniam ita voluiftis , fontes , unde bauriretis , at- 
qae icinera ipfa putavi eflfe demonftranda , non ut ipfe dux eflem , ( quod 
& infinitum eft, & non neceflarium ) led uc commonftrarem cantum viam, 
& ^ uc fieri folet , digitum ad fontes intenderem. 

XLVII. Mihi vero, inquit Mucibs, fatis fuperque abs te videtur iftorum 
ftudiis , fi modo funt ftudiofi , effe fadum. Nam , uc Socratem illum foli* 
cum ajunc dicere , perfeflum fibi opus efse , fi quis £M:is efsec concitatus 
cohortatione fua ad ftudium cognofcendae pcrcipiendaBque virtutis .• quibus 
enim id perfuafum efset, uc nihil mallent fe efse , quam bonos viros , iis 

reli- 



C88) C^dticio^ Caduceus erat virga , qHam Jam, iniigne pacis, jeftabant, erant iurcgen- 

feciales gerebant, cum ad hofles Romanorum tiam ubique tuti & incoitimes> Harc cft por- 

mittcrcnnjr, feubelh, feu paciscaufa; quam- ro hu;us Joci fententiar Orator noa tJimor*. 

qiie pr« fc fctcntcs , facri & idco non vio- toris perfona , quam orationis auaoniatc tu* 

iandi putabantur . Pe^rciNs . Qui virgara il* tus fit . Frufteus . 



Digitized by 



Google 



1^6^ D E R ^T O RE 

idiquam facilem efst doftrinam: fic ego intelligo, fi in h«c qua; patefeclc 
oratione fiia Crarsus , intrare volueritis , facillime vos ad ea , qnx cupitis , 
perventuros ab hoc aditu , januaque patefafta, 

Nobis vero , in^uit Sulpicius , ifta funt pergrata per^jue jucunda : . fed 
pauca ctiam requirimus , in primif^ue ea , qujs valde breviter a te , Craf. 
le , de ipfa arte percurfa funt , cum illa te & non contemnere , & didi* 
ciCje confiterere. Ea fi paulo latius dixeris , cxpleris omnem expeclationem 
diuturni defiderii noftri . Nam nunc , quibus ftuiendum rebus efset , acce- 
pimus, quod ipfum eft tamen magnum; fed vias earum rerum, ratioxiem- 
gue cupimus cognofcere . 

Quid fi , inquit Crafsus , quoniam ego , quo facilius vos apud me tenc- 
rem , veftrac potius obfecutus fum voluntati , quam aut confuetudini aut 
naturas meae, petimus ab Antonio, ut ea , quje continet, neque adhuc pro- 
tulit , ex quibus unum libeilum fibi excidifse jamduiiurii queftus eli , ex- 
plicet nobis , & illa dicendi myfteria enuntiet ? Ut videtur , inquit Sulpi- 
cius. Nam Antonio dicente , etlam quid tu intelligas, fentiemus. Peto igi- ■ 

tur, inquit Crafsus , a te , quoniam id eiobis , Antoni , hominibus id xta- i 

tis, oneris ab horum adolefcentium ftudiis imponicur, ut exponas , quid iis i 

de rebus , quas a te quacri vides , fentias . 

XLVIII. Deprehcnfum equidcm me , inquit Antonius , plane video at- 
que fcntio , non folum quod ea requiruntur a me , quorum fum ignarus 
atque infolens, fed quia, quod in caufis valde fugere foleo, ne tibi, Craf- 
fe, fuccedam, id me nunc ifti vitare non finunt. Verum hoc ingrcdiar ad 
ea, quae vultis, audacius, quodidem mihi fpero ufu tfsQ venturum in hac 
difputatione, quod in dicendo folet, ut nulla expeftetur ornata oratio. Ne- 
que enim iiim de artc di£lurus , quam nunquam didici , fed de mea con- 
fuetudine j ipfaque illa, quj? in commentarium meum reculi , funt ejufmo- 
(1i , non aliqua mihi doftrina tradita , ied in rerum ufu caufifque tra£la« 
ta : quas fi vobis, hominibus eruditiflimis , non probabuntur , veftram ini- 
quitatem accufatote, qui ex nie ea quarfieritis , qus ego nefcirem : meam 
facilitatem laudatote , cum vobis non meo judicio , fed veftro ftudio indu- 
ftus non gravate refpondero. 

Tum Craffus , Perge modo , inquit , Antoni . Nullum eft cnim pericu- 
lum , ne quid tu eloquare , nifi ita prudentcr , ut neminem noftrum poe- 
nitcat ad hunc te ftrmonem impuliffe . Ego vero , inquit , pergam ; & id 
faciam , quod in principio fieri in omnibus difputationibus oportere cenfeo, 
ut , quid illud fit , de quo difputetur , explanetur ; ne vagari & errare 
cogatur oratio, fi ii, qui inter fe diffenferint, non idem effe illud, de ^quo 
agitur , intelligent . Nam , fi forte quaereretur , quac effet ars imperatoris , 
conftituendum putarem principio , qui cum effet conftitutus adminiftrator 
quidam belli gerendi, tum adjungeremus de exercitu, de caftris, dc agmi- 
nibus , de fignorum collocationibus , de oppidorum oppugnationibus , de 
commeatu , de infidiis faciendis atque vitandis , de reliquis rebus , qux 
tffent propris belli adminiftrandi : quarum qui effent animo & fcientia 
compores , eos effe imperatores dicerem ; utercrque exemplis Africanorum , 

& Ma- 



Digitized by 



Google 



L 1 B E R P R I M U S. 137 

Sc Maxlmoram : Epaminondam, ac<jue Annibalem , atque ejus generis ho* 
mines nominarem. Sin autem quaereremus , quis effet is, qui ad rempubli- 
cam moderandam ufum , & fcientiam , & ftudium fuum contuliffet , defi- 
Birem hoc modo : Qui , quibus rebus utilitas reipub. pararetur , augeretur- 
que , teneret , iifque uteretur , hunc reipuWicac reftorem , & confilii pu- 
blici auftorem effe habendum ; praedicaremque P. Lentulum , principem 
iilum , & Tib.Gracchum patrem , & Q^Metellura , & P. Africanum , & 
C. Larlium, & innumerabiles alios cum ex noftra civitate, tum ex carteris. 
Sin autem quacreretur , quifham jurifconfultus vere nominaretur ; eum di- 
cerem , qui legum , & confuttudinis ejus , <jua privati in civitate uteren- 
tur , Sc ad refpondendum , & ad agendum , & ad cavendum , peritus ef- 
i&i 8c tx eo generc Sex. iEIium , M. Manilium, P. Mucium nomiaarem. 

XLIX. Atque , ut jam ad leviora artium ftudia veniam , fi muficus , fi 
grammaticus , fi poeta qua^ratur , poffim fimiliter explicare , quid eorum 
quifque profiteatur , & quo non amplius a quoqiie fit pottulandum. Philo- 
fophi denique ipfius , qui de fua vi ac fapientia unus omnia pene profite- 
ttir , eft tamen quatrdam defcriptio : ut is, qui ftudeat omnium rerum divi« 
jiarum atque humanarum- vim , naturam, caufafque aoffe, dc omnem be- 
BC vivendi rationem tenere & perfequi , nomine hoc appeUetur • 

Oratorem autem, quoniam de eo quatrimus, equidem non facio eundem, 
quem Craffus ; qui mihi vifus eft omnem omnium renim , atque artium 
fcientiam comprehendere uno oratoris oflRcio ac nomine : atque eum puto 
effe , qui & verbis ad audiendum jucundis , & fententiis ad probandum 
^ccommodatis uti poffit in caufis forenfibus , atque commuiiibus • Hunc ego 
appello oratorem , enmque effe prxterea inftru^tum yoce , & a£Hone , Sc 
lepore quodam volo. 

Craffus vero mihi nofter vifus eft oratoris facultatem non lUius artis ter- 
minis , fed ingenii fui finibus , immenfis pene , defcribere^ Nam & civita- 
tum regendarura oratori gubernacula (ententia ftia tradidit; in quo per mu 
hi mirum viAim eft , Scasvola , te hoc illi concedere ; cum fa^piffime tibi 
lenatus breviter impoliteque dicenti maximis ik de rebus affenfus . M. vcro 
Scaurus , quem non longe ruri apud fe effe audio , vir regendac reipubiicas 
fcientiffimus , fi audierit , hanc auftoritatem gravitatis & confilii fui via- 
dicari a tc , Craffe , quod eam oratoris propriam effe dicas ; jam , crcdo , 
huc veniat , & hanc loquacitatem noftram vultu ipfo , afpeftuque contcr- 
reat : qui quanquam eft in dicendo minime contemnendus , prudentia ta- 
men rerum magnarum magis, quam diceadi arte, nititurv 

Neque vero, fi quis utrumque jXKcft, aut ille confilii publict auftor, ac 
ienator bonus , ob eam ipfam caufam orator eft ; aut hic difertus , atque 
eloquens , fi eft idem in procuratione civitatis egrcgius , illam fcientiam di- 
cendi copia eft confecutus . Multum inter fe diftant i&x facultates, longe- 
que funt diverfe atque fe)unftac ; neque eadem ratione ac via M. Cato , 
P. Africanus, QiMetellus, C.La?lius, qui omnes eloquentes fuerunt, oratio- 
nem fuam , & reipublicas dignitatem exorjiabant . 

L. Neque enim eft intcrdiaum aut a rerum natura , aut a iege aliqua , 
Tpm.I. S' atque ^ 



Digitized by 



Google 



138 DEOKJTORE. 

atque more, ut fingulis hominibus-' ne ampHu5 , quaiii fingula^ «Ws , noil 
ft liceat . Quare non , etfi eloquentiiEmus Athenis Pericles , idemque in <a 
civitite plurimos annos princeps confilii publici fuit , idcirco ejufdem ho* 
minis, atque artis utracjue facuUas exiftimanda eft: nec, fi P.Xraffus idem 
fuit eloquens, & juris peritujs , ob eam caufam ineftjn facultate dicendi 
juris civilis icientia. 

Nam fi quifque , ut in aligua arte & facultate excelleas, aliam quoque 
artem fibi aflumpferit , is perficiet , ut \ quod prarterea fciet , id efus , in 
quo excellet , pars quxdam efle videatur : licet ifta ratione -dicamus , pila 
bene duodecim fcriptis kdece ( 8p ) , prapriiim effe juris civilis , quoniam 
utrumque eorum P. Mucius optime fecerit; eademque ratione dicantur , & 
quos fwTixi}^ Grajci nominant ^ iidem poetae , quoniam Empedocles phyficus 
egregium poema fecerit . At hoc ne philofophi quidem ipfi , qui omnia , 
ficut propria , fua effe , atque a ie poffideri volunt , dicere audent , geo- 
metriam aut muficam philofophi e(fe, quia~ Platonem omnes in illis artibufi 
prxftantifllmum fuiffe fateantur. 

Ac , fi jam placet omncs artes oratori fnbjungere , tolerabiKus eft fic po- 
tius dicere, ut, quoniam dicendi faculcas non dcheat efle jejuna atque nu- 
da, fed afperfa atque diftin£la multarum rerum jucunda quadacn varieta* 
te, fit boni oratoris multa auribus accepiffe, multa vidiffe, multa animo & 
cogitatione, multa etiam legendo percurriffe : neque ea , ut fua poffediffe ; 
ied, ut aliena , libaffe . Fateor enim , callidum quendam hunc , & nulla 
in re tironem, ac rudem, nec peregrinum , atque hofpitem in agendo effe 
debere . 

Ll. Neque vero iftis ^ragcediis tuls ( 90 ) , quibus uti philofophi maxime 
iblent, Craffe, perturbor, quod ita dixifti , neminem poffe eorum mente^ , 
qui audirent, aut inflammare dicendo, aut inflammatas reftinguere, cumeo 
tnaxime vis oratoris magnitudoque cernatiir, nifi qui rerum omnium natu- 
ram, mores haminum , ac ratione<s penitus perfpexeric : in quo philofophia 
fit oratori neceffario percipiej»da : quo in fiudio hominum quoque ingenii^fiA 
finoorum ociofiffimorumque totas xtates videmus effe contritas : quorum ego 
copiam, magnicudinemque cognitionis , atque arcis noa modo non conte-- 
vatiOy &d etiam vehementer admiror : nobis tamen , qui In hoc populo fo-* 
roque verfamur, fatis eft ea de moribus hominum 2c fcire, & dicere , quac 
non abhorrent ab hominum moribus. 

Quis enim unquam orator magnus & gravis , cum iratum adverfario 
judicem facere vellet , hacfitavit ob eam caufam , quod nefciret quid cffet 
iracundia , fervorne mentis , aa cupiditas puniendi doloris ^ (91) Qpis , 
cum ca^terps animorum moiu^ aut Judicibus , aut popilo dicemio mifcere , 

Atque 

i^9^ Duodecim fcriptis ludere ) Vide Vi- tando , ut ficri (blct a trag<3fcditrum adori- 
^oriuDij Var. le^. iib. 5. cap. i^« 3c 50. bus, magnflin faciunt. Pruftms^ 

i9^^:Jfiu tr0gm4us tuis ) Tra^dias ia C 9i ) Csifiditms puni§ndi dUci^s ) Id e(l, 

i^ugis a^ere dicunturj qui repi parvam clami- ulciicendi doloris/quem aiiorum injuria? no« 

bis 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. i^g 

atqtie agicare ve{Iet, ea dixit , quae a philolbphi^ dici fblent > qui partini 
omnino motus negant in ammts ullos efle debere j qui^ue cfos in jadicuth 
fiWntibus concitenr^ fbetuv x:n^ «jsxzt^ ttefat^tn» :A»c^« |-p«rtittt-, qui' tolera- 
bilicires volunt efle, & ad veritatem vitaaf prepius acccdere , permediocres , 
ac potius leves moifus debere efie dicunt. 

Oratof autem- omnia haec , quae putantur in communl vitac confuetudinc 
mala , ^ molefta , & fugienda , mulro majora & acerbiora verbis facit : 
itemque ea., quas vutgo escpetend^ atque optabilia videntur ^ dicendo ampIU 
ficat atque ornat: neque vult ita fapiens inter ftultos videri ^ uti , qui au- 
diant , aut illum ineptum , auc Grarculum putenc f 92 ) , aut ^ etiamfi valde 
probent ingenium oratoris , fapientiam admirentur , fe efle ftultos molefte 
ferant: ftd ita peragrat pcr animos hominum, ita fenfiis mentefquc pertra- 
&at, Qt non defiderct philoibphorum defcriptiones , neque exquirac oratio- 
BC, fummum illud bonum in animone fit , an ia corporej virtute, an vo- 
liiptate definiatur; an hsec inter fc jungi copularique poflint ; an vero , ut 
quibufiiam vifum , nihil certum fciri ^ nihil pfane cognoici & percipi poH. 
fit! quarum rerum fateor magnam , multiplicemque cfic difctplinam , 8c 
multa^ , copiofas , variafque rationes • Sed aliud quiddam , longe aliud , 
Crafle, ^uaerimus: acuto homine nobisopus eft, & natura, ufuque callido , 
^ui fagacitcr pervcftiget , quid fui . civcs , iiquc homines , quibus aliquid di- 
cendo pcrfuadere velit, cogiccnt, ientiant, oplncntur, expeaent» 

LII. Teneat oportet venas cujufquc gencris , artatis, ordinis ; & eorum, 
apud quos aliquid aget , aut erit afturus , mentes , fenfulque deguftet . 
Philofophorum autcm libros refervct fibi ad hujufcemodi Tufculani requi^m 
atque otium , ne, fi quando ei dicendum erit de juftitia & fide , mucue- 
tur a Platone ; qui , cum h^c exprimend^ verbis arbitraretur , novam 
quandam finxit in libris civitatem : ufque eo illa , qux dicenda de juftitia 
putabat, a vitx confuetudine , & a civitatum moribus abhorrebant. 

Quod fi ca probarcntur in populis, atque in civitatibus , quis tibi, CraP. 
fe, conceffiflet, clariffimo viro , & amplifSmo principi civitatis, ut illa di- 
ceres in maxima concione tuorum civium , quse dixifti ? Eripite nos (pj ) 
ex miferiis y cripite nos ex faucibus eorum^ quorum crudelitas n^flro fangui" 
rte non potcft expleri : nolite finere nos cuiquam fervire , T^fi vobis univerfis , 
quibus i3r* pojfumus is^ debcmus . Omitto miferias ^ in quibus , ut illi a}unt^ 
vir fortis efle non poteft.' omitto fauces , cx quibus tc eripi vis , ne Judi- 

S z cio 



bis ^ccrunf . Simili modo locutus cft Ciccro 
in Orat. proMifcne: Tecit iratus, fecir im- 
miettf , fecit lUtor injuria , funtter doioris 
fui , pcarcius . 

(91 > Ineptum & Gntmium^ Italcgcndmn 
cenlco .• 5c ita in Tufc. Difp. Jib. r. c. ^f. 
habemus , ineptum fttne mgotium & Gr^cnh 
Idcm • 

C 93 ) Eripite n&s > Verba (unt dcprompta 



cr orationc quadam^ quam Craflug paufo an- 
te ad populum habueratj qua vehcmcntcr con. 
Guercbatur dc cquitibiisRomanis, qui cum ju* 
aicia irapotcrrtius & iniquiuscxcrccrcnt, tuin 
vcro fenatum vehcmenter vcxabant . Craflus 
igitur , qui fenatorum partcs & caulam tuc- 
iMtur, ita alloqucbatur populum; Eripite nos, 
&c. Prufieus. 



Digitized by 



Google / 



140 D U K j4T O KE 

cio iniquo exforb^.*tur fangui^ tuus ; quod fapicnti negant accidefc poffe # 
S^tfire veroi non modo te , fed univerfum fenatum , cu)us tum caufan» 
ageba^^ aufus; es dtrere ? Potetflm^ vJrtn* , rrAflfc , rorrhc f 94 ) » »^»5 ^U* 
aoribus, quprum ti;L pfaecepfit oratoris facultate compkaeris /^ quae & fem^ 
per (95)» & fola libera eft , quaeque , etiamfi corpora capu fint armis , 
aut conftricla vinculiii , tamen fuum )us atque omnium rerum: impunitam 
libertatem tenere debeat ^ QuaB vero addidiiti , non modo fenatum icrvire 
|iojJ> populo, fcd etiam deberc ^ quis hoc philofophus tam moUis, tam Jad* 
guidus,, tam enervat;:s, tam omnia ad volupmem corporis, doioremque re- 
ferens , pmbare poflet ? Senacum fervire populo , cui populus. ipfe mode-. 
jandi & regendi fui poteftatem , quafi qualdam habenas, tradidiffcti^ 

LIII. Itaque hxc ,. cum a te diviijitus & ego dicla arbitrarer , P.. Ruti- 
liu^ Rufus (9^), homo duftus.,, & philofophia? deditus, non modo paruni 
commode , fed etiam turpiter & flagiciole difta effe dicebat . Idem Q^ Ser» 
vium GaJbam (97), quem hominem probe noffc,, & commeminiffe fe a)c- 
bat, pcrgraviter reprehendere folebat, quod is, L. Scribonio quaeftionem ii^ 
eum ferente , populi mifericordiam conciuffet , cum M. Cato , Galbae gra-* 
vis atque acer inimjcus , afpere apud populum Romanum & vehementer 
effet locutus: ^uam orationem in Origiuibus. fuis expofuit ipfe • Reprehcn- 
debat igitur Galbam Rutilius y quod i& C. Sulpicii Galli , propinqui fui ^ 
Q. pupillum filium ipfe pene in humeros fuos extuliffet , qui patris clarifk 
j(imi recordatione & memoria fletum populo mpveret , & duos fijios: fuos 
parvos tutelas populi commendaffet , ac fe, ranquam in procindu (98). 
^eftamwtum faceret, line Iibr.a. at^ue tahulis C99J populum. Romanum tu-. 

torem 



(^4) Servire) Plcriquc omifcrunt lignum 
diffin^ionis poil hoe verbum . Atqui fenfum 
peryer.tere omiflio illa poteft ». & parmn.caur 
ros inducerc, ut putcnt, iftis au&orttus effe 
tfirtium catiim, qucm ducat verbum fervin , 
cum fextus (it cafus , ifque , u^ Crflmmatici 
loquuntur , ablbfutus. Ell enim hic fenfus : 
}ftl, Craffe, philofophi , quonim tu praece- 
pXA td oratoris facultacem pertincre- cenfes, 
an au^ores funt tibi , dicunt, pronuntinnt,. 
poffe fieri ut virtus fcrviat, & non iit libe- 
ra h Qlivftus . 

.Car) ^«* (i* fcmfer ) Vidcndum Giccro* 
nisparadoxum, cujus haec eft infcriptio: Om^ 
nes fapientcs liberi, omnes ftulti fertn . Pru- 
ileus . 

(96) P. KutiUus Rufus yDc quo in Bru- 
to, cap. 30.. 

(97) ^. Servium Galbam ) De |quo in Bru- 
to , cap. zi. 

(98) TMnquum in procinSiu \ Militcs Ro- 
mani pugnam commifsuri , tribus pluribufvc 
commilitonibus audicntibus , heredem nomi- 
narc folcbant, ut, (i cadercnt in prxho, tc- 
ftamento condito morerentur; hoc eft in pr$r- 
tin^t^ tefiamwtupf facere , Vidc G.cllium, 



15. 27. Qaintt. Inlh Of. 1. 11. c.9. occurric 
in procinSlu ftar^ ,. & O^idias dc Ponto lib. 
1.. ep. 8. ait- 

Hac in proeinitu carmina faBa puta, 

id eft , fiue multa mcditationc ,^ & qqafi cx 
tempore fada. Pearcius . 

i^9^ Sine lihra , atque tahulis ^ Aliud 
erai teftamcnti. genus per hmilix cmancipa- 
tionem; quo paterfamiiias imaginaria vendi- 
tione jus omne fuum , ac bona transrercbat iti 
alium . Is- porro ritus erat; Qainque teftibus, 
ac librLpende prarfentibus , futurus hcres ima- 
ginarii prctii nummum £neum dabat patrifa- 
iiiiiias, ac folemncm vcrhorum forraulam pro- 
nunciabat : Hujus ego familiam , qua mihi 
empta eft hoc 4.re \ dneaque lihra, jure ^ui^ 
ritium , meam effe ajo ». Deinde a&rc percu- 
ticns libram ,. illud 2s dabat patrifamilias » 
qui tum hereditatis adeundar jus emptori con.- 
ccdcbat. Is autem, quiemebat, vocabatur eni- 
ptor familix: eaque tefbmcnta intabulis fcri- 
bebantur . Tertium tellamcnti genus . calatis 
comitiis in populi concione ficbat . Cojifulc. 
Gelliura, liU xr. cap. 17. . Ptufteuss, 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R IMU S. r^r 

tofem inftituere dizriTet illorum orf^itati • Itaque cum & invidia & odid 
i*/>fkMit Miin Gfllba premeretur , his quoque eum tMfir/ip^lic utpriifiijn fefe»^ 
bat ; quod iiem apod Catonem Jcriptum effe video , nifi fuerii ^ lacrimis 
tifus effetj pcenaj eum daturum fuiffe . Hxc Rutilius valde vituperabat , 8c 
fauic bumilitati dicebat vel exilium fuifle velmortem anteponendam • Ne^uQ 
vero hoc folum dixit , (ed ipie & ieniit, & fecit. Nam cum eflet ille vir 
exemplum, m icitis^ innocentiae ; cumque illo nemo neque integrior eflec 
in civitate , neque fanAior ; non modo fupplex iudicibus eife noluic , ie4 
ne ornatius quidem , aut ( * ) liberius caufam dici fuam , quam iimplelt 
oratio veritatis ferebac . Paulum huic Cottas tribuit partium ( i ) , difertii^ 
fimo adolefcenti , fbroris fuae filio • Dixit item caufam illam quadam ex^ 
parte Q. Mucius, more fuo, nullo apparatu, pure & dilucide. 

Quod fi tu tunc, CraiTe , dixiffes, qui fubfidium oratori ex illifi difputa» 
lionibus, quibus philofophi utuntur, ad dicendi copiam, petendum effe pau* 
lo ante dicebas ; & , fi tibi pro «P. Rutilio non philofophorum more , ied 
tuo licuiifet dicere -. quamvis icelerati illi fuiflent , iicuti fuerunt , pei^i* 
feri cives , fuppHcioque digni , tamen omnem eorum importunitatem 
ex intimis mentibus evelliflet vis orationis tuar » Nunc talis vir amiifus eil ^ 
dum caufa ica dicltur , ut (i in illa commentitia Platonis civitate ses age- 
retur. Nemo ingemuic , nemo inclamavic patronorum , nihil cuiquam do- 
luit , nemo eft queftus , nemo rempublicam imploravic , nemo fupplicavic » 
Quid multa ? pedem nemo ( * ) in UIo judicio fupplofit ,, credo, ne Stoicis 
renuntiaretur.. 

LIV. Imicatus cft homo Romanus & coflfukrrs veterem illmn Socra. 
tem^ qui, cum omnium fapientiflimus eflet , fanftiilimeque vixitfet , ita ia 
Hidicio capitis pro lc ipfe dixit , ut non fupplex aut reus , ied magifter 
aut dominus videretur efie judicum . Quin etiam , cum ei fcripum oratio- 
nem (i) diiertiflimus orator Lyfias attuIiiTec , quam, ii ei videretur , edi- 
fcerec , uc ea pro ie in judicio ueeretur , non invitus legit ,. & commode 
fcriptam eife.dixit: fed, inquit, ut, ii mihi calceos Sicyonios (4) attulii^ 
£es , non uterec , quamvis eilent habiles & apti ad pedem , q.uiai non e£- 
fenc viriles ; fic illam orationem diiercam fibi & oratoriam videri , fortem 
2c virilem non videri. Ergo ille quoque damnatus eft: neque iblum primfs 
fententiis ^ «juibus cantum ftaiuebanc hidices ,. damnarent an abibtverenc , 

ied 



^ 



C * ) Liherius ) Man. ubertus 

C 1 ) Trthutt pa¥ttum > Oratores & patro- 
nt alii erant primarum partium , qai pr^nci- 
pcm caufjc locum ^ .ic dcrcntionis , habebanr, 
qui primi dicebant, vei de rebus prjfcipuis; 
alti fcumdnrum , ain tertiarum, &c.^ Idem. 

C 2. ) Pedem nemo ) Valct pedis fupplofio, 
ut Cicero monet , in contentionibus aut in- 
cipiendis , aut finiendis. Si tuerit crebrior , 
inepti hominis ell, ut docet Fthius ^ Iiiem • 

C3 ) Scrtptam arntionem^ Vctitum oJim A- 



thenis iuit, ne quis ad fuamdefeniiontm ora- 
torem adhiberct . Igitur iyfias orator tun» 
opnmus fcribebat orationes , quas eioquentias 
rudes , quia pro fe ipli dteere jubeoaxtur , 
edifcerent, 9c pronuntiarent .* £3 cau£i fuic» 
cur fcriptam orationem obtulcrit Socrati . /■* 
dem. 

C4) Sicyonifls^ Sicyon urbsPeloponn«(i, itt 
Grxcia, Corinthum inter fic Athcnas. Hic 
o^m muliebres calcei ciegantiinmi conficie* 
' hantur.. idtm^ 



Digitized by 



Google 



141 DEOR^TORE 

fed etiam illis, quas itcrum (5) legibus ferre d«bebftnt • Efa« eoiin Atlie* 
Ajift . reo dunAatn. fi fraus capitalis non efTet , <{uaifi posnx a^ftimatio /6>. 
Ex iententia, cum judicibus daretur^ interrogatnaur irus^ quam quafi sefti* 
mationem commeruifTe •& maxime confiteretur : quod cum interrogatus So« 
cratos eflet ^ refpondit ^ fefe meruiffe , uc ampliffimis honoribus & prxmiis 
decoraretur , & ut ei vi£tus quotidianus in Prycaoeo ( 7 > publice prjebere- 
tur ; qui hooos apod Gra^cos maximus haberetur . Cujus re/|K>n|b fic )udi« 
ces exarferunt , ut capttis hominem InnoceQtif&mum condemnarenc . Qui 
quidem fi abfblutus eflet , ( quod mehercule etiamfi nihil ad nos pertinet ^ 
tamen propter e)us ingenii magnitudlnem vellem) ^uonam modo iftos phi- 
loibphos ferre poiTemus , qui nunc , cum ille damnatus eft nullam aliam 
ob culpam , nifi propter dicendi inicitiam , tameo a fe opartere dicunt pe- 
ti prareepta dicendi ? Quibufcum ego non pugno , utrum fit melius aut 
verins; cantum dico , & aliud illud effe at<jue hoc , & hoc fine illo fum^ 
mum efle poflfe. 

LV. Nam <juod jus civile, Crafle , tam vchementer amplescus es , videa 
quid egeris." tum , cnm dicebas , videbam . Primum Scaevolat te dedidifti ^ 
«juem omnes amare meritiflimo pro ejos eximia fiiavitate debemus ; cujus^ 
artem cum indotatam efle, atque incomitatam, & incomptam videres, ver- 
borum eam dote locupletaftt dc ornafti . Deinde quod in ea tu plus ope^ 
r« , laborifcjue confumpferas , cum ejus ftudli tibi & hortator , & magi-« 
fter eflet domi , veritus es, nifi iftam artem oratione exaggerafles, ne ope* 
ram perdidifles. Sed ego ne cura ifta quidem arte pugno . Sit fane tanta , 
quantam tu illam efle vis : etenim fine controverfia & magna eft, & late 
patet , & ad multos pertinet , & fummo in honore fempcr fuit , & clarif^ 
fimi cives ei ftudio etiam hodie pra?funt : fed vide, Crafle, ne, dum novo 
& alieno ornatu velis ornare juris civiHs fcientiath , fuo quoque cato con* 
ceflb Sc tradito fpolies atque denudes . Nam , fi ita diceres , qui }urifcon-> 
fiiltus eflet , efle eum oratorem ; itemque qui eflet orator , }uris eundenx 
efle confultum ; praErcIaras duas artes conftitueres , atque inter fe pares , dc 
ejufdem foqias dignitatis . Nunc vero jurifconfultum fine hac eloquentia ^ 

de 



( ^) §iu/$s Uerum, &c. ) Quiljus de pocna 
ftstuerent, 8c arftiiiMrent qium gravis debe- 
ret eHe. Id aucem fiebat» cum fraus capitaiis 
jion em , feu cuill crimen capite pledlcndum 
non erat . Alioquin gravioribus dcJiclis erat 
pociia capitis Jegibus conAirutn . Bis igitur 
iententiam ferebdnt /iidices; femel cum dam-* 
aabant reum> iterum, cum poeoam conflitue*^ 
iNUit. Idem. 

( 6 ) §lt*afi pocnar d/iimafio ) Lamb. deict 
iftud pmnd^ , rede quidem: ha;c enim s/fima^ 
tio non fuit Pobtnl , (ed frsnUis, id eft> cri- 
minis, de quo reus damnatus eflet. Sic pnitlo 
infra Jegimus, quam qnafi Aftimationem <Scc» 



ti\x\h poend mentione fada*. Apud Romanos 
dftimare litrm (de qno Cicem fatpius loqui- 
tur ) figniHcavit , computare quantum pecu- 
nia; is , qui in privatis judiciis caufa cecidif- 
fct , adverfario folverc deberet : cum vcrc 
apud Athenienfes reus damnaretur de publi- 
co quodam crimine , non capitali , judicibus 
aliquando licuit, vice poend (ut vocant) cor- 
portlis, muiciim ilii irrogtre. HocCicerovo- 
cat quAfi dflimtuivnem. Pearcius. 

(7) ^rftaneo) Locu« Atheniy, ubi publico 
fiimptu afebantttr ii , qui de rep- optime rac- 
riti efscnt. ^ruftem^ 



Digitized by 



Google 



LIBER PRIMUS, 14^ 

de 'C|ua qiutrioUis , fateris eSe pofTe , fuiiTe^ue plufimos : dratorem ^cgas ^ 
nifi fliam fcienciam a^Tnmpferit , efie pofse . Ica >^ tibi iurircQnfukl]^ ip6 
per ik nihil , nifi leguk}us ( 8 ) quidam cau^u^ 6c acutu^ , pracco a&io^ 
num (9 ), cafntor formularum ( lO)^ anceps fyllabarum ( n ). Sed quia 
farpe utitur orator fubftdio juris in caufis » idcirco iftam juris icioacjam 
do(]oentiC) Unquam aociliulam pediisequamquei adjunxiili. 

LVl. Quool vero impitskntiam adnuratus es eorum patronorum , qui 
aut , cum parira nefcirenc y mag^na farofiterentur , aut ea ^ qus maxima ef« 
icnt in jure civrili ^ tradare auderent in caufis ^ cum ea nefcireot , nuo* 
quamque didicUfent ; utriufsue rei facilis eft , & prompta defeafio . Nam 
neque iilud eft miraoduia , qui ^ quibus verbis cqemptio fiat ( la ) , ne« 
fciat , eundem e)us mulieris y quae coemptionem fecerit ^ caufam pofle de- 
fendere. Nec fi parvi navigii , & magni eadem eft in guberaando icien- 
tia; idcirtjo qui , q[uibus verbis tierftum (13) cieri oporteac^ aefci^t) idem 
Jierci/cundoB familia^ caufam agere non pofTit . Nam ^ quod maximas cen- 
tumvirales caufas in jure pofitas proculiiU: quas taadem earum caufa fuit, 
qQ£ ab homine eloquenti , )uris imperito , noo ornatiflime pocueric dici ^ 
quibus quidem in caufis omnibus , ficuc in ipfi M. Curii , qu^ abs ce nu* 
per eft dicta , & in C Hoftilii Mancini controverlia , atque in «0 puero , 
qui ex altera natus erat nxore ^ non remiflb nuntio fuperiori ^ fuic intec 
peritiffimos bomines fumraa de jure diflenfio. m 

Qp^ro igicur) quid adjuveric oratorem in his caufis juris fciencia , cun| 
hic jurifconfultus iUperior fueric diiceflurus , qui efiec. non fuo arcificio ^ 
fed alteno , hoc eft , non juris icientia , fed eloquentia , fuftentatus • Equi- 
dem hoc ixpe audivi , cum SBdilitatem P. Craflus peterec , eumque major 
natu y etiam confularis ^ Ser. Galba affe£):arecur , quod Crafli filiam C. iilio 
fuo defpondiflet , acceffifle ad Craflum coniiilendi caufa quendam ruftica* 
num: qui cumCraflum ieduxlflet, acquead eum retulilTet^ refponfumque ab 
£0 verum magis , quam ad iiiam xem accommodatum abituliflec ; uc eum 

iri. 



( 8 ) LeguUjus ) Is eft , qut legum apices , 
minutafqLie formulas juris caUet « & fequitur* 
lde//f . 

(9) Prdco ^iotmm) Qai denuntiac impe-> 
ritis iuris , quando asi lege , necne poflic > 
quo genere a^ionis iuum quifque jus perfe^ 
quatur i qui iic intereit a&iombus & litibus» 
nt pratco auAionibus ac vendicionibus • Stn» 
hdus . 

C 10) Cantor formulMTHm ) Qui juris tor- 
mulas rccitat . Formuloe aucem funt concepta 
verba, quibus vcl patroni , vcl judices utun* 
lur in foro : quar quia iemper eandem for- 
mam retinent , & cx iis informantur lites , 
ideo formula? appellantur .- interdum etiam 
dicuntur carmina. ^rHfi. 

C 1 1 ) Jif^cefs fjfl^aUrum") Qui fyllabas & 



interpunftiones omnes , puta legis alicujus, 
tcftamsnu , &c. expendit , ac, vcJut auceps 
avirulis , obfervat, 6c perfequitur. Idtm^ 

C 1 2. ) ^ut^HS rohus coem}ti0 fidt ) Coem- 
t>tiO iiitt lormuia quaedam matrimonii contra- 
liendi , qui mulier ( tefte Varrone ) afsem 
unum , tanquam emendi caufa > marito dare 
folebaci verbifque quibufdam foletnnibus uti* 
quibus cotmptiomm fecerit . Pcarcius « 

( 13 ) HerBum ( vulgo erBum) r/m) Er- 
cifci , fivc hcrcifci, verbum vctus, (ignificac 
dividcre: hcrcifcunda! fomih2 judicium iilud 
ett , quod fit in rei , vcl pecuniac hercdita- 
ria?, divifione. £r£fum, ut aitDonatus cira- 
tus a Servio in 3. iEneid. hereditatcm ngni- 
ficat, & atum divifioncm. Trufteus. 



Digitized by 



Godgle 



144 DEOR^TORE 

triftem Galba vidit , nomine appellavit , qustfivitque , qua de re ad Craf- 
ium retuliffet : ex quo ut audivit , commotumque ut vidit hominem , Suf- 
penfo, inquit, animo, & occupato Craflum tibi refpondiffe video . Deiade 
jpfum CraiTum mattu prehendit, &, Heus tu , inquit , tibi in mentem ve- 
nit ita refpondere .*' Tum ille fidentcr , homo peritilfimus , ccnfirmare , ita 
fe rem habere , ut refpondiflet ; nec dubium efle pofle . Galba autem 
alludens varie & copioie , multas fimilitudines a£Ferre , multa^ue pro 
aequitate contra jus (14) dicere : atque illum , cum diflerendo par cfle 
non poflet , ( <Juanquam fuit CraiTus in nuinero difertorum , fed par GaU 
bsc nullo modo ) ad auftores confugifle , & id , quod Ipfe diceret , & in 
P. Mucii fratris fui libris , & in Sex. Mlii commentariis icriptum protu* 
liSt ; ac tamen conceiCflc , Galbae difputationem fibi probabllera & propc 
veram videri. 

LVII. Attamen quse caufae funt ejufmodi , ut de earum jure dubium et 
fe non poilit, omnino in judicium vocari non folent . Num quis eo tefta- 
mento, quod paterfamilias ante fecit, quam ci filius natus eft, hereditatem 
petit/' nemo: quia conftat, agnafcendo rumpi teftamentum (15)« Ergo in 
hoc genere juris judicia nulla funt . Licet igitur impune oratori omnem 
hanc partem juris in controverfiis {16) ignorare , quse pars fine dubio mul* 
lo maxima eft . In eo autem jure , quod ambigitur inter peritiflimos , non 
eft difficile d^atori , e}us partis , quamcumque defendat , auclorem aliquein 
invenire: a quo cum amentatas haftas acceperit, ip/e eas oratoris lacertis , 
viribufque torquebit . Nifi vero ( bona venia hujus optimi viri dixerimScx- 
voliE ) tu libellis , aut pracceptis foceri tui caufam M. Curii dcfendifti . 
Nonne arripuifti patrocinium acquitatis , & defenfionem teftamentorum , ac 
voluntatis mortuorum? Ac mea quidem featentia», ( frequens enim te au- 
divi atque affui ) multo majorem partem fententiarum* fale tuo , & lepo^ 
re, & politiiEmis facetiis pellexilU , cum & illud nimium acumen illude- 
res, & admirarere ingenium Scacvolae, qui excogitaifet , nafci prius oporte- 
re. , quam emori : cumque multa colligeres & ex legibus^ & ex fenatus- 
confultis , & ex vita ac fermone communi , non modo acuce , fed etiam 
ridicule ac facete; ubi fi verba, non rem fequeremur, confici nihil poflet • 

Ita- 



( 14) Pro AquitAte contra jus ) ^quitatis 
nomine intelligimr iViWxwa:, benignitas , qua 
Icx fcripta miiigatiir, ratione habita reruni, 
pcrfbnarum , ac temporum ; jus autcm , uc 
hic fumitur, eft cxafta & fcvcralegis ad ver- 
bum interpretatio . Idem, 

( I J ) Agnafcendo rumpi tejiamcntum ) Si 
paterfimilias anre fccit tcftamcntum , quam 
natus ei iit filius , irritum eft nato filio, & 
amittit ;us omne ad hereditatem is , qui illo 
teilamCQto hcrcs fucrat inftitutus: fiiius cnim 
nafccndo , quia inter agnatos prior cft ac 
potior , jus omne ad hercditaccm fibi vindi- 



cati Agnafci dicitur , qui nafcitur cum aliis 
qui cx eadem ilirpe per yiros deincepa duda 
nati & fanguine conjunAi funt. idtm. 

( 16) Juris in contraverfiis ) Lambinas le- 
git )uris incontroverfi 9 cumque omncs deinde 
cditiones fecutap funf ; fed li bens cam leftio- 
nem revoco , qujc in omnibus Mfs. & vec« 
cod. invenitur. Senfus cft; Oratori licct im- 
fune & fine damno in controvcrfiis , id eft, 
caufis , ignorure omnem hanc purtem juris , 
fcilicet de qua dubium effe non foffit » & in 
qua judicia nulU /unt. Pcarcius • 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 14^ 

Itaqne hilaritatis plenum judicium , ac IxtltiaB fuit : in quo quid tibi juris 
civilis exercltatio profuerit , ^non intelligo ; dicendi vis egregia , fumma fe- 
ilivitate, & venuftate conjunfta profuit. 

Ipfe ille Mucius paterni juris defenfor , & quafi patrimonii propugnator 
fui , quid in illa caufa , cum contra te diceret, attulit , quod de jure civi- 
li depromptum videretur ? quam legem recttavit ? quid patefecit dicendo , 
quod fuiffet imperitis occultius ^ Nempe ejus omnis oratio verfata eft in 
eo, ut fcriptum plurimum valere oportere defenderet . At in hoc genere 
pueri apud magiftros exercentur omnes , cum in ejufmodi caufis alias fcri- 
ptum, alias aequitatem defendere docentur . Et credo in ilU militis caufa 
C I 7 ) , fi tu aut heredem , aut militem defendiffes , ad Hoftilianas te aftio- 
nes ( 18 ), non ad tuam vim & oratoriam facultatem contuliffes - Tu vc- 
ro, vel fi teftamentum defenderes, fic ageres , ut omne omnium teftamen- 
torum jus in eo judicio pofitum videretur : v€l fi caufam ageres militis ^ 
patrem ejus, ut foles , dicendo a mortuis cxcitaffes ; ftatuiffes ante ocu- 
los; complexus effet filium, flenfque eum centumviris commendaffet ,• lapi- 
des mehercule omnes flere ac lamentari coegiffet; ut totum illud , Uti lin- 
gua nuncupajfet ( 19 ) ^ non in XII. tabuHs , quas tu omnibus bibliothe- 
cis anteponis , fcd in magiftri carmine (zo) lcriptum videretur. 

LVIIL Nam quod inertiam accufas adolefcentlum , qui iftam {* } artem 
primum facillimam non cdifcant ; quas quam fit facilis , illi viderint , qui 
ejus artis arrogantia , quafi dif&cillima fit -, ita fubnixi ambulant ; deinde 
etiam tu ipfe videris , qui eam artem facilem effe dicis , quam concedis 
adhuc artem omniuo non effe , fed aliquando , fi quis aliam artem didice- 
rit, ut hanc artem eSicere poffit, tum effe illam artem fiituram . Deinde , 
Tom. L T quod 



C 17 ) In ill^ miUtis caufa ) De qua di- 
6lum fuperius. Paterfilium, qui erat in exer- 
citu 9 obiifse fal(o audivit i almm inftituit hc- 
xedem : rediit miles: egit lege in paternara 
heredicatem. Prufteus . 

C iS) HofiiliMnas aciiones ) CJuis Hoftilius 
iftc fit ambigitur. Pomponius inter jurifpeh- 
tos non recenfliit . Adiones Hoftilianas in- 
terprctantur nonnaiii prxicriptas Hoftiiia le- 
ge, qux anno U. C. DLXXXIII. lata eft dc 
turtis : ut furti agere liceret eorUQi nomine, 
qui apud hoftes elsent, &c. ldem\ 

C ip ) Vti linguit nuncHpaJfet ) Legunt alii 
nuncupaffit , hoc ell , nunciipaverit . H«c 
erant concepta verba duodecim tabularuni • 
IJti lingua nuncupafftt , ita )us efto . Cujus 
formula? & carminis ea fententia eft , in di- 
cendo jure ac ftatuendo habendam efse ver-* 
borum & fcripti rationem , & ita judican- 
dum, verbi gratia, de pa^ionc, ftipulatione, 
venditione , uti ea padlio & venditio verbis 
concepta fuerit , feu uti lingua vendentium 
& contrahentium nuncupaverit , feu pronun* 
ticverit. Idem. 



Cio) In magiftri carmine^ Carmen magi^ 
ftri interpretor , tabellam, quam magiftcrpro- 
ponebnt , & qua perfcribebat fe aiicujus bona 
venditiirum. Bjus enim olim, qui multis de^ 
bcbat, latiiabatque , neque defcndcbatur , crc- 
ditores pra^torem adibant , apiid qaem quere- 
bantnr , bonorumque pofscflioncHi petcbant : 
quam & pra?tor dabat, atque in diem certam 
«a poflidelMnt . Quae cum venerat , praeto- 
rem rnrfus adibant, petebantque fibi ut Ike- 
ret unum e fuo numero deligcre, qui bono- 
rum venditioni praeeflet , ^i magifttr dic^ 
batur: is in compitis cclebrious , & frcquen* 
tibus fsrbis locis tabalam proponcbat , fc de- 
bitoris bona vendituram, hii verbii : Titius 
dekitor nofter incidit in caufam venditionis 
honorum : nos croditms ejus kona vende- 
mus : qui volet emptor accedat • Hanc , ut 
opinor , profcriptionem Ciccro hic tppel- 
lat magiftri carmen . Turneb. Adverf.XXIIL 

C*) Arttm primum > Lamb. artem faeiU 
limam nm tdifcant > ^uam fit facilit , pri^ 
pmm illi vidtrint* 



Digitized by 



Google 



145 D E R ^T R E 

^uod fit plena deleclationis ; in qua tibi remittunt omnes iftara voluptatem, 
& ea fe carere patiuntur , nec quifquam eftteorum , qui , fi jam fit edi» 
fcendum fibi aliquid , non Teucrum Pacuvii malit , quam Manilianas vena- 
lium vendendorum leges edifcere . Tum autem , quod amore patriap. ccnfes 
nos noftrorum majorum ioventa nofle debere non vides , veteres leges aut 
ipfas fua vetuflatie confenuiffe, aut novis legibus effe fublatas ^ Quod vero 
viros bonos jure civili fieri putas , quia legibus & pr^mia propofita fiut 
virtutibus & fupplicia viciis ; equidcoi puubam , virtutem hominibus ( fi 
modo tradi ratione poffit ) iaftitoendo & perfuadendo, non minis , & ?i , 
ac nactu tradi . Nam ipfum quidem illud , etiam fine cognitione juris , 
quam fit tellum cavere nvalum, icire poffiunus. 

De me autem ipfo, cui uni tu concedis , ut fine ulla juris fcientia ta« 
men caufis fatisfacere poffim , tibi hoc , Craffe , refpondeo , ncque me un- 
quam jus civile didiciffe , neque tamen in iis caufis , quas in jure poffem 
defendere, unquam iftam fcientiam defideraffe . Aliud eft enim effe artifi. 
ficem cujufdam generis atque aitls, aliud in communi vita & ,vulgari ho- 
minum confuetudine nec hebetem, ncc rudem. Cui noftrum non licet fun- 
dos noftros obire, aut res rufticas vel fru£lus caufa, vd deleftationi^ , in- 
vifere? tamen nemo tam fine oculis , tam fine mente vivit , ut , quid fic 
fementis ac meffis , quid arborum putatio ac vitium , quo tempore anni , 
aut quo modo ea fiant , omnlno nefciat . Num igitur , fi cui fundus infpi- 
ciendu5, aut fi mandandum aliquid procuratori de agricultura , aut impe- 
randum villico fit (21 ) , Magonis Carthaginenfis funt libri perdifoendt ? 
an hac communi intclligentia contenti effe poffumus? Cur ergo non iidem 
in jure civili, pra:fertim cum in caufis , & in foro conceramur , fatis la^ 
llriiai effe poffimus ad hoc duntaxat , ne in noftra patria peregrini atque 
gdvenje effe videamur? 

Ac fi jam fit caufa aliqua ad nos delata obfcurior , difficMe , credo , fit 
cum hoc Scaevola communicare ; quanquam ipfi omnia , quorumi negotium 
eft, confulta ad nos, & exquifita deferunt • An vero fi de re ipfa , fi de 
finibus , cum in rem prsefentem nou venimus , £1 (22) de tabulis , & 
(aj) pratfcriptionibus controverfia eft , contortas res, & fsepe difficiles ne- 

cet 



Cu) Magonis) Mago Carthnginenfis firi- 
pfit Pimice libros 06^0 & viginti de re ru- 
itica, quos cx Scnatufconfiilto' Csffius Diony- 
fius^ Utifcnfif convertit . V,%rro Uh. r. de rg 
rititica cap, u 5c ColnmelU , qui cuaJem ru- 
llicationis parcruem appcliat. Idem . 

(la) De t.7^:tlss ) T-kiU funt charta? . 
fcripta , inftrumcnta litis; & quidemh.c pri- 
viix <abuI;K intcili^untur j pubiic.c enim ta- 
bulvr func libii , & iiteros , qnx publicam 
Tnc.iioriam concinent. Idem. 

<i3) FrAfcyiftionibut) Pr^fcript io , hoc 
loco|, C nam alio fere fciifu nunc iila vox 
ufurpatur) idcm fignifitac qiiodcxccptio, feu 



exclufio. Exceptio cft appoiica quxdam c/au- 
fula , qujB vel prohibct , i\t quis tgat , hoc 
cil, licem intcndat > vcl conditioncm appo- 
nit, qua conditionc vis & (ignificatio lcgis 
a<fcionem pcrmittcntis , ccrtis limitibus cir- 
cumfcribitur . Prufteus • Vulgo prAfcriptioni-» 
bus , qaz vocc li^nincantur Scnatufconfuita , 
in quibus Senatorum nomina prjtfcribeban- 
tur; fcd vox iftius /ignificationis huic loccj 
ininimc convenit ; veram lcdionem perfcn^ 
ptionihus protulit Lamhinus , fecutus auftori- 
tatcra duoriim Mfs. quibus confentiunt Mfs. 
Bod. Nov. VVag. NorF. Cant. Mcad. & cdi- 
tio^ Vcnet* . Nomcn perfcriptionts ( irquic 

lam- 



Digitized by 



Google 



L I B E R P R I M U S. 147 

cefTario percUlciimis : fi lcgcs Dobis, aut fi hominum peritorum refponia co- 
gnofcenda fiint , veremur ne ea , fi ab a<dolefi:eatia jurl civili mious fkvk- 
duerimus, non queamus cognofi:ere? 

LIX. Nihilne igitur prodeft oratori juris civilis fi:iemta ? Noa pofsum 
negare prodelse ullam fcientiam , ei prasfertim , cujus eloc^uentia copia re- 
rum debeat efjst ornata: fed multa , & magna , &: di£BciIia fuut ea , quas 
funt oratori necefsaria ; ut ejus indullriam in plura fiudia diftrahere 
nolim * 

Quis neget opus efte oratori in hoc oratorio motu, ftatuque, Rofcii ge* 
ilum , & venuftatemi? tamen nemo fiiaierit ftudiofis dicendi adolefcentibus 
in gefiu d]fi:endo hiftrionum more elaborare . Quid eft oratori tam necef- 
farium, quam \ox? tamen me auftore nemo dicendi lludlcrfus , Graecorum 
more , & tragoedorum voci ferviet , qui & annos complurcs . fedentes de- 
clamitant, Sc quotidie , anteqiiam pronuntient , voccm cubantes fcnfim ex^ 
citant , eandemque , cum egerunt , fedentes ab acutiflimo fono ufque ad 
gravifCmum fonum recipiunt, & quafi quodammodo colligunt. Hoc nos fi 
facere velimus , ante condemnentur ii , quorum caufas receperimus , quam 
toties , quoties prasfcribitur , (24) Paeanem , {zi) aut Munionem cita* 
rimus. '-» 

T 2 Quod 



Liiinjinus ) locnri h.ibet in nominibus, tabu- 
lis , & rationilnis. Lib.4. Ep. ad Att. cp. ul- 
tima : Hac p.iclio , »0» 'verbis , feci ric?:;i}ji, 
ifus , ^ perfcrJmionibus , muUor/itn t.^bulis 
c:im tjlt faBa dtccrettir , /» Memmio prolatft 
ejt • Or. pro Rofcio ComocdG: Nam q^-tem" 
iidmoditm tnrpe eft , fcnOcre , qnoU 7:on de- 
l/eatur i p^ tmproium eft non referre , quod 
debeas : dq-.ie en.m tp.buU condemnantur 
ejus , qui ncii r^tulit 5 ^f* e)us, qui fnlfum 
perfcriplit . Vides , Lc(ftor , perfcrihere ideln 
lignificare , ac in tr.!)ulis acccpti & cxpenfi 
fcriptione rcs notare ,* earum vcro nocatio- 
nes, perfcriptiones diccbantur . Piarcius , 

(24) pA.inem^ Pxau hymnus in hoaoreni 
Apoliinis, qui re bene gelta canebatur • Vir- 
gi.'. VI • ^neid. 

Letum^ue choro Paane^ canentes, 

ApoIIo diccbatur Pjcan vel utto t5 Treut^f , a 
feriendos quod radiis fcriat, veJ «Vo li naiS' 
^* vxg d^ioLi, a ftdandis moleftiis* Pruf^. 

C2O Jfut Munionem ) Petrus Vidorius, 
cujus rgo diligentiae & doftrinaf pluriraum 
mcritifnmo defero , rcfert, ctfi alicna fidc, 
quibufdam in libris reperiri, nmnicremi quie 
utraquc fcriptura ; ctfi depravata eli , tamai 
ad conjeduram movcndtm fortafle non innti- 
lis cfl • £go igitur ex iis vefligiis legendum 
^QViito ^ minHritionem > Exiftirao cnim Cicc- 



ronem verba Crarca convertcre voluiflc , 

•scuxvX^^ ^ l^i^^t^^^ > i'^ Z'*^,-''* ^f cantio 
C nam pro pede hic non ccnfcnm accipi ) 
quae clara, CAultanti, conccnt.ique voce citt- 
tur, id cll , canitur : minnritie , cantio qur 
tenui, lcniore , remiflioreque . Proindei»/»ii- 
ritiones intcrpretatur Pompcjus , mindrur» 
aviu/n cantns . Apud Ariflophancm ^t'wuee- 
^«y cancre clK Au^^rv; tX^^"^^^» l^iiiMtl^orTxQ^ 
ixi\ii , & .ipn«l Plutarchum , -Trotnw^ ^i ^ 
'KDtXHoTg fJLtyvei^Oifftv , 6*7rip apx , Xpva^eu 
Ttaii^ovm^* Turneb, in Jocos CtC, Vjdcas cjus 
Advcrf. I. 11. Putant nonnulli hic legcn- 
dum, P4^cm , sut Nomiun^ • Nomium au- 
teni gcnus cantionis feu carminis>fuine docec 
Athcnxus, Iib. xiv, Gruter. Lego , Nomio" 
nem . Alter erat hic hymnns cidem Apollini 
facer , qui olim ad Amphryfum grcges Adme- 
ti pavcrat: yoiA^f paflor eil > unde Nomion 
quali pafloricius. Legunt alii hoc loco Af«- 
nionem , nec quid fit cxplicant: divfnant aLii 
Munychionem , & interprctantur hymnum 
DianJc, quam Athcnicnfcs olim Munychiam 
appcilabant : alii mtnuritionem con^ciunt , ut 
fit cantio, qua! leni , Ac rcmifCore voce eda- 
tur . Hymnos cjufmodi , fiye Pa:sncm, five 
Nomionem , idoncis nvneris ac modis c6m- 
paratos habebant Grseculi , qui vocem decla- 
maadi caufa fingebtnt > eos citabant faspiusy 
Cc exercicitionis caufa cantabant. Prufleus^ 



Digitized by 



Google 



14« DEORjfTORE 

Quod fi in geftu, qui multum oratorcm adjuvat, & in voce , quac una 
maxime eloquentlam vcl commcndat , vel fuflinet , elaborare nobis non li- 
cet; ac tantum in utroque aftequi pofcumus , quantum , in hac acie quo- 
tidlani muneris, fpatii nobis datur : quanto minus eft ad juris civilis per^ 
difcendi occupationem defcendendum ? Quod & fummatim percipi fine do- 
arina poteft , & hanc habet ab illis rebus diffimih*tudinem , quod vox & 
geftus fubito fumi , & aliunde arrlpi non poteft ; juris utilitas ad quam- 
que caufam , quamvis repente , vel a peritis , vel de libris depromi 
poteft . 

Itaque illi difertiflimJ homines miniftros habent in caufis juris peritos , 
( cum ipfi fint ( * ) imperitiffimi ) & qui", ut abs te paulo ante diftum 
eft , pragmatUi vocantur . In quo noflxi omnino melius multo , quod cla- 
riffimorum hominum auftoritate leges , & }ura tefta efse voluerunt . Sed 
tamen non fugifset hoc Graccos homines , fi ita necefse arbitrati efsent , 
oratorem ipfiim erudire in )ure civili , non ei pragmaticum adjutorera 
dare. 

LX. Nam quod drds feneButem a fotitudine vindicari jurir civilis fcien-^ 
fia , fortafle etiam pecuni» magnitudine ^ Sed nos non quid nobis utile , 
verum quid oratori neceflarium fit , quxriraus. Quanquam , quoniara mul- 
ta ad oratoris fimilitudinem ab uno artifice fumimus , folet idem Rofcius 
dicere , fe , quo plus fibi aptatis accederet, eo {z6) tardiores tibicinis mo- 
dos , & cantus remiffiores efle fafturum . Quod fi ille , adftriftus certa 
quadam numerorum moderatione , & pedum , tamen aliquid ad requiem 
feneftutis excogitat; quanto facilius nos non laxare modos, fed totos mu- 
tare poflumus? Nfeque emm hoc te , Crafle , falllt , quam multa fint , & 
quam varia genera dicendi ,- quod haud fciam , an tu primus oftenderis , 
qui iamdiu multo dicis remiffius & lenius , quam folebas .• neque minus 
hac tamen tua grayiffimi fermonis lenitas , quam illa fumma vis & con- 
t^ntio probatur ; muhique oratores fuerunt , ut illum Scipionem audimus , 
& Laslium , qui omnia fermone conficerent paulo intentiore , nunquam , 
ut Servius Galba, lateribus aut clamord" contenderent. 

Quod fi jam hoc facere non poteris , aut noles ; vereris , ne tua do. 
mus, talis & viri , & civis ,' fi a litigiofis hominibus non colatur , a cje.- 
teris deferatur ? Equidcm tantum abfum ab ifta fententia , ut non modo 
non arbitrer fubfidium fene£lutis, in eoruni , qui confultum veniant, mul- 
citudine efle poncndum , fed tanquam portum aliquem , expectem iftam , 
•quam tu times ,. folitudinem . Subfidium eni\n bdliffimum cxiftimo efle fe- 
ne&uti otium.. 



Re- 



y ^ ImperJtiJftmi } Vid. Man. Grut. peri-- accouimodarcnt . Itaquc Rofcius diccbat fe, 

ttjtmt. cum fenior forct , ac proinde lentius canc- 

V26) Tardtorei ttiftctms) Solcbant hiflrio- rct, ac remirrjus agcrct , adhibiiurum quoquc 

ncs, cum dicerent, vel agcrent , adhibcre ti- tibicincm JcatiorciM, qui modo3 tardiorcs ii- 

oicincm ,\ ad cujus modos* voccm gcflumque cercx ^ldem*- 



Digitized by 



Google 



LIBERPRIMUS. 149 

Reliqua vero etiamfi adjuvrant , f hiftoriam dico, & prudentiam juris pu« 
biicit, & antiquitatis iter, & exemplorum copiam) fi quando opus erit, a 
viro optimo , & ifUs rebus inftruftiffimo , famiiiari meo , Longino mutua- 
bor. Ncque repugnabo, quo minus (id cjuod modo hortatus es) omnia le- 
gant , omnia audiant , in omni refto ftudio atcjue humanitate verfentur : 
ied mehercule non ita multum ipatii mihi videtur , fi modo ea facere &. 
pcrlcqui volent , quac a te , Craflfe , prapcepta funt : ^ui mihi prope etiam 
nimis duras leges imponere vifus es huic setati , fed tamen ad id , quod 
cupiunt, adipifcendum prope neceifarias. Nam & fubitae ad propofitas cau* 
fas exercitationes , 8t accuratas & meditatas commentationes , ac ftylus iU 
le tuus , quem tu vere dixifti perfeSorem dicendi cjfe ac magiftrum^ multi 
fudoris eft ; & iJla orationis fuae cum fcriptis alienis comparatio , & de 
alieno fcripto fubita vel laudandi , vel vituperaadi , vel comprobandi , vel 
refellendi caufa , difputatio , non mediocris contentionis eit , vel ad memo- 
riam, vel ad imitandum. 

LXI. Illud vero fuit horribile , quod mehercule vereor ne majorem viiu 
ad deterrendum habuerit, ouam ad cohortandum. Voluifti enim in fuo ge- 
nere unumquem(jue noftrum guafi quendam" effe Rofcium ; dixiftique , non 
tam ea, quai refta eflent, probari, quam quse prava funt, faftidiis adha?re- 
fcere: quod ego non tam faftidiofe in nobis , quam in hiftrionibus, fpefta- 
ri puto . Itaque nos raucos ia?pe attentiffime audiri video : tenet enim vts 
ipfa , atque cauia : at ^Efopum , fi paulum irrauierit , explodi . A quibus 
enim nihil praeter voluptatem aurium qua?ritur , in iisoffenditur , fimul at- 
que imminujtur aliquid de voluptate . In eloquentia autem multa funt , 
quae teneant: quac fi omnia fumma non funt , (& pleraque tamen magna 
funt,} neceffe eft, ea ipfa , qui; funt, mirabilia videri. 

Ergo, ut ad primum illud revertar , fit orator nobis is, qui, ut Craffus 
deicripfit, accommodate ad perfuadendum poffit dicere. Is autem concluda- 
tur in ea , quae iiint in ufu civitatum vulgari ac forenfi: remotifque cje- 
teris iUidiis , quamvis ca fint ampla atque prsclara , in hoc uno opere , 
ut ita dicam , no£l:es & dies urgeatur : imiteturque illum , cui fine dubio 
iiimma vis dicendi conceditur , Athenienfem Demofthenem, in quo tantum 
ftudium fuiffe tantufque labor dicitur , ut primum impedimenta naturac di- 
ligentia induftriaque fuperarit ; eumque ita balbus efset , ut ejus ipfius ar- 
tis , cui ftuderet , primam literam non pofset dicere', perfecit ^meditando , 
uc nemo planiias eo locutus putaretur .• Deinde cum ipiritus ejus efset an- 
gijftior , tantum continenda anima in dicendo eft afsecutus , ut una conti- 
nuatione verborum ( id quod ejus fcripta declarant^ bins? ei contentiones 
vocis, & remiffiones contiiierentur . Q^iii etiam (ut.memoriap proditum eft) 
conje£lis in os calculis , fununa voce verfus multos uno fpiritu pronuntia- 
re confuefcebat ; neque is confiftens in loco, fed inambulans, atque afcen- 
fu itigrediens arduo. 

Hlice ergo cohortationibus , Crafse, ad ftudium , & ad laborem incitan- 
dos juvenes vehementer afsentior : captera , (\vix collegifti ex variis & di- 

verfis 



Digitized by 



Google 



X50 DE OKjfTOKE LlBER PRIMUS. 

rerfis ftudiis, & artibus, tametfi ipfe es omnia confecutus, tamen ab ora. 
toris proprio officio atque munere fejunfta cfse arbitror. 

LXII. Harc cum Antonius dixifset, fane dubitare rifus eft Sulpicius & 
Cotta, utrius oratio propius ad veritatem videretur accedere. 

Tum Crafsus , Opcrarium nobis quendam , Antoni , oratorem facis ; at- 
que haud icio, an aliter fentias, & utare tua illa mirifica ad rcfellenduin 
confuetudine , qua tibi nemo unquam prcftitit .• cujus quidcm ipfius facul- 
tatis cxcrcitatio oratorum propria eft , fcd jam in philofophorum confuetu- 
dine verfatur , maxime^ue eorura , qui de omiH re propofita in utramque 
partem folent copiofiffime dicere . Vcrum ego non iblum arbitrabar , his 
praefertim audientibus , a me inforraari oportere, qualis tfsQ poiset j$ ^ qui 
habitaret in fubfelliis , neque quid^juam amplius aflerret , quam quod c^u* 
farum neceifitas poftularet : ied majus quiddain videbam , cum cenfebam , 
oratorem , pra?fcrtim in noftra republica , nullius ornamenti expertem efse 
oportere . Tu autem , quoniam exiguis quibufdam finibus totum oratoris 
niunus circumdedifti , hoc facilius nobis expones ea, quse abs te de ofiiclis, 
pra?cepti(^ue oratoris qua?fita funt; fed , opinor, fecundum hunc diem . Sa- 
tis enim multa a nobis hodie difta funt . (a;) Nunc & Scoevola , <juo- 
niam in Tufculanum ire conftituit , paulum requiefcet , dura fe calor fran- 
gat : & uos jpfi , quoniam id temporis eft, valetudini deraus operam. 

Placuit fic omnibus . Tum Scaevola , Sane , inquit , vellem non confti- 
tuifsem , (i8) in Tufculanum me hodie venturum efse , Lx-lio : libenter 
audirem Antonium : &, cum cxfurgeret, fimul arriJens , Neque enim , in- 
quit, tara mihi moleftus fuit, quod jus noftrum civile pervellit , <juara ju* 
cundus, quod le id nefcire confefsus cft. 



( 27 ) Ntinc (^ Scdvsla ) CiTr in his dia- 
Fr^is ndn perftct Scacvola , caufam aftcrt ipfe 
iullius iib. ly. ad Atricuni epilh i6. „ Oiiod 
„ jn iis Jibris , quos hudas , perfonain defi- 
„ deras ScapvolaB > non eam temcre dimovi : 
,, fed feci idem , quod in 70X17»^ ^^us ilie 
,, nofter Plato , cum in Pirxcum Socratcs 
„ veniflet ad Ccphaliim JocupJetem , & fefti- 
„ vum fenem: qiio::d primus ille fermo Jia- 
„ rctur , adeft in difputando fenex i deinde 
,, cum ipfe quoque commodidime Jocutus ef* 
„ fet, ad rem divinam dicit fe vclle di(ce- 
u dere : ncque podeft revertitur. CredoPIa- 
„ tone^-'^ vix putaDe fatis confonuni forc, fi 



„ liominem id ajtatis in tnm Jongo fermone 
„ diutius retinuifJet . Muho e^o fatius hoc 
„ mihi cavendum putavi in Scxvola j qui & 
„ aBtate & valcrudine err.tea, qua meminifti, 
,, 5c iis Iiononbus , ut vix fatls decorum vi- 
„ deieiur, eum plures dies clie in Crafli Tu- 
„ fcuJano: 5c erat primiJibn fermonon alie- 
„ nus a Sca^volae ftuJiis. Reliqui libri nX^O' 
», "KfyioL» habcnt , ut fci? . Huic ;iicuJr;t»^»ri3E 
„ difjjucatioui fcnem ilJum, ut noras , ir. tc- 
„ refle nolui . Idem , 

(28) In Tufcnlanum ) Aliam quandam 
agri TufcuJani partcmintelligit, &b ea disjua- 
^an iu qua erant. Idem^ 



D E 



Digitized by 



Google 



15» 



D E 

O R A T O R E 

LIBEKSECUNDUS. 

I. R AGNA nobis pueris, Quinfe fratcr, fi memoria tenes, 

opinio fuic , L. Crafsum non plus attigifse doftrinae , 
quam quantum prima illa puerili inftitutione potuif- 
iet : M. autcm Antonium omnino omuis eruditionis 
expertem , atque ignarum fuifse : crantquc multi , 
qui , (juanquam non ita fe rem habere arbitrarentur , 
tamcn , quo facilius nos incenfos ftudio dicendi a do- 
arina deterrerent , libenter id , quod dixi , de illis 
oratoribus praedicarent; ut, fi homines non eruditi fummam efsent pruden- 
tiam atque incredibilem cloquentiam confecuti, inanis omnis nofter efse la- 
bor , & ftultum in nobis erudiendis patris noftri , optimi ac prudentiffimi 
viri, ftudium videretur . Quos tum , ut pueri , refutare domefticis teftibus , 
patre, & C. Aculeone propinquo noltro, & L.Cicerone patruo, folebamus; 
quod de Craflb pater, & Aculeo, (i) quocum erat noftra matertera, quem 
CrafTus dilexit ex omnibus plurimura , & patruus , ^ui cum Antonio in 
Ciliciam fwkStus una (2} decefierit, mvltn, aobis de ^us ftudio do£);fina- 
que &pe narravit : cumque nos cum confobrinis noftris , Aculeonis filiis , 
& ea difceremus , quxCralTo placerent, & abhisdo£loribus, quibus ille ute-» 
retur , erudiremur , etiam illud fa^pe intelleximus (cum effemus ejufmodi, 
quod vel pueri fentire poteramus ) illum & Gracce fic lo(jui , nullam ut 

nolTe 



ii") §luocum erat noji r a materttra) Qui mortuiis fuerat ; Cicero enim ille patruiis, 

iiutris noftr.^ fororem habcbat in matrimo- in pairiam redux , narrabat , quemadmodum 

nio. Frhfieus. Antonius Athenis 5c Rhodi fe dodifljmorunn 

Ci) Decejferat) Id eft, itineri fe commi- hominum fermonibus dcdiflct^ Idtm.j *^ 
fcrat i noii autem , ut quidam interpretantur 9 



Digitized by 



Google 



152 DEOR^TORn 

noffe aliam linguam videretur , & doftoribus noftris ea ponere in percotan- 
do , eaque ipfum omni in fermone traftare , ut nihil effe ei novum , nihil 
inauditum videretur . De Antonio vero , quanquam fope ex humaniffim»e 
homine, patruo noftro , acceperamus, quemadmodum ille vel Athenis, vel 
Rhodi k do£liffimorum hominum fermonibus dediffet ; tamen ipfe adole- 
fcentulus , quantum illius ineuntis a?tatis mex patiebatur pudor , multa ex 
eo f^pe quaefivi . Non erit profefto tibi , quod fcribo , hoc nOvum , ( nam 
}am tum ex me audiebas } mihi illum ex multis , variifque fermonibus , 
nullius rei , quse quidem effet in his artibus , de quibus aliquid exiftimare 
poffem , rudem ayt ignarum effe vifum . Sed fuit hoc in utroque eorum , 
ut Craffus , non tam exiftimari vellet non didiciffe , quam illa defpicere , ■ 
& noftrorum hominum in omni genere prudentiam Graecis anteferre : An- 
tonius autem ( 3 ) probabiliorem hoc populo orationem fore cenfebat fuam , 
a omnino didiciffe nunquam putaretur : atque ita fe uterque graviorem fo, 
re, fi alter contemnere , alter ne noffe quidem Grascos videretur. Quorum 
conliliam qiiale fuerit , nihil fane ad hoc tempus . Illud autem eft hujus 
inftitutac fcriptionis ac temporis , neminem eloquentia , non modo fine di- 
cendi doclrina , fed ne fine omni quidem fapientia , florere unquam & 
prarftare potuiffe. 

' IL Etenim cxterx fere artes fe ipfae per fe tuentur fingulas ^4) bene 
dicere autem , quod eft fcienter , & perite , & ornate dicere , non habet 
definitam aliquam regionem , cujus terminis fepta teneatur . Omnia , quae- 
cumque in hominum difceptationem cadere poffunt , bene funt ei diccnda, 
qui hoc fe pofle profitetur j aut eloquentias nomen relinquendum eft . Qua- 
re equidem & in noftra civitate, & in ipfaGrafcia, quce femper haec fum- 
ma duxit , multos & ingeniis, & magna laude dicendi fme fumma rerurn 
omnium fcientia fuiffe fateor : talem vero exiftere eloquentiam , qualis fue- 
rit in Craffo & Antonio , non cognitis rebus omnibus , quac ad tantanx 
prudentiam pertinerent , tantamque dicendi copiam , quanta in illis fuit , 
non potuiffe confirmo. 

Quo etiam feci libentius , ut eum fermonem , quem illi quondam inter 

fe 



( 3 ) Prohabiliorem hoc poptdo ) Ut fe ha- 
bct vulgata ledio, voac hoc eodemfenfu , quo 
fo ponitur adverbialiter: fed utraeque femper 
comparativis prjeponuntur , ut faspe apud Ci- 
ceronem habes hoc faciltHs , hoc magis , hoc 
inferiorci &g. Addc etiam , quod hoc femper 
habet vel pra?ccdentcm , vel feauentem par- 
ticulam quod > vel quia , fed in noc loco vox 
h0c poflponitur comparativo , & non aham 
habet particuJam , quam fi, infcquentcni • Fa- 
cili igitur mutatione locuni (ic hcet reftituc- 
rcs AntoniHs autem prohahilionm huic p^ 
pulo orationm fore senfehat fuam , fi , &c. 
huic pQpuIo, id eft, populo Romano . Nota 
harc eft , & vufgata Ciceronis Jocatio . Sic J. 



I. c. 51. ejui in hoc populo foroque tjerfa* 
mur, Omncm autcm dubitationem , opinor , 
eximct I. 2. c. 56. iibi fnx diffimulationis ra- 
tionem reddens Antonius dicit : femper ego 
extfiimavi jucundiorem^ probabihorcmhuic 
populo oratorem fore , &c. Pearcius . 

(4) Bene dicere autem . • . ctfjus terminis 
fepta teneatur^ Lambinus legit fep/um : quod 
vcrifiimum puto . Dicere cnim eit modus in- 
iinitivus fubiltntive acccptus , & neutrius gc- 
ncris. Immo quod neutrius ei^ generis i vox 
igitur fepta feminini gencris terri non poteil • 
Pearctus . Si ycra Jeftio eft , jepta i ars in- 
telligitur, ex illis antecedentibus : £tenim cd- 
tera fere artes^ Anonymus. 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUy. 15^ 

fe Ae his rebus habuiffent , mandarem literis ; vel ut illa opinio , qusc fem* 
per fuiffet , tolleretur , akerum non doaiffimum , alterum plane indoaum 
fijiffe.* vel ut ea, quas exiftimarem a fummis oratoribus de eloquentia divi- 
nitus effe difta, cuilodirem litcris , fi ullo modo affequi , compleaique po- 
tuiffem : vel mehercule etiam ut laudem eorum jam prope fenefcentem 
quantum ego poffem , ab oblivione hominum , atque a filentio vindicarem . 
Nam fi ex fcriptis cognofci ipfi fuis potuiffent , minus hoc fortaffe mihi 
effe putaffem labocandum . Scd cum alter non multum , ( quod quide m ex- 
taret , ; Sc idipfum adolefcens ; alter nihil admodum fcripti reHquiifet : de^ 
beri hoc a me tantis hominum ingeniis putavi , ut , cum etiam nunc vi- 
vam illorum memoriam teneremus, hanc immortalem redderem, fi poffem . 

Quod hoc etiam fpe aggredior ma.)ore ad probandum , quia non de Ser- 
vii Galbac , aut C. Curbonis eloquentia fcribo aliquid , in quo liceat mihi 
fingere, fi quid velim, nullius memoria jam refellente ; fed ego hacc iis 
cognofcenda , qui eos ipfos , de quibus loquor , fiepe audierunt ; ut duos 
flimmos viros ^ iis qui neutrum illorura viderint , eorum , quibus ambo iU 
li oratores cogniti fint , vivorum' & praefentium memoria tefte , commen- 
demus • 

IIL Kec vero te , cariffime frater , atque optime , rhetoricis nunc qui- 
bufdam libris, quos tu agreftes putas, infequor ut erudiam. Quid enim tua 
poteft oratione aut fubtilius , aut ornatius effe ? Sed quoniam five judicio , 
ut foles dicere ; five , ut ille pater eloquentiae de fe Ifocrates fcripfit ipfe ^ 
pudore , a dicendo , & timiditate ingenua quadam refugifti ; five , ut ipfij 
jocari (bles , unum putafti fiitis effe non modo in una familia rhetorem , 
ied pene in tota civitate: non tamen arbitror tibi hos libros in eo fore ge- . 
nere , quod merito propter eorura , qui de diccndi ratione difputarunt , }e- 
junitatem bonarum artium poffit illudi. Nihil enim mihi quidem videtur in 
Crafli , & Antonii fermone effe praeteritum ^ quod quifquam fummis ingc- 
niis , acerrimis ftudiis , optima do£lrina, maximo ufu cognofci , ac percipi 
potuifte arbitraretur : quod tu facillime poteris )udicare , qui prudentiam , 
rationemque dicendi per te ipfum ; ufum autem per nos percipere voluifti. 
Sed quo citius hoc, quod fufcepimus , non mediocre munas conficere pof- 
fimus , omiffa noftra adhortatione , ad eorum , quos propofuimus , fermo* 
nem, difputationemque vcAHumis» « 

Poftero igitur die, quam illa erant a£ba, hora fere fecunda , cum etiam 
tum in lefto Craffus effet, & apud eum Sulpicius federet, Antonius autem 
inambularet cum Cotta in porticu, repente eo Q-Catulus &nex cum C. Ju- 
lio fratre venit : quod ubi audivit , commotus Craffus furrexit ; .omnefque 
admirati ^ majorem aliquam effe caufam eorum adventus fufpicati funt^ Qui 
cum inter fe, ut ipforum ufus fercbat, amiciffime confalutaffent , Quid vos 
tandem? Craffus; num quidnam, inquit, novi? Nihil iane, inquit Catulus . 
Eteoim vides cffc ludos. Sed vel tu nos ineptos licet, inquit , vel moleflos 
putes. Cum ad me in Tufculanum , inquit , heri vefperi veniffet C«far de 
TufcuUno fuo , dixit mihi , a fe Scacvolam hinc euntem cffe conventum , 
ex quo mira qua^dam fe audiffc dicebat ; te , qucm ego toties omni rationc 
Tom. h V tcn* 



Digitized by 



Google 



154 D E R o4 T O RE 

tentans ad difpiitancfum elicere non potuiflem , permulta d^ eloquentia cum 
Antonio difleruifle , & tan^juam in Jchola prope ad Graecorum confuetudi- 
nem difputaffe. Ita frater exoravit meipfum , nnn quidem a ttudio audien- 
di nimis abhorrentem , fed mehercule verentem tamen , ne molelli vobis 
interveniremus , ut huc fecum venirem . Scaevolam eniiii ita dicere ajebat, 
bonam partem lermonis in hunc diem effe dilatam. Hoc fi tu cupidius fa- 
ftum exiftimas, Crefari attribues: fi familiarius, utrique noftrum . Nos qui- 
dem, nifi forte molefti intervenimus, veniffe dele£lat. 

IV. Tum Crafsus, Equidem, ({uafcuraciue cauia vos huc attulifset, Itta- 
rer, cum apud me viderem homines mihi cariffimos & amicilljmos : fed 
tamen vere dicam ; qusevis mallem fuifset-, quam ifta , quam dicis . Ego 
enim, fut, quemadmodum fentio , loquar,) nunv|uam mihi minus , quam 
hefttrno die , placui ; magis adeo id ficilitate , quam alia ulla culpa me* 
contigit ; qui , dum obfequor adolefcentibus , me fenem ^fs^ fiun oblitus : 
fecique id , quod ne adolefoens qaidem feceram , ut iis de rebus, qua; do* 
ftrina aliqua continerentur , difputarem . Sed hoc t.imen cecidlt mihi per- 
opportune , quod , tranfadis jam meis partibus , ad Antonium audiendunx 
veniflis, 

Tum Caefar , Equidem , inquit , Crafse, ita fum cupidus te in illa lon- 
giore ac perpetua difputacione audiendi , ut , fl id mihi minus concingat , 
vel hoc fim quotidiano tuo fermone contentus . Itaque experiar equidem 
illud , ut ne Sulpicius , familiaris meus , aut Cotta , plus quam ego apud 
te valere videantur , & te exorabo profe»fto , ut mihi quoque & Catulo 
tuae fuavitatis aliquid impertias. Sin tibi id minus Iicebit , non te urgebo , 
neque ccmmittam , ut , dum vereare ne tu fis ineptus , me t^s^ judices . 

Tum ille , Ego mehercule , inquit , Cacfar , ex omnibus Latinis verbi* 
hujus verbi vim vel maximam fempcr putavi . Qiiem enim nos ineptum 
vocamus , is mihi videtur ab hoc nomen habere duclum , quod non fit 
aptus ; idque in fermonis noftri confuetudine perlate patet . Nam qui auf , 
tempus quid poftulet, non videt ; aut plura loquitur ; aut fe oftentat ; aut 
eorum , quibuJcum eft , vel dignitatis , vel commodi rationem non habet ; 
aut denique in aliquo genere , aut inconcinnus, aut multus eft; is ineptus 
efse dicitur. Hoc vitio cun>ulata eft eruditifsima illa Graecorum natio, Ita- 
que quod vim hujus mali Gracci non vident , ne nomen quidem ei vitio 
impofuerunt : ut enim quasras omnia , quomodo Grseci ineptum appellent , 
non reperies . Omnium autem ineptiarum , quac funt innumerabiles , haud 
fcio , an ulla fit major, quam, ut illi folent , quocumque in loco , quof- 
cumque iriter homines vifiim ert , de rebus aut difficillimis , aut non ne- 
celsariis argutirsiiiie difputare . Hoc nos ab iftis adolefcentibus facere , in*- 
viti & recufantes, heri coafti fumus. 

V. Tum Catulus , Ne Graeci quidem, inquit , Crafse , qui in civitatibus 
fuis clari , & magni fuerunt , ficuti tu es , nofque omnes in noftra repu- 
blica rolumus tist , horum Grarcorum , qui fe inculcant auribus noftris , 
finiiles fuerunt : nec tamen in otio fermones hujufmodi , difputationefque 
fugiebant . Ac fi tibi videntur , qui temporis , qui loci , qui hominum ra- 

tio- 



Digitized by 



Google 



^^^^i^mmmmmrmmmmmmBummmKm. 



LIBERSECUNDUS. 155 . 

tloiiem non habent, inepti, ficut debeot videri; num tandem aut locus hic 
iiOQ idoneus videtur, in quo porticus hsec ipfa , ubi inambulamus , & pa- 
Ia:ftra , & tot locis feffiones , gymnafiorum , & Gr3?carura difputationum 
memoriam quodam modo commovent > aut importunum tempus in tanto 
otio , quod ic raro datur , & nunc peroptato nobis datum efl: ? aut homl- 
nes ab hoc genere difputationis alieni , qui omnes hi fymus , ut fine his 
iludiis vitam nullam eSc dicamus? 

Omnia ifta , inquit Craffus , ego aKo modo interpretor, ^ui primum pa. 
.lasftram , & fedes, & porticus , etiam ipfos, Catule, Grajcos , exercitatio. 
nis & deIe£tationis caufa , non difputationis inv^nifle arbitror. Nam & fe- 
culis multis ante gymnafia inventa funt , quam in his philofophi garrire 
cocperunt ; & hcc ipfo tcmpore , cwm omnia gymnafia pliilofophi teneant , 
tatnen eorum auditores { 5 ) difcum audire , quam philolbphum , malunt -• 
qui fimul ut increpuit , in media oratione de maximis rebus & graviffimis 
difputantem philofophum omnes unftionis caufa relinquant . Ita leviflimam 
.deleclationcm graviflimsc, ut ipfi ferunt, utilitati anteponunt. Otium autem 
quod dicfs tfsG , afsentior : verum otii fruftus eft , non contentio animi ^ 
ied rclaxatio. 

VI. Sa?pe ex fbcero mco audivi , cum is dicerct , fbcerum fuum Lse- 
Jium femper fere cum Scipione folitum rufticari , eofiue incredibiJjter re- 
puerafcere efte folitos, cum rus ex urbe, tanquara e vinculis, evolavifsent. 
J^on audeo dicere de talibus viris , fcd tamen ita folet narrare Scacvola , 
conchas eos, 8c (6) umbilicos ad Cajetam , & ad Laurentum legere con- 
fuefse , & ad omnem animi remiflionem ludumque dcfcendere. Sic enlm ie 
res habet : ut, quemadmodum volucres videmus procreacionis at^ue utilita- 
tis fuje caufa fingere & conftruere xiidos ; ^afilera autem , cum alicjuid ef- 
fecerint, levandi laboris fui canfa , paflim ac libere f^Uifas opere volitare: 
iic noftri animi forenfibus negotiis , atque urbano opere defefsi, geftiunt, ac 
volitare cupiunt , vacui cnra ac labore . Ita^jue illud , quod ego ( 7 ) ia 
caufa Curiana Scxvolx dixi , "non dixi fecus ac fentiebam . Nam fi , in- 
quam, ScjEvoIi , nullum erit teftamentum recle faftumj nifi quod tu fcri- 
p^eris , omnes ad te cives cum tabulis veniemus ; omnium teftamenta tu 
icribes unus . Quid igitur ? inquam : quando ages negotium publicum > 
quando amicorum.*' quando tuum ? quando denique nihil ages.^ Tum illud 
addidi : Mihi enim liber cfse non videtur , qui non aliquando nihil agit * 

Y z la 



. ( j ) lyifcum audire') Difcus eft moles fcr- (6) Vmbilicos^ Id efl , lapillos umbilico- 

^i vcl plumbi, vcl etiam lapidis, quara juve- rum inflar habcntes • Quod nofter hic vocac 

Jies cercatmi ultra mctam aliqium, & fincm eonchas 6* umbilicos , Val. Maximus lib. i.c. 

toaftitutum, alius alio longius , projicerc co- S. vocat conchulas & calculos, Pearcius. 

nabantur . Quod ludi genus eleganter defcri- (*) Laurentum) Man. f.Hcrinum. 

pUtHonricrusOdyfs.Iib.vuu Difcum, quam (7) ^» raufa Curiana) In oratione miam 

phiiofophuni audire malle^ non finc prorer- Jbabui pro Curio , cujus caufa expofita cil li- 

bu fpecie djcitur de ca, qui ad ineptasvolu- bro fuperiore, cap. 39. Prtffi. 
piates propcnfior eft , quam ad utilia . PrufieUs 



Digitized by 



Google 



1^6 DEOR^TORE 

In qua pcrmanco , Catule , fententia ; meciue ,. cum hue veni , hoc ipfum 
nihil agere , & plane cefsare , deleaat . 

Nam, quod addidifti tertium, vos eos efse, qul vitam infuarcm finehis 
ftudiis putaretis, id me non modo non hortatur ad difputandum, fed etiam 
deterr^t. Nam ut C. Lucihus, homo doftus & perurbanus, dicere folebat, 
ca ^ qu« fcriberet , neque ab iudoiaiflimis , neque a doaifsimis legi velle ; 
alteri nihil intelljgcrent , altcri plus fortafse , ( * ; quam ipfe ; quo etiam 
fcripfit, (8) 'Perfium non curo legcrc: fhic enJm fuit, ut noramus, omnium 
fere noftrorum hominum do£lifsimus : ) (9) L^elium D?cimum volo^ ( qucni 
cognovimus virum bonum , & non illitcratum , fed nihil ad Perfium;) 
fic ego , fi fam mihi difputandum fit de his noftris ftudiis, nolim equidem 
apud rufticos , fed multo minus apud vos. . MaJo enira non intciligi ora- 
tionem meam , quam reprehendi*. 

VII. Tum Cir/ar , Eiuidem , inquit , Catule , jam mihi videor navafse 
opcram , quod huc venerim . Nam hxc ipfa recufatio difputarionis , difputa- 
tio qudcdam fuit mihi quidem perjucunda . Sed cur impedimus Antonium , 
cujus audio efle partes , ut de tota eloqucntia diiferat , quemque jamdudunt 
Cotta & Sulpicius expeftant.^ 

Ego vero , inquit Craflus , neque Antonium verbum facere patiar , & 
ipfe obmute/cam , nifi prius a vobis impetraro . Quidnam ? inquit Catulus- 
Vt hic fitis hodie. Tum , cum ille dubitaret , quod ad fratrem promiferat, 
Ego, inquit Julius, pro utroque reJpondeo: fic faciemus: atque ifta quidenx 
conditione, vel ut verbum nullum faceres, me tenercs. 

Hic Catulus arrifit : & fimul , Praecifa , inquit , mihi quidem dubltatlo 
eft, quoniam neque domi imperaram ; & hic , apud quera eram futurus , 
fine mea fententk tam facile promifit . Tum omnes oculos in Antoniunx 
conjeccrunt.- & ille,' Audite vero, audite, inquit . Hominem enim audietis 
de fchola , atque a magiftro , & Grjecis literis eruditum : & eo quidenx 
loquar confidentius, quod Catulus auditor acceflit ; cui non folum nos La- 
tini fermonis , fed etiam Grarci ipfi iolent fuse lingua^ fubtilitatem elegan- 
tiamque concedere . Sed tamen , quoniam hoc totum , quidquid cft , fiv« 
artificium , five ftudium dicendi, fio^ nifi acceflit os, nullum poteft efle;" 

doce- 



C*) §luam iffe ) Lamb. j//aw iffe ie fe 
intelligi veliety quo 

Ca) P,erfiMm^ De quo in Bruco, cap. i6. 
Idem* 

(9) tdlium Decimum volo) Nefcio, con- 
fultone, an errorein vulgatis edirionibus com^ 
ma pofk Ldlium ponatur . Tam ma»ni"ellum 
vero vitium non paifus fum diutius Ciccroni 
adhxrefcere. Quippe Cicero fingulos fingu- 
lis opponit, Decimum Perlio i adlditque rela- 
tivum quem , non quos . Omnes veteres edi- 
tiones omitrunc iflud comma : in qu6 delen- 
do nihil dubii eft. Reflat tamen alius nodus: 
nufquam enim Decimus cognomea cft. Scd 



prajclare ad hanc rem facir,quod CI. Spanhe- 
mius in fuo traf^atu dc Re Nummaria ob- 
fcrvavit , nempe fjrpiflime prjcnomen poft- 
poni nomini •entis : lic in Di 'nyfio HaH- 
carn. habes 11^^«»' A^xrr; , & T'i»<r^T^aie^f 
J. i. Antiq. Romanaruin. Apud Dioncm quo- 
que , ipfumque Ciceroncm yir idcni dodilfi»» 
mus obfcrvavit parilcm ordinis mutationcm. 
Porro Onuphr. Panvinius in libro dc Nom. 
Roman. dicit fe Jegifle Msnltum Cndum . 
£rgo L^lius Devimus idcm valcc, ac Deeimus 
Ldl/us . Pearcius. 

(10) Nifi accept cs^ Os in hoc lococon- 
£denciam> audaciam & impudentiam quindant 



Digitized by 



Google 



^^n^mmmmmmmmmmf^^^ 



L I B E R S E C U N DU S. 1^7 

dooebo V05 , difcipuli , id , quod ipfe Aon didici , ^uid de omQi genere di- 
cendi fentiam . 

Hic pofteaquam arriftrunt^ Res mihi videcur efse, inquit, facuttate prae- 
clara , arte mediocris. Ars enim earum rerum eft, quae fciuntur . Oratorfs 
tutem omnis a&io opinionibus y non iciencia continetur . Nam & apud eos 
dicimus, qui nefciunt ; & ea dicimus , qux nefcimus ipfi « Itacjue & illi 
^ilias aliud iiidem de rebns & fentiunc, & }udicant; & nos contrarias fe- 
pe caufas dicimus: non modo uc Crafsus concra me dicat aliquando , auC 
ego contra Crafsum , cum alterutri necefse fic falfsum dicere ; fed etiam 
ut uterque noftrum eadem de re alias aliud defendac , cum plus uno ve- 
xum efst non poflic . Ut igitur in ejufmodi re , qux mendacio nixa fic , 
qux fsepe ad fcientiam non perveniae , quas opiniones hominum & fa^pe er« 
rores aucupetur, ita dicam , (i caufam putatis e(se, cur audiatis . 

VUI. Nos vero ^ & valde quidem , Catulus inquit , putamus ; atque eo 
xnagis , quod nulla mihi ottentatione videris efse ufurus . Exorfus e^ enim 
non gloriofe; magifque ^ uc tu pucas , a veritate , quam a nefcio <jua di- 
gnitate . Ut igitur de ipfo genere fum confefsus , inq^uit Antonius , artem 
efse non maximam: fic illud aftirmo , prsecepta pofse quaedam dari peracu- 
ta ad pertra£laados animos hominum , & ( ri ) ad excipiendas eorum vo- 
luntates. Hujus rei fcientiam fi quis volet magnam quandam artem efsc 
dicere, non repugnabo. Etenim cum plerique temere ac nalla ratione cau- 
fas in foro dicant ; nonnulli autem propter exercitationem , aut propter 
confueCudinem aliquam callidius id facianc; non eft dubium , ^uin ,, (1 ^uis 
aDimadvcrterit, quid fit quare alii melius quam alii dicant , id poflit nota- 
re. Ergp id ^ui toto in genere feceric, is fi non plane artem, at ^uafiar- 
tem (juandam inveneric. 

Acque utinam, ut mihi ilU videre videor in foro atque in caufis , ita 
jnunc, quemadmodum ea reperirentur , poffim vobis expouere ' Sed de me 
videro: nunc hoc propono, quod mihi perfuafi, quamvis ars non fit, tamen 
nihil else perfefto oratore praeclarius. Nam, ut ufum dicendi omittam, <jui 
in omni pacata & libera civitatc dominatur , tanta obIe£latio eft in ipfa 
facultate dicendi , ut nrhil hominum aut auribus aut mentibus Jucundius 
percipi poffit . Qui enim cantus moderatae orationis pronuntiatfone dulcior 
inveniri poteft ^ quod carmen artificiofa verborum conclufione aptius ? qui 
aftor in imitanda, «juam orator in fuicipienda veritate jucundiorj? Qpid au- 

tem 



fignificat. Opartet , inquit, me pene eflc im- Fomffe, ad exritamias . Miircr. Lambini Mfs. 

pudentem, qui vclim doccre qiiod ipfe nun- habuu eaptafidasi fed cave quid mutes ; illt 

quam didicerim: (ed quoniani oratores auda- enim vox idem valet nc hsc; ut in 'Horatii 

ciam hanc m laude ponunt , ncqtie oraror ef- cpitt. lib. i. ep. u v. 78.- 
fe bomis quifquam poteit , nifi fit idem ore 

duriort , & paulo confidentior , ag^rediar fa- ... Pomis vidtiss vtnantur avaraSf 

ne ad diccndum, quid feniiam dc cloqueniia. Excipiur. qiK'Jencs,quosifPvtvarfa^mitMnt^ 

J^rufieus • rearCiUs .. 
C n ) Ad excifieniias eorffm volnntans > 



Digitized by 



Google 



,5^ DEORjfTORE 

tem fubtiliU5, qi»m: acutse^ crebrafque fententiae ? qi:iid admrrabiKus , <juam 
res fplendore illuftrata verborum ? quid plenius , quam omni rerum genere 
cumulata oratio.^ Neque cnim ulla non propria oratoriseft res, qua? quidem 
©rnate dici graviterque dcbeat. 

IX. Hujus eft in dando confilio de maximis rcbus cum dignitate expli. 
cata feiitentia: ejufdem & Ungu^ntis popiili incitatio , & effrenati modera* 
tio. Eadem facultate & fraus hominum ad perfliciem, & integritas -ad fa- 
lutem vocatur . Quis cohortari ad virtutem ardentius , quis a vitiis acrius 
revocare , quis vituperare improbos afperius , quis Jaudare bonos ornatius ^ 
quis cupiditateni vehemehtius frangere accufando potelt? quismo^orem lc-^ 
vare mitius confolando? 

Hiftoria vero teftis temporum , lux veritatis , vlta meraorMcr , magiftra 
vit2e , nuntia vetuftatis , qua voce alia , nifi oratoris , immortalitati com- 
mendatur? Nam fi qua eft ars alia, quae verborum, aut faciendorum, aut 
deligendorum fcientiam profiteatur : aut ii quifquam dicitur , nffi orator ^ 
formare orationem, eamque variare, & diftinguere quafi quibufdam verbo- 
rum fententiarumque infignibus : aut fi via ulla , nifi ab hac una arte \ 
traditur , aut argumentorum , aut fententiarum , aut denlque defcriptionis at- 
que ordinis : fateamur aut hoc , quod hcec ars profiteatur y alienuni efte ^ 
aut ei cum alic[ua alia arte cCsq commune. 

Sed, fi in hac una eft ea ratio atque doftrina.- non^ fi qui aliarum ar- 
tium bene locuti funt , eo minus id eft hujus unius proprium . Sed , ut 
orator rffe iis rebns , quae caeterarum artium funt , fi modo eas cognorit ^ 
( ut heri Crafsus dicebat ) optlme poteft dicere : fic caeterarum artium ho- 
mines ornatius illa fua dicunt , fi quid ab hac arte didicerunt . Neque 
enim fi de rufticis rebus agricola quifpiam , aut etiam , id quod muhi y 
medicus de morbis , aut de pingendo piclor aliquis diferte dixerit , aut 
fcripferit , idcirco illius artis putanda fit eloquentia : in qua quia vis ma- 
gna efl: in hominum ingeniis, eomulti etiam fine doftrina .ili<juid omnium 
generum atque artium confe^uuntur; fed, quod cujufque fit proprium, etfi 
ex eo judicari poteft , cum videris quid quseque doceant , tamen hoc cer- 
tins nihil Qfse poteft , «juam quod omnes artes allx fine elo^uentia fiium 
munus prseftarc pofsunt, orator fine ea nomen fuum obtinere non poteft : 
ut caeteri, fi diferti fint, ali(]uid ab hoc habeant; hic nrfi domefticis fe in- 
ftruxerit copiis, aliunde dicendi coplam petere non poffit. 

X* Tum Catulus, Etfi , inquit , Antoni , minime impedlendus eft inter- 
pellatione ifte curfus orationis tuse, patiere tamen, mihit]ue ignolces . Non 
*enim pofsum , quin exclamem , ( i^ ) ut ait ille in Trinummo : ita mihi 
vim oratoris cum exprimere fubtiliter vifus es , tum laudare copiofiffime ; 
^nod quidem eloquentem vel optime facere oportet, ut eloquentiam laudet. 

De- 



. C II ) Vt ait ille in Trinummo ) Ut aic fcrvus in comocdia Plauti ,. q^at Xriniunnms 
mfcribuur , adu III. Sc. i.verf-^S. 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUl^DUS. 159 

Debet enim ^i eam laudandam, ipfam illam adhibere , ^uara laudat . Sed 
perge- porro .• tibi enim afseiuior, veftrum cCsq hoc totum , diferte dicere , 
idgue fi quis la alia arte faciat, eum afsumpto aliunde uti bono , non pro- 
prio, nec fuo. 

At Crafsus, Nox te, in^juit ,, nobis , Antoni, expolivit, hominemque red- 
diditf nam hefterno fermone unius cujufdam operis , ur. ait (15) Carci^ 
lius, remigem ali^uem, aut bajulum , nobis oratorem defcripferas , inopem 
^uendam humanitatis, atque inurbanum. 

Tura Antonius , Heri enim , ijnqtiit , hoc mihi propofueram , ut , fi tc 
refelliflem , hos a te dilcipulo^ abducerem : nunc , Catulo audiente , & 
C^^/are, videor debcre non tam pugnare tecum , quam, quid ipfe fentiara, 
dicere. Sequitur igitur , quoniam nobis eil hic , de quo loquimur , in fo- 
ro , atque in oculis civium conftituendus , ut videamus , quid ei negotii de- 
mus , cuiquc eum muneri velimus efle prappofitum . Nam Crafl^us heri , 
cum vos, Catule & Casfar, & non adefletis , pofuit breviter in artis diftri- 
butione idem, quod Graeci pleri^ue pofuerunt : ne<jue fane quid ipfe fenti:- 
ret, fed quid ab illis dlceretur, oftendit: duo prima genera quaeftionum eA 
fe, in quibus eloquentia verfaretur, unum infinitum , alterum certum. 

Infinitum mihi videbatur id dicere , in quo aliquid generatim <jua?re- 
retur , hoc modo : Expetendane eflet eloquentia : expetendine honores , 
Certuni autem , in quo -quid in perfbiiis , & in conftituta rc , & defi- 
jiita qu^reretur : cujufmodi funt , quse in foro , atque in civium caufis , 
difceptationibufque verfantur • Ea mihi videntur aut in lite ordinanda , aut 
in confilio dando efle pofita . Nam illud tertinm , quod & a Craflb ta- 
Gum eft , & , ut audio, ill^ ipfe Ariftotele^, qui hsec maxime illuftravit , 
adjunxit, etiamfi opus eft, tamen minus eft neceflarium. 

Quidnam / in^uit Catulus , an laudationes ? id enim video poni genus 
tertjum. 

XI. Ita , inquit Antonius , &: in eo quidem genere fcio & me , & 
•omnes , ^ui affuerunt , deledatos efle vehementer , cum abs te eft Popi- 
lia , mater veftra , laudata ; cui primuna mulieri hunc honorem in noftra 
civitate tributum puto : fed non omnia , quafcumque lo^uimur , mihi vl- 
dentur ad artem & ad prscepta efle revocaiida . Ex his eniiii fontibus , 
unde omnia ornate dicendi praecepta fumuntur , licebit etiam laudationem 
ornare , neque illa elementa defiderare , quae ut nemo tradat , <juis eft , 
qul' neiciat , quas fint in 'homine laudanda ? Pofitis enim iis rebus , quas 

Craf. 



Ci?) Cdctltus^ Narionc infuper Gallus, . xv. cap. 14. Ipfe TuIIms hb. de ofu. gen. 

profellione comicus poeta. Quod fervus fuif- Orat. cap. i. vidctur ipfi primuin inrer co- 

fet, fervilc nomen habuit Statius , ut notat micos locum dare . Sane apud Nonium ia 

Gellms lib. iv. cap. 20. Vixit Romx , & co- vctbd pofcin Varro principatum in argumen- 

mocdiae princeps habitus cft xtatc fua . Eum tisCsecilio dcdit .^/» argumentis Cdcilius po^ 

Jicct dicat Cicero malum Latinitatis nufto- fcit palmam y m in^tffi Terentius , in f^^^ 

rem , tamen ci primas inter comicos tribuit nibus ?lMutus . Claruit Cxcilius anno U.C. 

Volcatius Sedigitus , quod rcfcrt Gcllius lib. DIXXVII. Dc illo p(ura Voffius. Idem. 



Digitized by 



Google^ 



i5o DEOK^TORE. 

Craffus in illius orationis fuse , <|uam (14) contra collegam cenfor ta« 
buit , principio dixit, jg^^ natura^^xut fortuna darentur homlnibus , in Hi 
rebus fe vinci , pojfe animo aquo fati ; qua ipfi fibi homines parare pof. 
fent , in iis rebus fe pati vinci non poffe : qui laudabit quempiam , intelli- 
get , exponenda fibi {a) cffe fortun« bona. Ea funt , generis , pecunia? , 
propinquorum , amicorum , opum , valetudinis , formae, virium , ingenii , 
caeterarumque rerum, qu^ func aut corporis , aut extraneij ; fi habuerit , 
beue his ufum : fi non habuerit , (i) fapienter caruiffe : fi amilerit, mo- 
derate tuliffe . Deinde «juiJ fapienter is , quem laudet , quid Hberaliter , 
quid fortiter , quid jufte, «juid magnitice, «juid pie , quiJ grate , quid hu- 
maniter, «juid denique cum aliqua virtute aut fecerit , aut tulerit . Hacc , 
& quae fint cjus generis , facile videbit , qui volet laudare guempiam : & 
qui vituperare, coiitraria. 

Cur igirur dubitas, inquit Catulus , facere hoc tertium genus , quoniam 
jneft in ratione rerum ? non enim , fi eft facilius , eo de numero quoque 
eft excerpendum. 

Quia nolo, inquit , omnia, quas cadunt aliquando in oratorem , quamvis 
exigua fmt, ea fic traftare, quafi nihil poffit dici fine pracceptis fuis. Nam 
& teftimonium &pe dicendum eft , ac nonnunquam etiam accuratius , ut 
mihi ncceffe fuit in (15) Sex. Titium , feditiofum civem , & turbulen- 
tuni : explicavi in eo teftimonio dicendo , omnia confilia confulatus mei , 
quibus ilir tribuno plebis pro republica reftitlffem ; quaeque ab eo contra 
rempublicam fafta arbitrarer, expofui . Diu retentus fum , multa audivi , 
multa refpondi . Num igitur placet , cum de eloquentia praccipias , aliquid 
etiam de teftimoniis dicendis , quafi in arte tradere ? Nihil fane , inquit 
Catulus, neceffe eft. 

XII. Quid fi (quod fa?pe fummis viris accidit) mandata fint exponen- 
da , aut in ftnatu ab imperatore , aut ad imperatorem , aut scd regem , aut 
ad populum aliquem a fenatu ? num quia genere orationis in hujufmodi 
caufis accuratiore eft utendum, idcirco pars etiam haec caufarum numeran- 
da videtur , aut propriis prapceptxs inftruenda ^ Minime vero , inquit Catu- 
lus: non cnim deerit homini diferto in ejufmodi rebus facultas, ex cacteris 
rebus & caufis comparata . 

Ergo item, inquit; illa, quae fiepe diferte agendafunt, & quae ego pau- 
lo ante (cum eloquentiam laudarem) dixi oratoris effe , neque habentfuum 
locum ullum in divifioae partium , neque certum prafceptorum genus , & 

agen- 



C 14) Contra collegam ) Cn.Domicium A- ia^ Effe y Lamb. ejfe naturA & fcftnnA. 

henobarbum , Neronis imperatorisatavum , dc Cb) Sapienter) Lamb. patienter . , 

qno diccbatur non cffc mirandum , quod bar- Cif ) Sex,Titium) Hic tribunus plcbisfuit 

bam habcret ahcncara, cui 0$ ferrcum, & cor anno U. C DCLV. Cum agraria Jege lata 

plumbeum efscc . Ccnfor fuit anno U. C:. plebem fibi vellct dcmercri , confulem An- 

pCLXir. Cum L. Crafso gravcs excrcuit tonium ," qui hic Joquitur, acrem habuit ad- 

inimicicias. Vide Plinium iib* xvii. cap. i. vcrfarium . JuHhs Olfeqtiens. Idcra . 
« Valcrium Maximua lib. ix. cap. i . idem . 



Digitized by 



Google 



■P 



LIBERSECUNDUS. i6i 

agenda funt non minus diferte , quam <ju2b in lite dicuntur , objurgatio ^ 
cohortatio , confblatio : quorum nihil eft , <juod non fumma dicendi orn?.- 
menta defideret : fed ex artificio res iftae prsecepta non quaerunt . Plane , 
inquit Catulus, aflentior. 

Age vero , in^uit Antonius , qualis oratoris , & quanti hominis in di- 
cendo putas effe hiftoriam fcribere? Si , ut Grxci fcrjpfcrunt , fummi , in- 
^uit Catulus: fi , ut noftri, nihil opus eft oratore • Satis eft non effe men- 
dacem. Atqui, ne noftros contemnas , inquit Antonius, Grxci ipfi fie ini- 
tio fcriptitarunt , ( i5) ut nofter Cato, ut Piftor , ut Pifo. Erat enim hi^ 
Aoria nihil aliud , nifl annalium confe£tio .* cujus rei , memorixque publi- 
cje retinendae caufa , ab initlo rerum Romanarum uf^ue ad P. Mucium , 
pontificem maximum , t^s omnes fingulorum annorum mandabat literis pon* 
tifex maximus , afferebatque in album , & proponebat tabulam domi , pote- 
ftas ut effet populo cognofceadi , ii qui etiam nunc Annales maximi nomi- 
nantur . Hanc fimilitudinem fcribendi multi fecuti funt , <jui fine ullis or- 
jiamentis monumenta folum temporum , hominum , locorum , geftarumque 
rfirum rehquerunt. Itaque qualis apud Grarcos (17) Pherecydes, (18) Hei- 
lanicus , ( 19) Acufilas fuit , alii^ue permulti^; talis nofter Cato , & Pi- 
&or , & Fifo , qui neque tenent quibas rebus ornetur oratio , ( modo enim 
huc ifla funt importata ) & , dum intelligatur quid dicant , unam dicendi 
laudem putant effe , brevitatem . Paululum fe erexit , & addidit hiftorias 
majorem fonum vocis vir optimus, Crafli familiaris « ( 20 ) Antipater . Qx^ 
teri non exornatores rerum, fed tantummodo narratores fuerunt. 

XIII.. Eft , inquit Catulus , ut dicis . Sed ifte ipfe Caslius ne<jue diftinxit 
hiftoriam (21) varietate locorum ; neque verborum collocatione , &: tra£tu 
orationis leni & srquabili perpolivit illud opus; fed ut homo neque do£lus , 
neque maxlme aptus ad dicendum ^ ficut potuit , dolavit : vicit tamen , ut 
dicis, fuperiores. 

Minime mirum , inqult Antonius , fi ifta res adhuc noflra lingua illu*. 
Tom. I. X flrata 



C i(>\} Vt nofier CMto, ut Fiaor , ut Fifo^ 
De quibus in Bruto. 

(17) Bherecides) Athcnlenfis hiftoricuj , 
alius a Pherecyde Scyrio antiquiore , phy fi- 
co , & theologo , hiiloriam primus oratioiie 
nuraeris foluta fcripfit , Darii, Hyftafpisfilii , 
tcinporibus , adeoque ftoruit circa Olympiad. 
Ixviii. Eufcbium & Suidam, qui duos agno- 
fcunt Phcrecydas hiftoricos , gravitcr errare 
obfervtvit Scaliger , & reftc probat Voftius 
lib. IV. de hiftoricis Gr«cis cap. 4. Jdem, 

C18) HelUnicMs) HeDanici duo funt. AU 
ter Mitylenaeus , iive Lesbius , icripfit de an- 
tiquiftimis gentium principibus , & alia quam 
plurima . Herodotum annis duodccim pra?- 
cefiit, ut ex Pamphila refert Gellius iib. xw. 
cap. xziii. adeoque natus eft anno i.OIym- 
piadis. kzi. nec nifi oflogiAta quinqne poft 



annis obiit , ut teftatur Lucianus in Macro- 
biis . Alter Milefius fuit . De utroque fuo 
more Voffius erudite diiierit . Idem • 

(90) AcufiUs ) Argivus faiftoricus : quje 
vinda numeris oratione Hefiodus, eadem fo- 
luta fcripfit % aut potius hujus carmina pede- 
ftrem in fermonem tranftulit , 6c tanquam 
fua edidit , ut docet Clemens AJexandrinus 
lib. VI. Stromatum . Paulo ante Perfarum in 
Gra?cos expeditionem , hoc cft , Olympiade 
circitcr Ixxii. vixifte tradit Jofephus hb. i« 
contra Apionem . idem . 
( 20 ) AntipMter ) In firuto , c. %6* 
(zi) VMrietute loeorum ) Id eft , regio- 
num : 5c ita Cicero in cap. fe^enti , eum de 
Hiftoriae legibus fermo eft, dicit , Rerum ra^ 
tio ordinem temporum defiderut , regifnum 
defcriptioum* Pearciitt* 



Digitized by 



Google 



i62 DEORo^TORE 

ftrata non cft • Nemo enim ftudet eloquentiac noftrorum hominum , nlfi ut 
in caufis atque in foro eluceat : apud Gra^cos autem elocjuentiffimi homi- 
nes, remoci a caufis foreniibus, cum ad ca?teras res illuftres, tum ad fcri- 
bendam hiftoriam maxime fe applicav.erunt. Namque & Herodotum Hlum, 
qui princeps genus hoc ornavit, in caulis nihil omnino verfatum efle acce- 
pimus : atqui tanta eft eloquentia , ut me ^uidem , quantum ego Graece 
ibripta intelligere poflum , magnopere dtledet . Et poft illum Thucydides 
omnes dicendi artiiicio , mea feritencia , facile vicit : <jui ita creber eft re- 
rura frequentia , ut verborum prope numerum fententiarum numero confe- 
quatur; ita porro verbis aptus & preflus , ut nefcias, utrutn* res oratione, 
an verba fcntentiis illuftrentur. Atqui ne hunc cjuidem , quanquam cft la 
republica verfatus , ex numero accepimus eorum , qui caufas diftirarunt : 
& hos libros tum /criplifle dlcitur , cum a republica reaiotus , atque , id 
quod optimo cuique Athenis accidere folitum eft , in exilium pulfus eflet. 
Hunc confecutus eft Syracufius Philiftus , qui cum Dionyiii tyranni fami- 
liariffimus eflet , otium fuum confumpfit in hilloria fcribenda , maxlmecjue 
Thucydidem eft, ficut mihi videtur, imitatus. Poftea vero, ( zz ) quafi ex 
clariifima rhetoris oflicina , duo prxilantes ingenio , Theopompus , & Epho- 
rus , ab liocrate magiftro impulii , ie ad hiftoriam contulerunt : caufas 
omnino nunquam attigerunt • 

XIV. Denique etiam a philofophia profeftus prlnceps Xenophon , Socra- 
ticus ille ; poft ab Ariftorile (zi) Callifthenes , comes Alexandri , fcripfit 
hiftcriam: & hic quidem rhetorico pene more : ille autem fLiperior leniore 
quodam fono eft ufus , & quiillum irapetum oratoris non habeat : vehe- 
mens fortafle minus , ftd aliquanto tamen eft , ut mihi quidem videtur ^ 
dulcior. Minimus natu horum omnium ( z^) Timrus, quancum autem ju- 
dicare poflura , longe eruditiirimus , & rerum copia & fententiarum varie- 
tate abundantiflimus , & ipfa compofitione verborum non impolitus , ma- 
g-nani eIo<juenti«n ad icribendum attulic , fed nullum lifum. forenfem. 

Hxc 



(zi) ^ua/I ex clari/fima rie^oris officina) 
Mfs. Ihrl. I. liiinc oriiineni verborum fer- 
vat , ev chriffima quali rhetoris officina . Be- 
r.e : ciim eriMii vox quafi ad vim folius vo- 
C1S Ojficina k\'p.i\ihm ufurpctur , longe ab ea 
abefle non dcbet . Sic Cicero de Leg. iib. r. 
c. 13. Philofophi quafi oflici nAS in^huxerunt 
faptentU : & in Bruto c. 8. Dgmus ifocraus , 
quaii Judas quidMmatque oiHcina dicendt Scc, 
Idem.' 

( 25 ) Calliflhenes ) Olynrhius , Ariftotelis 
non modo dilcipulus, vcrum eti.im confobri- 
nus, ut narrac Laertius, rantaj fuit arrogan- 
tia?, ut fcfipta fua ladis Alexandri Magni fu- 
pcriorn eile pr*edicaret. Odiofus Aiexandto, 
q»iod divinos ipii decerni honores diiiiiafif- 
lct , minimeque auix 6c aflencantmm accom- 
inodatus ingenio , inita: in caput regis con- 
/uration is faifo fufpeflus , antc toFtiis mtc- 



riit Oiympjade cxin. Curtius , lib. viir. 
Prufteus • 

(24) Tim£us ) Tniiromenii in Sicilla na- 
tus , trcccntis circicer ante Chnftum annis 
Horuit , rcgnante Agachocle; cui , ob indi- 
dum exilium , ulcifcendi fludio fuit proster 
modum infenfus , adco ut in hujus prmcipis 
rcbus nullam, au^ore Suida, iidem mcreatur • 
Varia fuit dc ipfo vctcrum fententia : hic 
eximic lalidatur a Cicerone . Eum alii cen- 
feiit nulio- deie<flu quidiibet in fuas hiftorias 
intarlifle , Hefychiulque & Suidas cum.^ftfff- 
^o>X6xre«*i' , anum colleSiricem , appeJiatum 
fuirte reicrunt . Longinus iibro irtei 34^; 
Timzum dicit fxpc frigidum, & ad puerilia 
deiabi . Ait Diodorus Siculus propter iptem- 
peftivas reprehcnfioncs nuncupaium eflc ^ib- 
Tifjuot»^^, id eft rcprehenforem , Annos xcvi. 
vuit, tefte Luciano in.Macrobiis. Iddm. 



Digitized by 



Google 



L I B E R SECUNDUS. t6^ 

Hxc Clim ille dixiflet , Quid eft , in<iuit Catule , Csfar / ubi funt , qul 
Antonium Gra?ce negant lcire ? quot hiftoricos nominavic ? qu.im icienter? 
quam proprie de unoquo<jue dixit ? Id mehercule , in(juic Catulas , admi- 
rans y illud jam mirari defino , quod multo magis ante mirabar , hunc 
cum ha:c nefciret , in dicendo poffe tantum* Attjui , Catufe ,inquit Antb- 
nius , non ego utilitatem ali<juam ad dicendum aucupans , horum Ubros , 
& nonnuUos alios , fed deleitationis caufa , cum eft otium ^ legere fcleo» 
Quid ( * ) ergo efl ? fatebor aliquid tamen : ut , cnm in fole ambulem , 
etiamft aliam ob caufam ambulem , fieri natura tamen , ut colorer : fic , 
cum iftos libros ad (25) Milenum ( nam Roma: vix licet) ftudiofius legc- 
rim , fentio oracionem meam illorum cahtu quafi colorari • Sed ne latius 
hoc vobis parere videatur , haec duntaxat in Graecis itttelligo , quae ipfi , 
qui fcripferunt, voluerunt a vulgo intelligi. In philofophos veflros fi quan- 
do incidi , deceptus indicibus librorum , quod funt fere infcripti de rebus 
notis & illuftrihus , de virtute , de juftitia , de honeftate , de voluptate , 
verbum prorfiis nullum intelligo : ita funt anguftis & concifis difputationi- 
bus illigati, Pcetas ornnino , <juafi aliena quadam llngua locutos , non co- 
nor attingere . Cum his me ( ut dixi ) obleclo , <jui res geftas , aut qui 
orationes fcripferunt fuas, aut <jui ita loquuntur , ut videantur voluifle ef^ 
fe nobis, qui non fumus eruditifljmi, familiares. Sed illuc redeo» 

XV. Videtifne, quantum munus fit oracoris hiftoria.** haud fcio, an flu^ 
mine orationis , & varietate maximum. Neque tamen eam reperfo ufquam 
feparatim inftruclam rhetorum prxceptis. (i6) Sita funt enim ante oculos. 
Nam quis nefclt, primam efle hiftoriJK legem, ne quid falfi diccre aude.it; 
deinde ne quid ( * ) veri non audeat ; ne qua fufpicio gratiie fic in fcri- 
bendo ; ne qua fimultatis? Hxc fcilicet fundamenta noftra funt omnibus. 

Ip(a autem exxdificatio pohta eft in rebus & verbis. Rerum ratio ordi- 
nem temporum defiderat , regionum defcriptionem : vult etiam , quoniam 
in rebus magnis , memoriaque dignis confilia primum ; deinde afta , poftea 
eventus expeftantur , & de confiliis fignificari quid fcriptor probet , & in 
rebus geftis declarari non folum quid aftum , aut diclum fit , ftd etiam 
quomodo : & cum de eventu dicatur , ut caufi explicentur onroes , vel 
cafus, vel fapientiae , vel temericatis : hominumque ipforum non folum res 
gefti , fed etiam , qui fama ac nomine excellant', de cujufque vita , atque 
Jiatura. 

Verborum autem ratio , & genus orationis , fufum atque traaum , & 
cum lenitate quadam asquabili profluens , finc hac JudictaH afperitate , & 

X z fine 



(*) Sh^id ergo ) Larab. gUiid ergo} Efi , C16) Sita funt enim Mnt e oeulos "^J^cUio 

fateor ,l:Uquid tamen : an rcftius legr debeat : t/tafunt . N^ quo 

Ci^ -) Mifenum ) Mifeniis , mons Ompa- refercs illud fit4 ? Conjeauram confirmat , 

nkt^: oppidum vocant Jofcphus & Orofius: quod mox dicit: Hac feUtc€t jundsments »9^ 

a Mifcno quiJEneam in Italiaro fccutus crat, ta funt omnibus. Mut. 

iiomen accepit . VirgiUus /Eneid. lib. Vi. /- (*) ^«'') Vift. Man. Grut. vere 



Digitized by 



Google 



i64 DEOR^TORE 

fine fententlanitti foreufium aculcis perfequendum eft . Harum tot , tanta- 
ruoiquc rerum videtifne nulla effe prafcept^ , . quac in artibus rhetorum re- 
periantur f In eodem filentio multa alia bratorum of&cia jacuerunt, cohor- 
tationes , confolationes , praecepta , admonita , qux traftanda funt Qrania 
difertiffime : fed locum fuum in illis artibus , quae tradit» funt , habent 
nullum. ^ . 

Atque in hoc generc illa quoque eft infinita filva , quod oratori pleri- 
que (ut ctiamCraffus oftendit) duo genera ad diccndum dederunt. Unum, 
de certa definitaque caufa , quales funt , quae in litibus , qu« in deljbera- 
tionibus verfantur: addat, fi quis volet, etiam laudationes. Alterum, quod 
appellant omnes fere fcriptores, explicat nemo, infinitam generis fine tem- 
pore, & fine perfona , qu^ftionem . Hoc quid , & quantum fit , cum di- 
cunt, intelligere mihi non videntur. Si cnim eft oratoris , qua?cumque res 
infinite pofita fit , de ea poffe dicere , dicendum erit ei , quanta fit folis 
magnitudo , quae forma terrae : de mathematicis , de muficis rebus non p^ 
terit , quin dicat, hoc onere fufcepto , itcufare. Denique ei, qui profitetur 
effe fuum , non folum de iis controverfiis ^ (27 ) quae temporibus , & per- 
fonis notas funt , hoc eft , de omnibus forenfibus , fed etiam de generum 
infinitis quapftionibus dicere , nullum poteft effe genus orationis quod fic 
exceptum. i 

XV I. Sed fi illam quoque partem quaeftionum oratori vdumus adjunge- 
re vagam , & liberam , & late patentem , ut de rebus bonis aut malis , 
expetendis aut fugiendis , honeftis aut rurpibus , utilibus aut inutilibus , de 
virtute, de juftitia, de continentia , de prudentia , de raagnitudine ar^imi ^ 
de liberalitate, de pictate, de amicitia , de fide , de officio , de carteris vir- 
tutibus , contrariifque vitiis , dicendum oratori putemus : itemquc de repu- 
blica, de imperio, de re militari, de difciplina civitatis, de hominum mo* 
ribus : affumamus eam quoque partem , fed ita , ut fit circumfi:ripta modi- 
cis regionibus. 

Equidcm omnia , quae pertinent ad ufum civium , morem horainum , 
qux verfantur in confuetudine vita: , in ratione reipubHcae , in hac focicta- 
te civiJi , in fenfu hominum communi , in natura , in moribus , compre- 
hendenda effe oratori puto : fi minus , ut feparatim de his rebus philofo- 
phorum more refpondeat , at certe ut in caufa prudenter poflit intexere : 
hifce autem ipfis de rebus ut ita loquatur , ut ii , qui jura , qui leges , 
qui civitates conftituerunt , locuti funt , fimpliciter & fplendide , finc ulla 
feric difputationum^ & fine jejuna concertatione vcrborum. 

Hoc 



C»7> g«^* fimpQfilMS ^' perfonis not« illa non ieCxgxitLtut temporihHS tu ptrfonis^ ^v& 

funO Inufitacam hanc effe locutioncm arbi- in Part. Orat. Alterum infinitum , nullisne^ 

tratusj cft lambinus , & Jcgit Mtstd y quod que perfonis , neque temHribus notatum . Et 

veliemenrer probo. Sic cnim olira ediditMa- alibi.- Ita difceptatienes eA , quA in iis con^ 

niitius, & fic Ciccro in lib. i. dc Or. c. 31. trovorfiis oriuntur, quA funt certts perfonts 

dillinguit infinitam qujeftioncm a /inita, quiit o* temporibus notaiae &c, Pearcius^ 



Digitized by 



Google 



L I B E R S EC U N D U S. i6^ 

Hoc loco, ne qua fit admiratio , fi tot , tantarumqae rerum nulla a me 
prsecepta ponentur, fic ftatuo. Ut in cxteris artibus, cum tradita funt cu« 
iu/que artis diificillima , reliqua, quia aut faciliora, aut fimilia fint , tradi 
i3on neceffe elfe: ut in piftura , qui hominis fpeciem pingere perdidicerit , 
pofle eum cujufvis vel formse , vel setatis , etiamfi non didicerit , piogere : 
jieque efle periculum , qui leonem aut taurum pingat egregie', ne idem ixi 
mulcis aliis quadrupedlbus facere non poffit : neque enim eft omnino ars 
ulla, in qua!:omnia, qux illa arte effici poffunt , a doftore tradantur ; kd 
qui primarum Sc certarum rerum genera ipfa didicerunt , reliqua non in- 
commode perfequuntur : fimiliter arbitror , in hac five ratione , five exer- 
citatjone dicendi, qui illam vim adeptus fit, uc eorum mentes , qui aut de 
repubiica , aut de ipfius rebus , aut de iis , contra qucs , auc pro quibus 
dicat , aliqua ftatuendi poteftate audiant , ad fuum arbitrium movere pof- 
lit , hunc de toto illo genere rcliquarum orationuni non plus quseliturum 
effe quid dicat , quam Polycletum illum , cum Herculem fingebat , quc. 
madmodum pellem , aut hydram fingeret , etiamfi hacc nunquam feparatiai 
facerc didiciffet. 

XVII. Tum Catulus : Prafclare mihi videris , Antoni , pofuiffe ante ocu- 
los , quid difccre oporteret eum , qui orator effet futurus ; ( ^8 ) quid , 
etiamfi non didiciffec , ex eo , quod didiciffec , affumeret . Deduxifti enim 
totum hominem in duo fblum genera caufarum; cartera innumerabilia exer- 
citationi & fimilitudini reliquilH . Sed videto , ne in iltis duobus generi- 
bus hydra tibi fit & pellis : Hercules autem , & alia opera majora , ne 
in illis rebus , quas praetermittis , relinquantur . Non enim mihi minus . 
operis^videtur de uriiverfis gcneribus rerum , quam de fingulorum caiifis , 
ac multo etiam ma)us de natura deorum , quam de hominum litibus di« 
cere • 

Non eil ita , inquit Antonius . Dicam enim tibi , Catule , non tam do- 
ftus , quam ( id quod eft majus ) expertus - Omnium caeterarum rerum 
oratio , mihi crede , ludus eft homini non hebeti , neque inexercitato , ne- 
que communium literarum , &: politioris humanitatis experti . In caufa- 
rum contentionibus magnum eft quoddam opus , atque haud fciam an de 
humanis operibus longe maximum : in quibus vis oratoris plcrumque ab 
imperiti exitu & viftoria judicatur : ubi adeft armatus adverfarius , qui fit 
& feriendus & repellendus / ubi fspe is , qui rei dominus futurus eft , 
alienus atque iratus , aut etiam amicus adverfario , & inimicus tibi eft : 
cum aut docendus is eft , aut dedocendus , aut reprimendus , auc incitan- 
dus , aut omni ratione ad tempus , ad caufam oratione moderandus : in 
quo f^epe benevolentia ad odium , odium autem ad benevolentiam deducen- 

dum 



,Ci8) £{«ii, itiMmfi non didicijftt ) Lam- etiam, f non didiciffet , ex ea , quod didi 
binum fccutus fum , clegantioremquc ccnfeo ciffet , ajfimeret. Vulgo Quid , etiamfi 6cc* 
orationem fore , fi fic eam interpujigas , §^d Idem • 



Digitized by 



Google 



i66 DEOR^TORE 

dutn eft .• qui tanquam macliinatione aliqua , tum ad feveritatem , tum ad 
remiffionem animl , tum ad triftitiam , tura ad Ijetitiam eft coatorquendus . 
Oranium feiitentiarum gravitate , omnium vcrborum ponderibus eft uten- 
dum • Accedat oportet aftio varia , vehemcns , plena animi , plena fpi- 
ritus], plena doloris , (ipj plena veritatis . In his operibus fi quis illara 
artem comprehenderit » ut ^ tanquam PiiiJias , Mjner vae fignum ^fficere 
poffit ; uon fane , ( 30 ) quemadmodum in clypeo idem ille artifex xnino- 
xa illa opera facere difca.t , laborabit. 

XVIII.. Tum Catulus i Quo ifta majora ac mirabiliora fecifti , eo me 
major expe£l:atio tenet , quibufnam rationibus , quiiyufe prxceptis ea tanta 
vis comparetur : non quo mea quidem jam interlit , ( neque enim actas id 
mea defiderat , & aliud quoddam genus dicendi nos fecuti fumiis , qai 
nunquam fententias de manibus judicum vi quadam orationis extorfimus , 
ac potius placatis eorum animis , tantum quantum ipfi patiebantur accepi- 
mus ) fed tamen ifta tua , nullum ad ufum meura , tantum eognofcendi 
■ftudio addii£lus , reuiiro . Nec mihi opus eft Grarco aliquo do£lore , qut 
mihi pervulgata pia^cepta decantet , cum ipfe nunquam forum , nunquam 
ullum judicium afpexerit ; ut Peripatcticus ilie dlcitur Phormio ; cum An- 
nibal Carthagine expulfus Ephefum ad Aotiochum veniflet exul ; proque 
eo , quod eius nomen erat magna apud omnes gloria ,. invitatus effet ab 
hofpitibus fuis , ut eum , quem dixi , fi vellet , audiret ; cumque fe non 
nolle dixiffist ; locutus effe dicitur homo copiofus aliquot horas de impera- 
toris officio , & de omni re militari . Tum , cum carteri , qui, illum aii- 
dicrant , vehementer elTent deleftati , quj^rebant ab Annibale , quiJnain 
ipfe de illo philofopho judicaret . Hic Pcenus non optime GrseCe , fed ta- 
men libere refponrliiTe fertur , multos' fe deliros fenes faepe vidiffe : fed 
qui magis , quam Phormio , deliraret , vidiffe neminem ► Neque mehercu- 
le injuria : quid enim aut arrogantius , aut loquacius fieri potuit , quam 
Annibali , qui tot annos de imperio cum populo Romano omnium gen- 
tium viftore certaffet , Graecum. hominem , qui nunquam hoftem , nun- 
quam caftra vidiffet , nunquam denique minimam partem ullius publici 
muneris attigiffet , praecepta de re militari dare ? Hoa mihi facere omnes 

ifti , 



(ap) Flena veritatis ) Id elt , plena iis 
aftcdibus , qiios non pr« fe tcrt , fed revera' 
hibet Orator . Quindiil. Inft. Or. lib. 6. c. 
2. Hiftrioniim affedus falfos vocat , Orato- 
xdm i/^flJ > additqu^ , nec agamus (fc. nos 
Oratores ) yfm qnafi alienam , fed aJfHma" 
mlis illu^ dolorem . Vidc etiam quar de ea- 
dem re loquitur Nofter in liujus hbri c. 45. 
46. 47. idem. 

( ?o ) Slfferjtadmodum in clypeo idem ille 
artifex ) Mctuo , ut fit hic locus integcr • 
Per voces idem tlle artifex fjgnificatur Phi- 
dias; nuni igitur hoc d;ci Antonius , nemi- 
nera fculptorem labociturum effc , qucraadmo-* 



num Phidtas difcat faccre iila opera minora? 
Niiiil minus : fcd quemadmodum ipfc difcat • 
Emendandum igitur Jocum hoc modo ccnfeo. 
l^en /ane, qHemndmodnm in cly^eo, ut ide^ 
ille arttfex , mmorji illa opera facere difcmt^ 
laborabit* Indoctisjibrariis voces «^ dcquem" 
admodum idcm fignificarc forfitan vidcban- 
tur . Nunc vcro poftcrior fentcntia priori 
bcnc relpondet . Senfus autcn» cft : Si guis 
poflit erficerc fignuui Minervas , ut cffccit 
Phidias, faciie difcet minora illa opera , qus 
in clypeo cranf , faccrc, ut idcm Phidias fc- 
cilc didicit • Idem . 



Digitized by 



Google 



L I B E R S E C U N D U S, 167 

liH, qui de arte dicendi pr^cjpiunt*, videntur . Quod cnim ipfi experti 
non iunt ^ iJ doccnt carteros . Sed hoc iuinus fortafle crrant , <juod non 
te , ut Annibalem , ftd pueros , aut adoleicenturos doccre conantur. 

XIX. Erras\, Catulc , inc[uit Antonius . Nam egomet in jnuhos jam 
Phormiones inddi * Qin's cnim eft illorura Graecorum , qui quenquam no- 
ftrura quidquam intelligere arbitrctur /* Ac mihi quidem non ita molefti 
funt j facile omncs pcrpetior & perferb . Nam aut aliquid afferunt , quod 
mihi non di/pliceat : aut efficiunt , ut me non didiciffe minus posniteat « 
Dimitto autem eos non tam contumeliofe, quam philorophum illum Anni« 
bai , & co ibrtafTe plus habco etiam negotii .- fed tamen cft corum do- 
ftrina , quantum cgo judicarc poffum , pcrridicula • Dividunt cnim totam 
rem in ^uas partes , in cauiie controverilam , & in quxftionis . Caufam 
appellant , rcm pofitam { * ) in difceptationc rerum & controverfia .• qua" 
Jiionem autem , rcm pofitani in infinita dubitationc . De caufa praecepta 
danc : de altera parte diccndi mirum filentium cft . Dcnique faciunt quafi 
membra eloquentiae' , invenire <juid dicas , inventa dilponere , deinde orna- 
re verbis , poft memorix raandare , tum ad extremum agere , ac pronuu- 
tiare : rem' ianc non reconditam . Quis enim hoc non iua fponte videric , 
nerainem pofle apte dicerc , nifi & quid diceret , & quibus verbis , & 
quo ordiue diceret , haberet , & ea merainiffet ? Atque hxc ego non re- 
prehcfldo ; fed ante oculos pofita effe dico , ut eas item quatuor , quin- 
que, icxvc partes, vel eciam ieptem , ( <[uoniam aliter ab aliis digerun- 
tur ) in quas cft ab his omnis oratio diftributa . Jubent enim exordiri 
ita, ut eum, qui audiat benevolum nobis faciaraus, & docilem , & acten- 
tura. Deinde rera Jiarrarc , ita ut vcrifimilis narratio fit , ut apcrta ., ut 
brevis . Poft autem dividere caufara , aut proponerc: noftra confirmare ar- 
gumentis ac ratioiiibus .* deinde contraria refutare. Tum autem alil con- 
clufionem orationis , & quafi perorationem collocant .* alii jubeni , ante<» 
quara perorctur , ornandi , aut augcndi caufa , digredi ; deinde conclude- 
re , ac perorarc . Ne harc quidcm reprehendo : funt enim concinnc diftri- 
buta : fec tamen , id quod ncceffe fuit horainibus expertibus veritatis , non 
perite. Quac cnrm prxcepta principiorum , & narratlonum effe voluerunt , 
ea in totis orationibus iunt confervanda. Nam & ego mihi benevolura ju- 
dicem facilius facere poffum in curfu orationis ; quam cum omnia funt 
inaudka : docilem autem , non cum polliceor me demonftraturum , fed 
tum, cam doceo, .& explano v attencum vero , crebro tota aftione exci- 
candis dientibus judicum , non prJma denuntiatione cfficerc poffumus . 

Jarai vero narrationem guod jubeilc verifirailem effe, & apertam, & bre- 
vem , refte nos admonent , Qiiod ha?c narrationis magis putant effe pfo- 
pria , quam tocius orationis , valde mihi videntur crrare : omninoque in 
hoc omnis cft £rror , quod cxiftimant , artificium effe hoc quoddam non 

diffi- 



( * ) /» difcipt. ) JLamb, in difceptMtonc finita rtrum controvtrfarum : 



Digitized by 



Google 



idS DEOR^TORE 

diffimile caftcrorum; cujufmodi de ipfo jure civili hefterno die CrafluiJ com- 
poni poffe dicebat : ut genera rerum primum exponerentur , in^uo vitium 
eft, fi genus ullum prxtermittatur : deinde fingulorum generum partes, in 
quo & deeffe aliquam partem , & fgperare, mendofum ell: tum verborum 
omnium definitiones , in quibus nccjue abeffe quidquam decet , ne^jae re- 
dundare . 

XX. Sed hoc in jure civili , fi etiam in parvis aut mediocribus rebus 
doftiores affequi poffunt ; non idcm ftntio tanta hac in re , tamque im- 
menfa poffe fieri. Sin autem qui arbitrantur , deducendi funt ad eos , qui 
hxc docent . Omnia jam explicata & perpolita affequentur . Sunt enim in- 
numerabiles de his rebus libri , neque abditi , neque obfcuri . Sed videant 
quid velint, ad ludendumne, an ad pugnandum arma fint fumpluri. Aliud 
cnim pugna & acies : aliud ludus campufque nofter defiderat. Attamen 
ars ipfa ludicra armorum, & gladiatori, & militi prodeft aliquid: fed ani- 
mus acer , & prj?fens , & acutus idem atquc verfutus inviftos viros effi- 
cit, non difficilius artc conjunfta . 

Quare ego tibi oratorem fic jam inftituam , fi potuCro , ut, quid effice- 
re poffit , ante perfpiciam . Sit enim mihi ( ? i ) tinftus literis ; audierit 
aliquid , legerit , ifta ipfa praecepta acceperit : tentabo quid eum deceat , 
quid voce , quid viribus , quid fpiritu , quid lingua efficere poffit . Si in- 
telligam poffe ad fummos pervenire: non folum hortabor, ut elaboret, fed 
etiam, fi vir quoque mihi bonus videbitur, obfecrabo. Tantum ego in ex- 
cellente oratore , & eodem viro bono , pono effe ornamenti univer/ac civi- 
tati: Sin videbitur , (32) cum omnia fumma feccrit , tamen ad mediocres 
oratores effe veaturus: permittam ipfi, quid velit; moleftus magnopere non 
ero. Sin plane abhorrebit, & erit abfurdus: ut fe contineat , aut ad aliud 
ftudlum transferat , admonebo. Nam neque is , qui optime poteft, deferen- 
dus ullo modo eft a cohortatione noftra ; neque is , qui aliquid poteft, de- 
terrendus : quod alterum , divinitatis mihi cujufdam videtur : alterum , vel 
non faccre quod non optime poffis , vel facere quod non peffime facias , 
humanitatis : tertium vero illud , clamare contra quam deceat , & quam 
poffit , hominis eft, ut tu , Catuie, de quodam declamatore dixifti , ftulti- 
tiat fuae quam plurimos teftes domeftico praeconio colligentis . De hoc igi- 
tur, qui erit talis, ut cohortandus adjuvandufque fit, ita loquamur, ut ei 
tradamus ea duntaxat , quas nos ufus docuit , ut nobis ducibus vcniat ea, 
quo finc duce ipfi pervenimus , quoniam meliora docere non poffumus. 

xxr. 



(51) Tificius Uteris ) Contra Budazura Ciccronem vcllc. Lcge igitur cum Mls.Cant. 

jftaec cxplicat P. Vidorius, Var. Left. x. 17. VVag. Harl. & Joan. cum omnia fumme /<?- 

Grut. cerit , id eft » cum omnia tentavcrit obnixc , 

Cg2) Cum gmnia fumme fccerit &c.) Ut 6c nunibus (ut ajunt) pcdibufque . Ficri vc- 

fc habct vulgata ic6kio fumma, nifallor, Ci- ro potcft , ut , aiiquis totis viribus conetur, 

cero aliud dicit, ac dicere vult. Omnia fum* nihil tamen proficiat. paffim.apudCiceroncm 

ffut facert 9 cft , cfle perfcdum in iis rcbus, occurrunt , /Mmi»^ follicitarc, /«wwtf contcn- 

quas quis aggrcditur. Scd patet ex vcrbis fc- dere &c. Fearcius . 
qucntibus, tamen ad mediocres &c. non hoc 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. 169 

XXr. Atque , ut a familiari noftro exordiar , hunc ego , Catule , Sulpi- 
clum, cum primum in caufa parvula adolefcentulum audivi, voce, & for- 
ma , & motu corporis , & reliquis rebus aptum ad hoc munus , de quo 
quaerimus : oratione autem celeri & concitata , ( quod erat ingeaii ) & 
verbis effervefcentibus , & paulo nimium redundantibus (quoderat aetatis) 
non fiim afpernatus. Volo cnim fe etferat in adolefcente fecunditas . Nam 
facilius , ficut in vitibos , revocantur ea , quae fefe nimium profuderunt , 
quam , li nihil valet materies , nova farmenta cultura excitantur ; ita vo- 
lo effe in adoleicente , unde aliquid amputem i non enim poteft in eo efle 
fuccus diuturnus , quod nimis celeriter eft maturitatem aflecutum . Vidi 
ftatim indolem , neque dimifi tempus , & eum fum cohortatus , ut forum 
fibi ludum putaret efle ad difcendum ; magiftrum autem , qupm vellet , 
eligeret: pie quidem ii audiret, L. Crafliim. Quod ifte arripuit, & ita kk 
fadlurum confirmavit , atque ctiam addidit , gratias fcilicet caufa , me quo- 
qiie fibi magiftrum futurum , Vix annus interceflerat ab hoc fermone co- 
hortationis mea? , cum ifte accufavit C. Norbanum , defendente me . Non 
eft credibile , quid interefle mihi fit vifum inter eum , qui tum erat , &, 
qui anno ante fuerat . Omnino in illud genus cum Crafli magnificum , at- 
que prsclarum natura ipfa ducebat : fed ea noa fatis proficere potuiflet , 
nifi eodem, ftudio atque imitatione, intendiflet , atque ita dicere confueflet , 
ut tota mente Crafliim atque omni animo intueretur. 

XXII. Ergo hoc fit primum in praeceptis meis , ut demonftremus, quem 
iirJtetur., atque ita, ut, quac maxime excellant in eo quem imitabitur , ea 
diligentiffime perfequatur. Tum accedat exercitatio , qua illum , qucm ante 
delegerit , imitando efiingat , atque ita exprimat , non ut multos imitatores 
f^pe cognovi, qui aut ea, quae facilia funt, aut etiam illa, quae infignia , 
ac pene vitiofa, confcftantur xmitando . Nihil eft facilius , quam amiftum 
imitari alicujus, aut ftatum, aut motum. Si vero etiam vitiofe aliquid eft, 
id fumere, & in eo vitiofiim efle , non magnum eft : ut ille , qui nunc 
etiam , amifla voce , furit ia republica Fufius , nervos in dicendo C Fim- 
brias , quos tamen habuit ille , non aflequitur ; oris parvitatem , & verbo- 
rum latitudinem imltatur . Sed tamen ille nec deligere fcivit, cujus potit 
fimum fimilis eflct , & in eo ipfb , quera delegerat , imitari etiaift vitia 
voluit, 

Qui autem ita faciet , ut oportet , primum vigilet necefle eft in deligca- 
do : deinde , quem probavit , in ep, qua: maxime excellent , ea diligentifl 
fime perfequatur. Quid enim caufac cenfetis eflie , cur aetatcs extulerint fin- 
gula prope genera dicendi ^ quod non tam facile in noftris oratoribus poi^ 
fiimus iudicare , quia fcripta , ex quibus judicium fieri poflet , noa multa 
faue reliquerunt , quam in Graecis: cx quorum fcriptis , cujuique aetatisquas 
dicendi ratio , voluntafque fuerit, intelligi poteft. ^^ \ 

Antiquiflimi fere funt, quorum quidem fcripta conftent , Pericles , atque 

Alcibiades , & eadem astate Thucydides ; fubtiles , acuti, breves , ienten- 

tiis magis, quam verbis abundantes. Non potuiflet accidere , ut unum eflet 

omnium genus ^ nifi aliquem fibi proponerent ad imitandum. Confecutifiint 

Tom. I. Y hos 



Digitized by 



Google 



I70 DEOR^TORE 

ho« Critias, Thcramcne* , Lyfias. Multa Lyfiae fcripta funt, nulU Critiae ^ 
de Thergmene audivimus . Omnes etiam tum retinebaht illum Periclis foc» 
cem, fed erant paulo uberiore filo . Ecce tibi exortus eft Ifocraoes , magi- 
fter iftorum omnium, cujus c ludo, tanquam ex equo Trojano , (* ) meri 
principes exierunt; fed eorum partim in pompa^ parcim in acie illuftres ef^ 
fe voluerunt. 

XXIIL Itaque 8c illi, Theopompi, Ephori, Philifti , Naucrata, multi^i» 
alii naturis differunt : voluntate aucem (}?) fimUes funt inter .fefc , £c 
magiftri: & ii, qui fe ad caufas contulerunt, ut Demoftbencs , Hyperidesi 
Lycurgus, iEfchines , Dinarchus , allique complures , ctfi inter ie parci 
fton fuerunt , tamen funt omnes in eodem veritatis imitandar genene verfa^ 
ti, quorum quamdiu manfit imitatio, tamdiu genus illud dicendi, ftudiumu 
que vixit. ; 

Pofteaquam, extinflis his, omnis eorum memorla fenfim obfcurata eft & 
evanuit , alia ^uardam dicendi molliora , ac remiffiora gen^ra vigiierunt . 
Inde Demochares , quem a)unt fororis filium fuilfe Demofthenis ; tum Pha% 
lercus ille Demctrius, omnium iftorum , mea fententia, politiffimus, aliiqua 
corum fimiles cxtiterunt . Quae fi volemus ufque ad hoc tcmpus pcrfequi , 
intcUigcmus , ut hodie Alabandenfem illum Meneclem , & ejus fratrem 
Hieroclem, guos ego audivi, tota imitatur Afia: fic fempcr fuKTe aliquem^ 
cujus fe fimiles pleriqne eiTe vcllent. 

Hanc igitur fimiiitudinem qui imieatione aflequi volet, tum exercicatioai'^ 
bus crcbris atque magnis, tum icribendo maxime perie^juatur . Quod & hic 
softcr Sulpicius faccret , multo cjus oratio eflcc preffior : in qua nunc in^ 
terdum , ut in hcrbis ruftici folent dicere , in fumma ubertate ineft Iuxu« 
rics quxdam, quz ftylo depafcenda eft. 

Hic Sulpicius i Me quidem , inquit , re£te moncs , idque mihi gratum 
€ft : ikd ne te quidem , Antoni, multum fcriptitalTe arbitror . Tum ille : 
Quafi vero, inquit, non ea praecipiam aliis , <JU2 mihi ipfi defuat. ( J4 ) 
Sed tamen (i^) ne tabulas qiiidem conficere exiftimor; verum k in hoc^ 

ex 



C*) Meri^ Man. innumeri. 

C ?3 ) Similes funt (^ inter fef$ , & /»4ii- 
firi ) Grutcrus obnixe nimis contendit pro 
y\x\gm Jeftionc, & infer fefe mngifirii fcd, 
fuid velit imter fefew^ijiri, ncfcio, Ao^to- 
ritatc igitur Mft. Cant, Norf. iiod. Bal. Nov. 
Wag. necaon dmniinii yetenim cditionum fic 
Iftcum rcfinxi , wlunt^te mutem fimiles funt 
& i»ter fefe , Ck mtLgiJiri . Hoc fcnfu : Ojh^ 
xiet illi difcipuli Ifocraris idem fcribendi ge-* 
X1US fccuti funt,* omnefque Ifocpati», magi^ri 
iiii * in fcribendo (imiles funt « Sequitur ergo 
qutxi hoc exemplo probare voluit Antonius» 
eos omMCs siiquem , ncraps Ifocratem • fibi 
imiKnduni prQ|iofui/7fl • li$mm 

C^4) Sed tmmen nt , &c.) Hffc cft Anto- 
nii fpatentia • Non tanieg fum in fcribendo 



tani negligens , quam dicis . QuemadmodunB 
enim cxi/timor non con6ccre cabulas « quas 
tamcn a m^ confici fatis probat r^s mea fa- 
niliaris redle adminiArflta: ncfcribendi cxer- 
citationem penitus a me nonomitti, fatis de-* 
clarat haec mea, quantulacumquc eft , diccndi 
facultas.& copia , quam videhcet nunquam^ 
nifl crcbro multumqoe fcribcndo / aflecutus 
e/lem. Prufleus, 

(jy) l^e tmhultis Tquldem confieere^ Vete- 
res Komani tabuias rei familiaris fua* con^c-' 
re folebant : qui eas non conficerenc , fiii- 
rum rerum negligcntiores putabantur • De 
tabulis domeflicis Romanorum vide Teftim. 
Afconii in Iej(. Hofihunni Toni. 4. Pms^ 
cius • 



Digitized by 



Google 



L I B E R S E C JJ N D U S. 171 

fn n hmiliAti mea, & in illo» ex co , ^uod dico, ^uantulum id ciimque 
eft^ quid :facia«| judicari poteft. 

At9[ue tSe raoien mulcos videnjkus » «jui neminem imltentur ^ & Hiapee 
ixatur« , ^uod velint , fine cuhifquam fimilitudine coofequantur : quod & 
ia vcbi5 animadvetti reAe poteft ^ Cxfar , & Cotta ^ quorum alter inufita. 
tum cfufdem noftris oratoribus leporem queadam, & falem ; alter acutiffi- 
mum^ & fubtiliffimum dicendi genus eft confecutus . Neque vero (^ ) ve« 
fter acqualis Curio, patre, mea fententia , vel cloquentiffimo temporibus iU 
lis, quemquam mibi magnopere videtur imitarj : <}ui tamen Verborum gra* 
vitate , & elegantia , & copia , fuam quai^dam expreffit quafi formam\ 
figaramque dicendi ; quod ego maxime potui )udicare in ea caufa , quant 
ille contra me apud centumviros pro fratribus Coffis dixit . In qua nihH 
illi defuit, <{uod non 4nodo copiofus > ied etiam fapiens orator habers d&> 
beret. 

XXIV. Vernm y ut ali^uapdo caufas deducamus illum , <;uem conftitui* 
tnus, Sc eas quidem , in quihysks pluiculum negotii eft » ludiciorum at^jue 
litium , ( riierit ali<juis fortafiRe hoc prafceptum : eft enim non um acutum ^ 
^uam neceflarium^ magifque monitoris non fatui , quam eruditi magiftri ) 
boc ei primum.prarciplemus , «juafcum^ue caufas erit a&urus , ut eas dili* 
genter, penitufque cognofcat . Hoc in ludo non prsecipitur : faciles enim 
cauias ad pueros deferuntur . Lex peregrinum vetac ia murum afcendere : 
afcendit: hofies repulit: accufatur: nibil eft negotii, hujufmodi caufam co» 
guofcere. Re^e jgicur nihil .de caufa difcenda praecipiunt • Uxc eft enim 
in ludo caufarum fere formula • At vero in foro , tabulx , teftitnonia ^ 
( 36 ) pai^la, conventa» ftipulationes y cognationes^ aSinitates, decreta , rtC-» 
ponfa , vita deni^jue eorum , qui in caufa vertantur ^ tota cognoft:endft 
eft.* quarum rerum negligentia plerafcjue caufas, 2c maxime privatas ( fune 
enim muko fxfc obfcuriores ) videmua amitti. Ita nonnulli , dum operant 
fuam^multam exiftiitiari-^rohxnt , ut toto foro volitare^ & ^caufa ad caufam 
ire videantur, caufas dicunt incognitas. In quo eft illa ^idem magna of- 
fenfio, vel negligentix, fufceptis rebus ^ vel perfidias , receptis *. &d etiani 
illa major opinione , guod neoK) poteft de ea re ^ quam noa novit ^ noa 
turpiffime dicere. Ita diini (37) inertias vituperatioQem , qus ma^ .ieft ^ 
conteninunt , afiiequuntur etlam illam , quam magis ipfi fugiunt , tar» 
ditatis. 

Equidem foleo dare operam , ut de fua ^ulf^e re ts^ rpfe doceat ^ & 

y a ut 

'^*'^^^™'*^^^*^^^*??^^^?^^^^^^*^***^^**"'*^^*''^"^^**^*'**^*^**'^''^**^^^^^^^^^^'^^^^ 

C*) F^er) Lunb» luf/hr* inter Polonos f^m tMnnmt», Jioankkil mtH 

( 36 ) ^ait0 , €0nventa ) Lambinas 8r in tato caoien leim « ufittte dkuatur « Idtm * 

faoc loco 9 & nunnuHis aliis fimilibus comma <}r) I»ertU ) Locus hic Ldmbinmn: Sc 

delevit, & fic legit , Pft&s convinta . Stre- aliioi exereuit» fumnon yiderent, qufMBioda 



batuf etiam dicit doftimmoa qitofdaim virosfic inertiat vkupenttio p^ec dici mxpx , _ 

olioi regifte* Nec aliter Ulpianu» m libro. ju«i tarditAri»» Inertsd Ainil aiiiid defigtMet ^^^ 

ris gentium - Soltffms tnim diare pa^a con« artis ignorantiam , qua? in- «ramc £ttc eft 

Yenta inej[e hmA fidjti judiiiis • Iramo hodie Vitiura maximum. Ver^ 



Digitized by 



Google 



174 D E R jST R E 

ut nc quis allus adfit, quo Hberius loquatur ; & agere adverfaru cauftm y 
ut ille agat fuanj, , & , ^uidquid de lua re cogitarit , in medium proferat . 
Jtaque cum ille difceffit, tres perfonas unus fuftineo fumma animi aequita- 
tc, meam, adverfarii , Judicis. Qui locus eft talis , ut plus babeat adju- 
menti , quam incommodi, hunc judico effe dicendum: ubi plusmali, quanx 
boni reperio , id totum abjudico atque ejicio . Ita affequor , ut alio tem- 
pore cogitem , quid dicam , & alio dicam : ^uac duo plcrique ingenio fre- 
ti , fimul faciunt . Sed certc iidem illi melius aliquanto dicerent , fi aliud 
fumendum fiU ten^)us ad cogitandum, aliud ad dicendum putarent . Cum 
rem pcnicus caufamque cognovi , ftatim occurrit animo, «juse lit caufa am- 
bigui • Nihil eft enim , quod inter homines ambigatur : five ex crimine 
caula conftet, ut facinoris: five ex controverfia , ut hereditatis : five ex 
deliberatione , ut belli : five ex perfona , ut laudis : five ex difputatione" , 
ut de ratione vivendi.- in quo non aut quid faftum fit, aut fiat, futurum- 
ve fit, quacratur, aut quale fit , aut <juid vocetur. 

XXV. Ac noftrx fere caufae, quac quidem funt criminum, pl^rumguein- 
ficiatione defenduntur. Nam & de pecuniis repetundis, guas maximae funt, 
neganda fere Tunt omnia : & de ambicu raro illud datur , ut poffis libera* 
I-icatem ac benignitatem ab ambitu atque largltione iejungere . De ficariis , 
de veneficiis, de peculatu, inficiari nccefle eft. Id eft igitur genus primum 
caufarum in }udiciis, ex controverfia fafti . In deliberationibus plerumciue 
cx futuri , raro etiam ex inftantis aut fafti. 

Saepe autem res non, fit, necne, fed qualis fit, quaeriCur: ut cum ( 38 ) 
L« Opimii caufam defendebat apud populum , audiente me , C. Carbo con- 
fiil , nihil de C. Gracchi nece negabat ; ied id jure pro falute patride fa- 
dum effe dicebat ; ut eidem Carboni tribuno plebis alia tum mente rempu- 
hlicam capeffenti P. Africanus dc Tib. Graccho interroganti refponderat , 
jure caefum videri. Jure autem omnia defenduntur, quag funt ejus generis , 
ut aut oportuerit, ut licuerit, aut neceffe fuerit, aut imprudentia , autca- 
fu fa£la effe videantur. 

Jam ^uid vocetur , quaeritur , cum. , quo verbo quid appellandum fit , 
contendituf : ut mihi ipfi cum hoc Sulpicio fuit in C 39 ) Norbani caufa 
fumma contcntio . Pleraque enim de iis , quae ab ifto objiciebantur , cum 
coafiterer, tamen ab illo majeftatem imminutam negabam.; ex quo verbo 
lege Apuleja tota illa caufa pendebat.. 

At. 



( 38 ) X. opifnii caufnm ) Anno U. C 
DCXXXIII. L. ppimius] conful C. Grac- 
chum in tcrtii tribunatus plebis pctitionc re- 

?»ulfum , ac vim parantcm opprefnt . Confu- 
atu pcrfundus, a P.Decio tribuno plebis ac- 
cufatus eft majeftatis , quod cives indemnatos 
occidiflct: verum a C.Ciibonc defcnfus, fre- 
qucntibus fuftragiis eft abfolutis , livii epito- 
tnt &c. Pruftefis. 
C^S^) N^orkani caufa^. A\mo U.C.DCLX. 



C. Norbanus , quod tribunus plebis Q. Ser- 
vilium C*epioncra a Cimbris vidum feditio- 
iis concionibus ultra modum vcxaflet , reus 
majcftatis a P. Sulpicio Rufo juvene peradus 
efl. Hominis nocentifTimi caufam fufcepit M« 
Antonius ejus olim quacftor, & tumcloquen- 
tia fua , tum etiam equitum favore obtinuit. 
De hoc judicio pluribus infra cap.^S. diircric 
Antonitts Sulpicmm alloqucns. i<^e/».. 



Digitized by 



Google 



LJBER SECUNDUS. 17^ 

Atque in boc genere caufarum nonnulli prazcipiunt , uc verbum iitud , 
quod caufamfacit, lucide breviterque uterquedefiniat. Quod mihi quidemper- 
<;uani pueriie videri Iblet . Alia eft enim , cum inter doftos homines de his 
Jpfis nbus , qux verfantur in artibus, difputatur , verborum definitio : ut , 
•cum quatritur , quid fit ars , ^uid fit lex , quid fit civitas . In quibus hoc 
prarci|)it ratio atque doftrina , ut vis ejus rei, quam definias , fic exprima- 
tur , ut neque abfit quidquam, neque fuperfit. Quod quidem in ifla caufa 
neque Sulpicius fecit, neque ego facere conatus fum. Nam, quantum uter- 
.que noftrum potuit , omni copia dicendi dilatavit , quid eflet majeftatem 
minuere. Etenim definitio primum reprehenfb verbo uno , aut addito , aut 
dempto , fepe extorquetur e manibus : deinde genere ipfb doftrinam redo- 
let, exercitationemque pene puerilem: tum in fcnfum & in mentem judi- 
cis intrare non poteft . Ante enim praeterlabitur quam percepta eft. 

XXVI. Sed in eo generc, in quo, quale fitquid, ambigitur, exiftit ctiam 
in fcripti interpretatione fa*pe contentio ; in quo milia potcft effe , niii ^x 
ambiguo, controverfia. Nam illud ipfum , cum fcriptum a fententia difcre- 
pat , genus quoddam habet amb:gui : quod tum expiicatur , cum ea verba, 
quaej defunt, fuggeflafunt: quibus additis defenditur, fententiam fcripti per- 
ipicuam fuiffe: & ex contrarii<? fcriptis fi quid ambigitur , non novum ge- 
nus nafcitur , fed fuperioris generis caufa duplicatur . Itaque aut nunquam 
dijudicari poterit ^ atit ita dijudicabitur , ut referendis pcstteritis verbis , id 
fcriptum , quodcumque defendimus, fuppleatur. Ita fit , ut unum genus in 
iis caufis , qusc propter fcriptum ambiguntur y relinquatur , fi eft lcriptum 
aliquid ambigue. 

Ambiguorum autem complura genera funt, qusc milii videntur ii melfus 
nofle , qui diale&ici^appellantur : hi autem noftri ignorare, qui non minus 
iiolfe debeant: tum illud eft frequentlfsimum in omni confuetudine vel fer- 
monis , vel icripti , cum idcirco aliquid ambigitur , quod aut vcrbum , aut 
verba fint prxtermiffa. 

Iterum autem peccant, cum genus hoc caufarum , quod in fcrlpti inter^ 
pretatione verlatur , ab illis caufis , in quibus , qualis quaeque rcs fit , di- 
iceptatur , fcjungunt. Nufquam enim tam quseritur , qu^Ie fit genus ipfam 
rei , quam in fcripto , quod totum a fafti controverfia feparatum eft. 

Ita tria funt omnino genera, quas in difceptationem & controverfiam ca- 
dcre poffunt ; Qiiid fiat , faftum, futurumve fit , aut Quale fit, aut Quo- 
i.iodo nominetur. Nam & illud quidem , quod quidam Gracci adjungunt , 
Rellene fadum fit, totum in eo eft, quod, Quale fit, quaerimus. . 

XXVII. Sed jam ad inftitutum revertar nieum . Cum igitur , accepto 
cauii gencre y & cognito, rem traftare c(rpi , nihil prius confWtuo, quam 
quid fit illud , quo mihi referenda fit omnis illa oratio , quas fit propria 
quxftionis & judicii : deinde illa duo diligentiffime confidero, quorum alte- 
rum commcndationem habet noftram , aut eorum , quos defendimus ; alte- 
rum eft accommodatum ad eorum animos, apud quos dicimus, ad id, quod 
volumus , commovcndos . Ita ratior omnis dicendi tribus ad perfuadendum 
rebus eft nixa: ut probemus vera effe ca^ quac defendimus: ut conciliemus 

no- 



Digitized by 



Google 



174 D E O R ji T K E 

jiobis eos, qm andiunt: ut »nimo« eorum , ad quemcuflft^ue cawfa poOnra* 
bit motum, vocemoi. 

Ad probandtim autem dupkx eft oratori fiibje£la materies . Una rerum 
earum , quar non excogitaatur ab oratore , fed in re pofitae ^ rationc traaan» 
tur: ut tabute, teftimonia, pafta ^ conventa, quarftioncs, lcgcs, fenatufcoii* 
fulta , rts mdicatae^ decreta, refponfa , & rcliqua , fi quat funt , qu« noa 
reperiuntur ab oratore , ied ad oratorem a caufa , atque a reis deferuntur • 
Altera eft , qux tota in difputatione & argumentacione oratoris collocata 
eft. Ita in fuperiore genere de traftandis arguinentis , in boc autem etiana 
de inveniendis cogitandum eft . Atque ifti quidem ^ qui docent ^ cum cau- 
fas in piura genera fecuerunt , finguiis gencribus argumentorum copiam 
luggerunt . Quod etfi ad inftituendos adofefcentulos magis aptum eft , ut ^ 
fimul ac pofita fit caufa , habcant quo fe rcferant , unde ftatim expedita 
pofGnt argumenta depromere ; tamen & tardi ingenii eft rivulos confeiSiari ^ 
fbntes rerum non videre i & jam xtatis ell ufufque noftri , a caplte > quod 
velimus,^^ arceflere, &, unde omnia manant ,. vidcre.. Et primum genus iU 
lud carum rerum , quae ad oratorem deferuntur , meditatum nobis in per-» 
petuum ad onuiem ufum fimilium rerum efie debebit . Nam pro tabulis & 
contra tabutas , pro teftibus & contra teftes ; pro quaeftionibus & contra 
q^u3eftiones ; & item de cxteris rebus ejufdem generis , vel feparatim dice-»- 
re Iblemus. de genere univerfo , vel definite de iingulis temporibus , Iiomi«- 
nibus , caufis : qaos quidem locos C vobis hoc , Cotta , & Sulpici , dico> 
multa commentatione , atque meditatione paratos. at^ue expeditos habere de-* 
betis . Longum eft enim nunc mc explicare , qua ratione aut confirmare , 
aut infirmare teiles , tabulas ,. quaeftiones oporteat. Harc funt omnia ingenli 
vel mediocris , exercitationis autem maxims : artem ^uidem , & praecepta 
dantaxat hadenus re^uirunt, ut certis dicendi luminibus ornentur. 

Itemque illa, ^uac funt alterius generis , qua: tota ab oratore poriuntur^ 
excogltationem non habent difHcilem , explicationem magis iliuftrem perpo- 
licam^iie defiderant • Itaque cum hzc duo nobis quserenda fint in caufis ^ 
primum , quid ; deinde , quomodo dicamus : alterum , quod totum arte tin- 
ftum videtur , tametfi artem requirit , tamen prudentiae;. eft pene mediocris , 
quid dicendum fit, viderer. alterum eft^ in quo oratoris vis ilia divina vir- 
tufque eernitur ». ea ,. quac dicenda funt , arnate , copiofe , varieque diccre» 
XXVIII. Quare iliam partem fiiperiorera , quoniam femel ita vobis pla- 
cuit , non recufabo ^ quo minus perpoliam atque conficiam: quantum con- 
fequar , yos judicabitis.' quibus ex locis ad eas tres res, quac ad fidem fa- 
clendam fbke valent , ducatur oratio, ut & concilientur animi, & docean- 
tur ^ & moveantur . Haec funt enim tria numero . fia vero q.u€madmodum 
illuftrentur, praeflo ett , qai omnes docere poffit, qui hoc prxmas in noftros 
mores induxit, qui maxime auxit^ qui folus efifecit. Namque egp, Catule, 
( dicam enim non reverens. afTentandi fufpicionem ) nefiilnem' effe oratorem 
paulo iUuftriorem arbitror ,. neque Gracum , neque Latinum , ^uem aetas 
aoftr* tulerit „ quem non & fflcpe & diligenter att(ttefira .. Itaqtte , fi qaid 
eft ia nw , quod jam fperare videor , ^uoniam ^uidem tos ^ h/s ingeniis 



Digitized by 



Google 



LIBER S E CU N D U S. I75 

^omlaes , ttittum opero; miiii ad aadleadum datis , ex eo eft , qupd MihH 
^uifqwtti unquam me audi^nte egic orator, quod oon ia mQmoria.mea pe« 
nhus infederlt , 'Atque ego is , «jui fum , quantufcum(jue fum ad judicao,. 
dum > omnibos auditis oratoribus , fiae ulla dubiutione fic ftatuo & judi-^ 
co, n^minem omnium cot, & taota, quanta fint in Craffo , habuiffe oroa* 
mcnt* dicepdi^ Quamobeeija , -fi vos quoque boc idem exiftimati^, non*erit^ 
ot opin^r , iniqu# ptrticio ., fi , cum ego hunc oratorsoft , quem nunc Aar 
go , ut infttfui , crearo , abiero ^ confirinafo ; tradam eum Cnffq ^ & y^- 
ftiendum, & ornandum. 

Tum Craffiis : Tu vcro , iaqutt , Antoni , perge ^ ut Inftituifti ^ NeqM 
emm eft beni , neque liberalis parentis , quem procrearlt , & «dfixerit , 
eum aon Bc reftire , 8c ornare ; prxfertim ^m te locupLetem e& neg^e 
non polG« • Qaod enim ornamentum , <{ux vis , qui anlmUjS , qu£ digaitas 
illi oratori deFuit, qui In caufa peroranda non dubitavit excitare (40) reum 
confuIaFem^ tc e$us diloricare tunicam, £c ]udicibu£ (4.1; cicatrlces jidv^r 
fas fenfs imperatoris oftendere f Qul idem , hoc accufaace Sulpicio , cum 
hon^inem feditiofum furiofumque defenderet , non dubltavlt ieditiones ip&s 
ornare , ac demonftrare graviffimrs verbis, multos izpe impetus popuii noo 
injuftos efle , quos prsftare nemo poffit : multas etiam e republica feditip- 
nes &pe efle fa&as: ut cum reges efTent exa^lt , ut cum tribunitia potefta^ 
eflet conftituta : illam Norbani feditionem , ex lu£lu civium, & ex Cxpio- 
nis odlo, qui exercitum amlierat, neque reprlmi potuifle, & iure eiTe con- 
flatam . Potult hic locus tam anceps ^ tam inauditus , tara lubricus , taoi 
novus , fine quadam incredibill vi ac facultare dicendl tra&ari ? Qiiid ego 
de ( 4* ) Cn. Manlii, (43 ) quid de Q. Regis coinmiferatione dicam ? quid 
<ie aliis innumerabilibus ? in quibus hoc non maxime enituit , quod tibi 
omnes dant , acumen quoddam fingulare ; led harc ipfa, qux aiinc ad jofkC 
delegare vis , ea iemper in re eximia & prsftantia fuerunt. 

XXIX. Tum Catulus: Ego vero^ inquit , in vobis hoc maxime admi/ari 
ibleo., quod, cum inter vos in dicendo diffimillimi iitis, ita tamen uterque 
veftrum dicat , ut ei nihil neque a natura denegatum ^ neque a do£lrina 
nondelatum e(Ie videatur. Quare, Craife , neque tu tua fuavitate nos pri* 

va* 



( 40) fimm coHfuUrem ) M. Aquilium , qui 
poft fcrvile bellum in Siqilia confeduin <ic 
repetundis pecuniis caufam dixit . Cum judi- 
.cum mifericordiam implorare noHct, M. An- 
tonius> qui pro eo perombat^ tunicam sbejut 
peclore difcidit , ut honelhs cicatrices bello 
acceptis ollenderet . Quibus confpeifiis reus 
abfolutus eft. Pru/huf^ 

C41 ) CicMtricet Mdverf€s ) Qjnx in pedo- 
re , vei aLia parce anccriori , accipiebantur 
vulnera , dicebantur Mdverfs, erantque glo- 
riofa: ut concra sverf^ iafaonefh , ucpoce ia 
(u$i, dc tergo accepta. 

C4X) Cn, Msnlii^ A Cimbris Ca. Ma»- 



iius Sc Q. Servilius Czpio proconfuics vijQi 
przlio, callrifque binis exuti funt : odogin- 
ta millia militum occifa , calonum ac lixa* 
fum quadraginta, millia . Livii epitom* lik* 
Ixvn. Ea clades incidit xn tnnum \J. C» 
DCXLIX. Idem. 

jC 43 ) §luid de g. Kegis eommiferatienf di* 
eam} ) Antonius in caufa Quinti Regis in 
commiferationem movit judices : de qut ni- 
hil aiibi , quod menuierim , Jegi. Nomen ell 
hic proprium Kix , nec ofHcium comprehen- 
dit. Q. Martios Rcx conful fait cum M.Ca* 
tone Nepote. Audor eft Gell. lib.xiii.cap* 
18. & Piiaius hb. 11. cap. lu Strei^us. 



Digitized by 



Google 



175 DEOR^TORE 

vabis, ut, fi quid ab Antonio aut pr^termiflum, aut reliftum fit, noa cx. 
plices : negue , te Antoni , fi quid non dixeris , exillimabimus non potaiins 
potius, quam a Craflb dici maluifle. * 

Hic Craflus •• Quin tu , in^uit , Antoni , omittis ifta , quas; propofnifti , 
qua^ nemo horum defiderat : quibus ex locis ea , <{ux dicenda fint in cau- 
fis , Veperiantur . Qux quanquam abs te novo quodam modo , prafclareque 
dicuntur , funt tamen & re faciliora , & prseceptis pervagata : illa depro- 
me nobis , unde afiferas quse fjtrpiflime tractas, femperque divinitus • 

Depromam equidem , inquit Antoiiius , & quo facilius id a te exigam, 
quod peto , njhil tibi a me poftulanti recufabo . Meae totius orationis , & 
iftius iplius in dicendo facultatis, quam modo Craflus in catlum verbis ex- 
tulit, tres funt rationes, uc ante dixi; una conciliandorum hominum , alte- 
ra docendorum, tertia concitandorum . Harum trium partium prima lenita^ 
tem^ oratiouis , fecunda acumen, tertia vim defidcrat. Nam hOc necefle eft, 
ut is , qui nobis caufam adjudicaturus fit , aut inclinatione volantatis pro- 
pendeat in nos, aut defenfionis argumentis adducatur , aut animi permotio- 
ne cogatur * Sed quoniam illa pars , in qua rerum ipfarum explicatio ac 
defeiiiio pofita eft , videtur omnem hujus generis quafi doftrinam contine- 
re, de.ea primum loquemur , & pauca dicemus . Pauca enim funt , quae 
ufu jam traftata , & animo quafi habere notata videamur. 

XXX. Ac tibi fapienter monenti , L.Crafle , libenter aflentiemur, ut fin- 
gularum caufarum defenfiones , quas folent magiftri pueris tradere , relin- 
quaraus .• aperiamus autem ea capita , unde omnis ad omnem & caufam , 
& orationem difputatio ducitur . Neque enim , quoties verbum aliquod eft 
fcribendum nobis , toties ejus verbi literae funt cogitatione conquirendaj : nec 
quoties.caufa dicenda eft , toties ad ejus caufe fepofita argumenta revolvi 
nos oportet : fed habete certos locos , qui , ut litera^ ad verbum fcriben- 
dum, fic illi ad caufam explicandam, ftatim occurrant. 

Sed hi loci ei demum oratori prodefle poflunt, qui eft verfatus in rebns , 
vel ufu, qiiem xus denique affert; vel auditione, & cogitatione, qua? ftn- 
dio & diligentia prsecurrit aetatem . Nam fi tu mihi quamvis eruditum ho- 
minem adduxeris , quamvis acrem & acutum In cogitando , quamvis ad 
pronuntiandum expeditum , fi erit idem in confuetudine civitatis, in exem- 
plis , in inftitutis , in moribus ac voluntatibus civium fuorum hofpes , non 
multum ei loci proderunt illi, ex quibus argumenta promuntur. ^44) Sub- 
ado mihi ingenio opus eft, ut agro non femel arato , fed novato , & ite- 
rato , quo meliores foetus pofut & grandiores edere . Subaftio autem eft 
iifus, auditio, lcftio, Hterae. 

Ac primum naturara caufa? videat , quap nunquam latet . Faftumne fit , 

qux- 



(44 > SubaaQ^ Translatio dufta ab agricul- diorcs fraAus afferrc: i» perdomitum & ex- 
tuta. Ut ager non femei aratus , fed iterum ciilcum ingeniura 6c plura ^ ineliora 'produ- 
3c tertio profcifsus potefi: meliores dc gr.in- cit. Pmftetts, 



Digitized by 



Google 



L I B E k SECUNDUS. 177 

quacratiir ; an^ Quale fit; an, Quod nomen habeat : <juo perfpefto , ftatim 
occurrit naturali quadam prudentia , non his fubduaionibus , quas ifti do- 
cent , quid faciat caufam , id eft, quo fublato, controverfia ftare non pof- 
fit ; deinde , quid veniat in judicium , <juod ifti fic jubent quaerere : Inter- 
fecit ( 45 ) Opimius Gracchum . Quid facit caufam ? quod reipublic» cau- 
fa , cum cx fenatufconfulto ad arma vocaffet : hoc toUe , caufa non erit • 
At id ipfum negat contra leges licuiffe Decius* Veniet igitur in judicium, 
Licueritne ex fenatufconfiilto , fcrvandas reipublica; cau£a . Perfpicua funt 
h«c quidem, & in vulgari prudentia fita : ied illa quaerenda , quae ab ac- 
cufatore & defenfore argumenta , ad id , quod in judicium venit , fpe&an- 
tia , debeant afferri . 

XXXL Atque hic illud videndum cft , in quo fummus cft error iftorum 
magiftrorum , ad quos liberos noftros mlttimus , non quo hoc quidem ad 
dicendum magnopere pertineat, fed tamen ut videatis, quam fit genus hoc 
eorum , qui fibi eruditi vidcntur , hebes atque impolitum . Conftituunt 
enim in partiendis orationum modis duo genera caufarum . Unum appeU 
lant , in quo fine perfonis atque temporibus de univerfo genere quaeratur ; 
alterum , ( * } quod perfonis certis , & temporibus definiatur : ignari omnes 
controverfias ad univerfi generis vim & aaturam referri . Nam in ca ipfa 
caufa , de qua ante dixi , uihil pertinet ad oratoris locos Opimii pcrfona , 
nihil Decii. De ipfb enim univerfo genere infinita quasftio eft , num poena 
videatur effe aflficiendus , qui civem ex fenatufconfulto patrias confervandas 
caufa interemerit, cum id per leges non liceret. Nulla denique eft caufa , 
jn qua id, quod in judicium venit, ex reorum perfonis , ac non ex gene- 
rurn ipforum univerfa difputatione quarratur . Quin etiam in iis ipfis , ubi 
de fa£):o ambigitur , Ceperitne contra Icges pecunias P. Decius , argumenta 
& criminum & defenfionis revocentur oportet ad genus , & ad naturam 
univerfam .* quod fumptuofus , de luxuria: quod alieni appetens, de avari- 
tia: quod feditiofus , de turbulentis & malis civtbus : quod a multis ar- 
guitur , de genere teftium : contraque , quac pro reo dicentur , omnia nc- 
ceffario a tempore atque homine ad communes rerum & generum fummas 
revolventur . 

Atque hxc forfitan homini , non omnia , quac funt ia natura rerum , 
celeriter animo comprehendenti , permulta videantur , quae veniant in judi- . 
cium tum , cum de fafto quaeratur , ied tamen criminum eft multitudp , 
non defenfionum, aut locorum infinita. 

Tomo I. Z XXXII. Qua: 



C45 > Opimius) Anno U.C. DCXXXIII. cmiedffet , likerstus efi « Epiiome Livi hb. 

C. Gracchus feditiefo trHfHnatu a&o , cum Ixi^ liem* 

A^ventmum armata qHoqne multitudine oc-' C*) fiuod perfoms ) Lflmb. quod propriis 

cupa-uiffet , a Z. Opifnio confule , ex fenatus^ ndminibus perfonarum » locorum , ac tempo- 

confulto vocato ad armafopulo , puUus , in^ rum difiin^um e/k ; in quo uno illi occupati 

teremptsis ejt. Anno conlequente, L,Opimius funtk Superius vero illui , quod totum efiin 

accujatus apud pefulum a ^. Decio tvihuno ratione generis pofitum , qudfi non neeeffa^ 

flebis , quod indemnatps cives in carcertm rium fit , nullis praceptit aperiuntj iinarij, 



Digitized'by 



Google 



178 DE0Rj4T0RE 

XXXII. Qu3e vcro , cum dc fafto non jin^bigitur , quacruntur , qualla 
fint, ea ii ex teis numeres, & innumerabilia func, & obfcura : fi ex re- 
bu5 y valde & modica , & illuftria. Nam fi Mancini caufam in uno M^n^ 
cino ponlmus , quotieftumqUe \s , quem paterpatratus dediderit , receptus 
non erit, toties caufa nova nafcetur . Sin illa controverfia caufam facit , 
Videaturne ei , quem paterpatratus dcdiderit , fi is non fit receptus , Eoftli^ 
minium efle: nihil ad artem diccndi, nec ad argumenta defenfionis ^ Man- 
cini nomen pertinet. Ac, fi quid afferc praster^a hominis aut dignitas, aut 
indignitas, extra qusftionem eft , & ea tantien ipfa oratio ad univerfi ge> 
neris difputationenf referatur neceife eft. Hsj^c ego non eo confilio difputo , 
ut homines eruditos redarguam : quanquam reprehendendi funt^ qui in ge- 
nere definiendo iftas caufas dcfcribunt in perfonis & in temporibus pofitas 
efle» Nam etfi hicurrunt tempora & perfona^ , tamen inteUig^ndvim eft , 
noil ex iis , fed ez genere qua^ionis penderc caufas . Sed hoc nihil ad 
me. Nullum ettim nobis certamen cum iftis efle debec . Tantum fatis eft 
ifitelligi , ne hoc quidem eos confecutos , quod in tanto otio , etiam fine 
hac forenfi ezercitatione efficere potuerunt , ut genera rerum difcernerent , 
eaque paulo fubtilius explicareat» Verum hoc ( ut dixi ) nihii ad mc. lU 
lud ad me, ac muko etjam magis ad vos, Cotta nofter, & Sulpici. 

Quomodo nune fe iftorum artes habent , pertimefcenda eft multitudo 
caufarum : eft enim infinita • Si in perfbnis ponitur ; quot homines , tot 
caufie . Sin ad generum univerfas qusftiones referuntur ; ita modicx tc 
paucar.^funt , ut omnes eas ,' diligentes , & memores , ^ fobrii. oratores 
pcrcurfas animo , & prope' dccancatas habere deheant : nifi forte exiftima- 
tis , (46) a M. Curio caufam didicifle L. Craflum ; & ea re multa attu- 
rifle , quamobrem pofthumb non nato Curium tamen heredem Coponii tke 
oporteret. Nihil ad copiam argumentorum , neque ad caufx vim ac natu- 
ram nomen Coponii , aut Curii , pertinuit • In genere erat univerfp rei 
negotiique , non in tempore ac nominibus omnis qua^ftio , cum fcriptum 
ita fit , Si mibi filiux gignitur , ifque prius maritur , 8c cartera , tum ut 
mibi illc fit bercs : Si natus fiiius non fit , vidcaturne is , qui filio mor- 
tuo inftitutus heres fit , heres eflc. 

XXXIII. Perpetui juris , & univerfi generis quaeftio non hominum no- 

mina, 



( 46 ) A. M» CurU caufMm didicijfe L. Craf-^ 
fum, (J. f2 rc multji MttHliJfe &c. ) Verba 
#« 4w fignificant > ob «ani caufaiu » ob eam 
rcm. Sic Cicero in I. 4. Tufcul. Difp. c.^J. 
£a ftq\xt'f$ifcipi, qu^d ita rs0um efi vtdea^ 
tur • Sic etiam in epift. Bruti ad Atticum; 
An^ hof ipfum tz re facif , ^uod illi propter 
amplitudinem omnia yam , uHtroqae deferea^ 
da putat} Sed verba iftius fignificationis huic 
toco non conveaiunt^ nu?la enim ratio, aut 
caufa (ignificatur , cur Crafsus mait* «ttuiit. 
■Mfs. fiod. legit > d> cx re ^ults &c. ttode 



fufplcor Icgendum , c^ er reo multa attu^ 
Itjje • Sic in initio hujus capitis i oa , fi er 
xtiztmtniris t irtnumtraiilia junt » Sic in cap 
prxcedente: Nulla denique e[t caufa , inqu* 
id , ^uod in i^dicium venit, ex reonxm /r^- 
fonis , ac non gsnerum ipfarum difputatto>$$ 

eidratur . Nempe Antonius voluit dicer* , 
rtisum non ex ipfa perlbna Curii , neqiie 
ex reo argumenta deprompfifse i fed omi ia 
$b homine ad aaturan naivcrfam quxftiouis 
xecuIiGe^ Fwcius . 



Digitized by 



Google 



L I B E R S E C U N D U S. i^p 

xnmt , fid rationeoi dicendi , & argumentorum fontes defiderat , lci qno 
eHatfi ifti 1105 -furircofirulti impediunt , a difcendoque deterrent • Video enim 
in CatonFs & Bruf.i libris nomiaatim fere referri , quid alicui de. lure viro 
«ut ffiulieri refponderint : credo , ut pmaaremus , in Jiominibus , non in 
re , confutiationis aut dnbitatiohis caufam ali<{uam fuifTe ^ ut ^ quod bomj- 
nes efient innumerabiles , (47) debilitati a .hire cognofcendo ^ voluntatem 
difcendi fimul cum fpe perdiicendi abjiceremus • .Sed bsc CralTus aliquan- 
do jiobis ebtpediet , A exponet defcripta generatim « Ell enim , ne forte 
-ziefcias , heri nobis ille iioc , Catule, pollicttus , fe )us ci^ile » quod nunc 
difflifum Sc diffipatum eft, in Certa genera coa&urum « & ad artem faci- 
le redadurum . £t quidem , inquit Catulus ^ baudquaquam id eft dii&cile 
CrafTo , ^ui Sc quod dlfci potuit de )ure , didkit .* & quod iis , qui eum 
docuerunt , defuit , ipfe afferet ; nt , qux finr in >ure , vel (a ) apte de- 
icribere , vel omate illuftrare pofCt • Ergo ifta , inquit Antonius , tum a 
Craflb difcemus, cum fe de turba, &,a iiibfelliis, in otium (^ut cogitat,) 
( 6 ) foliumque ( 48 ) contulerit. 

Jam id quidem fa?pe , inquit Catulus, ex eo audivi ^. xum diceret, fibi 
certum e(fe a judiciis caufifque difcedere : ijed , ut ipfi foleo dicere » non 
Jicebit. Neque enim ipfe auxilium fuum /sepe a viris bonis fruftra implor 
rariy patietur, neque id a^quo animo feret civitas.: qus fi voce L. Crafli 
carebit , ornamento quodam fkCe fpoliatam putabit » Nam . hercle ^ ittquit 
Antonius , ii ba?c vere a Catulo di£ba funt , tibi mecum in eodem eft pi* 
ilrino , Cralfe ^ vivendum: & iftam ofcitantem & dormitantem fapieotiam^ 
Scapvolarum & caeterorum beatorujji otio concedamus . Arrifit hic Craffus 
leniter, &, Pertexe modo , inquit , AntOQj , qqod exorfus es. Me tamea 
ifta ofcitans fapiemia , fimul atque ad eam confugero ^ in libertateim vin» 
^iicabit. 

XXXIV. Hujus quidem loci , qofcm modo fum exorfus , bic eft finis , 
inquit Aritonius.* quoniam intelligitur , non in hominum innumcrabilibus 
perfonis , neque in infinita lemporum varieute , fed in .generum caufis at- 
que naturis omnia fita effe , quae in dubium vocarentur.* genera autem ef> 
ie definita non fblum numero, ftd etiam paucitate : ut eam materiem ora- 
tionis , qu£ cu}ufqu>e eflbt generis , ftudioii qui eifent dicendi ^ omnibus 
locis deicriptam , inftru£bam ^ ornatamque comprehenderent y rebus dtco , 

Z 2 & fen- 



S 



"\ 



( ^7 ) DMitati s jttre ccgnofcendo > Vox 
^ lehiJitMtus , cum (ine abhtiVo cafu poniturj 
n^ificat nihil aiiud , quam frs^us , immi^ 
\jutmsi itA hnie 1gk:o parom convenit iftt £- 
^ificatio . Antonius paulo fupra dixerat : 
nos JtttifconfHlti imteJiteiet , 4 di/cemlo^ 
diitrrre»t: idem^ue aicere etiam in boc loco 
v6luit» loqueadi taaeii formalt variata. L6- 
gehdum iaitar ccnfeo: deiilitMti nettt m fesn 
rtYoga^fcewdo &c. Sic h i» c* a6» fimul sc 



m$ fraBum ac debilitotum motu viderit • 
Immo M(s.Cant. &VVag. exhibeot reliquias 
hujus leAioniSj leguntquG» deUlitati a me >• 
fiere rognefcendo» Idem. 

(t) jtj>te^ Vid. Man. acute 

(b) SiHem^ V'h^h/kn^Lmih.f^ttudi»$m* 

(a8 ) Soliumistty Id eft, fella, vel le&^ 
lt9 domi pofiiQS : de quo NoAer iib. j. c« 
}}• 2m foii^ fedentes Ccc. Idem^ 



Digitized by 



Google 



i8o DEOR^TORE 

& fententlis . Eas vi fua verba parient , qux femper fatis ornata mU 
hi quidem videri iblent , fi ejufmQdi funt , ut ea res ipfa peperMfe 
videatur. 

Ac , fi verum qua&ritis , quod mihi quidem videatur , ( nihil emm aliud 
affirmare poirum , nifi fententiam , Sc opinionem meam ) hoc inftrumen-» 
tum caufarum & generum-univerforum in forum deferre debemus , nc- 
que , ut quapque res deiata ad tios erit , tum denique fcrutari locos , ex 
quibus argumenta eruamus : quae quidem omnibus, qui ea mediocriter mo- 
do confiderarint , ftudio adhibito & ufu pertraftati effe poffunt : fed tamen 
animus referendus eft ad ea capita , & ad illos , qnos isepe )am appella- 
vi, locos , ex quibus omnia ad omnem orationem inventa ducuntur . At« 
que hoc totum eft five artis animadverfionis , five confuetudinis , nofle re- 
gioneij , { 49 ) intra quas venire debeas , ut perveftiges quod quxras . 
( 50 ) tybi eum locum omnem cogitatlone fepferis , fi modo ufum rerutn 
percallueris , nihii te effugiet , atque omne quod erit in re , occurret at- 
que incidet;. 

XXXV.' Et fic , cum ad inveniendum in dicendo tria fint ; acumen y 
deinde ratio , quam licec ( fi volumus ) appellemus artem , tertium diligeni- 
tia: non poffum equidem non ingenio primas coiicedere : fect tamen ipfum 
ingenium diligentia etiam ex tarditate incitat . Diligentia , inquam , cum 
omnibus rebus , tum in caufis defendendis plurimum valet. Hsec praecipue 
colenda eft nobis ; haec femper adhibenda; harc nihil eft quod non affequa*» 
tur. Caula ut penitus, quod initio dixi , nota fit, diligentia eft: ut adver- 
farium attente audiamus , atque ut ejus non folum fententias , fed etiam 
verba omnia excipiamus , vultus cfenique perfpiciam.us omnes^ qui fenfus 
anlmt plerumque iodicant, diligentia eft. Id tamen diffimuhnter facere, ne 
fibi ille aliquid proficere videatur , prudentia eft . Deinde ut in iis locis , 
quos^ proponam paulo poft , pervolvatur animus , ut fe penitus infinuet in 
caufam , ut fit cura & cogitatione intentus , diligentia eft : ut hls rebus 
adhibeat , lanquam lumen aliquod , memoriam,. ut vocem^ ut vires: ha?c 
magna funt. 

Inter ingenium quidem, 6c diligentiam perpaululum loci celiquum tfk 
arti . Ars demonftrat tantum , ubi quaeras , atque ubi fit iljud, quod ftu- 
dcas invenire:. reliqua fiint in cura, attentionc animi, cogitatione, vigilaa- 
tia, affiduitate ,' labore ; compleftar uno verbo, quo fappe )am ufi fumus , 
diligentia : qua una virtute omnes. virtutes reliquae continentur. Nam ora- 
tionis quidcm copia videmus ut abundent philofophi, qui, ut opinor, ( fed 
tu haec,. Catule , meliu&^ nulla dant praecepta dicendi ^ nec idcirco minus, 

quac- 



i^) Intra quMs venirede^€J»s^ Mnnutius, nit enim , & con|e&ura placec : in vulgitft 

& Qruterus, sntrn quas venere , uc fittranf^ cnim lcdione' nihii cft , quod hanc fenten- 

latio a veniitione du^t. Idem. tiani priori connedat , eth manifefle hic n- 

. (fo> U^i cum locum emnem 5tc. > Fami- tio redditur «orum > qnx jam pra;ccAerai%c. 

liaris meusjohsnncs VVaikcr pro eum reyo- Jdem^ 



Digitized by 



Google 



L 1 B E R SECUNDUS. j8i 

^ua^umque us propoiiu efi, fufciplunt, de ^ua copiofe & abund^nter lo- 
.^uantur. 

XXXVI. Tum Catulils, Eft , inquit, ut dicis, Antoni, ut plerique phi- 
lofophy nulla tradant pnecepta dicendi , Sc habeant paratum tamen , ^uid 
de qaiaque re dica^. Sed Ariftoteles is , quem maxime ego admiror, pro- 
pofui t quoidam locos , ex quibus omnis argumentatio , non modo ad philo- 
ibphorum diiputationem , ied etiam ad hanc, <}ua in cauiis utimur, inve* 
niretvr : a quo quidem homine jamdudum , Antoni , non aberrat oratlo 
tua, iive tu iimilitudine illius divini ingenii iu eadem incurris veftigia, fi- 
ve etiam illa ipfa legifti at^ue didiciili : quod quidem magis veriftmile 
videtur. PIus enim te operac Grarcis dedifle rebus video, <juam putaram. 

Tum ille , Verum, inqjiit, ex me audies , Catule : femper exiftimavi ^ 
jucundiorem , & probabiliorem huic populo oratorem fore , qui primum 
quam minimam artificii alicujus , deinde nullam Graecarum rerum fignifica- 
tionem daret. Atque ego idem exiftimavi, pecudis efle, non hominis, cum 
tancas res Graeci fufciperent , profiterentur , agexent , ftfeque & videndi res 
oblcuriflimas , Sc bene) vivendi, & copiofe dicendi rationem hominibus da- 
turos poilicerentur , non admovere aurem , & , fi palam audire eos non 
auderes , qe minueres apud tuos cives au£loritatem tuam , fubaufcultando 
tamen excipere voces eorum , & procul , quid narrarent , attendere . Ita- 
que feci , Catule , & iftorum omnium fummatim caufas & genera ipfa 
guftavi. 

XXXVII. Valde hercule , inquit Catulus, timide, tanquam ad aliquem 
libidinis icopulum, iic tuam mentem ad philofophiam appulifti: quam haec 
civitas afpernata nunquam eft . Nam & referta quondam Italia Pythago- 
reorum fuit , tum , cum erat in hac gente magna illa Grsecia : ex . <juq e- 
tiam quidam Numam Pompilium, regem noftrum, fuifle Pythagoreum fe- 
runt^' qui annis permultis ante fuit, quam ipfe Pythagoras: quo etiam ma- 
jor vir habendus eft , cum illam f^pientiam eonftituendje civitatis duqbus 
prope feculis ante^^ cognovit , quam eam Graeci natam effe fenferunt. Et 
certe non tulit ullos hapc civitas aut gloria clariores, aut auftoritate gra- 
viores , aut humanitate politiores ^. P. Africano , C. La^Iio , L. Furio, ^ui 
iecum eruditifllmos homines ex Gra^cia palam femper habuerunt. Atque 
ego ex iftis ikpe audivi , cum dicerent , pergratum Athenienies & fibi fe- 
cifle , & multis principibus civitatis , quod , cufn ad fenatum legatos de 
fuis maximis rebus mitterent, tres illius aetatis nobiliflimos philoiophos mi- 
fiifent, (51) Carneadem , & Critolaum , & Diogenem. Itaque eos, dum 

. ' "■ Ro- 



(^i) CMtnefniem, ^ CritoUum, fji» Dio- diflenfione traditur. Gellius , lib. xviu Cip2 

Senem^ Legati Ronwm Athenis mifli fant , ult. fub bcllum' Punicum aherum illos advt^ 

uti niultam remitti civitati peterent quingcn- nifle refcrt ; ac porteriorem eornm advcnttt 

torum talentum , quam fecerat propter Oropi facit Ennium r quod ego falfum arbitror : fl- 

yaftationera , Sicyoniis daranantibns , quibus quidera obiit Ennius anno U. C. DLXXXV. 

illius caitfa? judfcium a Senatu pcrmifliim hc'' At Cicero <in Luculio OLp. 4f. ) legatiowem 

rat. Lcgationis illius tcmpus mira auftorum iUam ailifnac P. Sciproni & M. Marcclio Cofi. 

qui 



Digitized by 



Google 



i8i D E ORJit 6 RM ' 

Hom» effent , ^ a fe » & ab alite ffequcnter atiditos * QxkcA k^ ciitil ha- 
beres auflQres^ Antoni» miror, cnr philofophiae , ficut Zethus ilte ^PacttWa^ 
iius, prope bellum indixeris. ' 

Minime , Jnquit Antonius : ac fic dectevi phitofophari potrus, \it Ned- 
ptolemiis apud Ennium, paucis: nam orHnin^ ^baud placft . Sed tamen faa?c 
efl mea fententia , ^am videbar expofuifle • Ego ifta ftudia hon impi*obo, 
moderata modo fint : opinionem iftorum ftudiorum , & fufpicionem artificii 
apud eos , qui res judicent , • oratori adverfariani effe arbitfor i immimiit 
enim & oratoris auftoritatem, dc orationis fidem. 

XXXVIII. Sed, ut eo revocetur, unde huc decllnavit^ oratio; ci triblis 
iftis clariffimis phiiofophis, quos Romam veniffe dikifti, videfne Dtogenerii 
fuiffe y qui diceret , artem fe tradere bene diflerendi , & vera ac fal/k di- 
judicandi, quam verbo Gr^co fiaXixTixiv appellaret .<? In hac arte^ fi modo 
eft hxc ars, nullum eft praeceptum quo modo verum inveniatur, fed tan- 
tum eft quo modo judicetur. Nam & omne, quod eloquiniur, fic ,. ut lA 
aut effe dicamus , aut non effe; & fi fimpliciter diftum fit ^ ^fcipiunt 
diate£lici , ut Hldicent verumne fit an falfum : & fi con}unft& fit elatum , 
& adjun^a fint alia, judicent re£lene adjunfta fint, & verane fiimma fit 
u^iufi:u>ufque rationis: & ad extremum ipfi fe compungunt fuis acumini* 
bus ,' &. multa quserendo , reperiunt non modo ea , quac jam non poffint 
ipfi diffolvere , fed etiam quibus ante exorla , & potius ddtcxta pErope re- 
texantur • Hic nos igitur Scoicus ifie nihil ad)uvat, quoniam quemadmo^ 
dum inveniam quid dicam , non docet : atque idem eriam impedit, quod 
& multa reperit , quac ncget uUo modo poffe diffolvi; & genus /ermonis 
affert non liquidum , nod fufum ac profluens , fed exile , aridum , conci- 
fum ac mlnutum : quod fi quls probabit , ica probabit, ut oratori' ttrmen 
aptum non effe fateacur . Ha:c etiim noftra oracio multitudinis eft' auribus 
accommodanda , ad obleftandos animos , ad impellendos , ad ea probanda , 
quas non aurificis ftatera, fed quadam populari trutina examinantur. 

Quare iftam artem totam dimittamus , quae in excogitandis argumentis 
muta nimium eft , in judicaudis nimium loquax . Critolaum iftum , quem 
fimul cum Diogene veniflb comriaemoras , puto plus htiic ftudio nofco pro- 
deffe potuiffe . Erat enim ab ifto Ariftotele, a cujus inventis cibi ego vi- 
deor non longe aberrare . Atque inter hunc Ariftotelem , cujus & illum le- 
gi librum, in quo expofuit dicendi artes omm*um fuperiorum, & illos, ia 
quibus ipfe fua quaedam de eadem arte dixit, & hos germanos hujus artis 
magiftros, hoc mihi vifum eft imereffe, quod ille cadem acie mentis, qua 
rerum omnium vim naturamque viderat , hasc quoque adfpexlt , quc ad 
.diceadi arfiem^ quam ille deipiciebat, pertinebant :i illi autem , qui hoc fo-^ 

lum 



qm cft ann.DlC. Vcrum Paufinias inAchai. iz. Eodcm anno U.DCIII. id cVcniffcjP»- 
cis fub annum U*DCIIL illos advcni/Ic.fi- tat Cafiuboniw in SynopfiL ad. Pol^ 
amficat. Pttavius, Rjit. Tentf. lib. iv.. cap. * -t: ♦ 



Digitized by 



Google 



L I B E R SECUNDUS. it^ 

lum colciuluqa dacebant, jiabit^runt in hac uoa ratloae tradianda, non ea* 
dem ppdentia , ^ua iUe , fed ufu ia hoc uao geuere) ftudioque majore • 
cfarneadis vero yis incredibilis illa dicendi, & yarietas, per^uam eflet optan** 
da nobis : qut nullam unquam ia illis fuis difputationibus riem defendit ^ 
^uam non probarit; nullam oppugnavit, «juam non everterit. Sed hoe ma- 
]us eft quifldam , quam ^b iis , .c^ui ha^c criidunt & ^oc^nt , poftulan- 
dum lit. 

* XXXIX. Ego autem » fi guem nnpc plane nidem inftitui ad (jlicendum 
velim, his pocius tradam afljduis uno opere eaadem incudem diem noftem- 
que tundencibus ^ ^ui omnes tenuiflimas particulas > atc[ue omni^ minima 
manfa, ut nutrices infaAtibus pueris, in os in/erant. Sin fit is, ^qi & do* 
ftrina mihi lit^raliter ipftitutus , & ali^uo jaisi imbutus ufu , & iatis acra 
iogenio efle videatur: illuc eum rapiam, ubi non leclufa aliqua ac[uula te- 
ncatur, fed undc univerfum flumen (•* ) erumpat : qui illi fedes, & tan^ 
quam domicilia omnium argumentorum commonftret, & ea breviter illu^ 
ilret, verbifque definiat. 

Quid enim eft , ia qoo hqereat , qni viierit , omne , quod fumatur in 
oratio^e aut ad probandum , aut ad refellendum , aut ex fua fumi vi at« 
que natura, aut affami foris? Ex fua vi, cnm aut res, ^uac fit tota, ^uac- 
ratur,. aut pars e)us ^ aut vocabulum quod habeat , aut quippiam , rem iU 
lam quod atcingat. Extriaiecus autem, cum ea, qux funt foris, neque in« 
hxrent in rei natura , colliguntur. Si rts tota quacritur, definitione univer- 
fa vis explicanda eft, fic : Si majeftas eft amplitudo ac dignicas civitacis , 
is eam minuit , qui exercitum hoftibus populi Romani tradidit , non qui 
eum , qui id feciffet , populi Romani poteftati tradidit . Sin pars ; parcitio- 
ne , hoc modo: Aut fenatui parendum de fal'^*^-* reipubllcac fuit , aut aliud 
confilium infticuendum, aut fua fponte faciendum: aliud confilium, fuper* 
bum ; fuum , arrogans ; utendum igicur fuit confilio fenatus . Sin ex voca« 
hulo , ut Car^ : Si conful eft , qui oonfulit patriae , quid aliud fecit Opi- 
mius ? Sin ab eo , quod rem accingat , plures funt argumentorum &des ac 
loci : nam & conjunaa quaeremus , & genera , & partes generibus fubje- 
ftas , & fimilicudines , & diflGmilicudines , & contraria , & confequentia , 
& coafencanea , & quafi praccurrentia , & repugnantia , Sc caufas rerum 
Teftigabimus , >& ea , qu^ ex caufis orta funt ; & majora , paria , minora 
quseremusv 

XL. Ex conjunftis fic argumenta ducuntur : Si pietati fumma tribuenda 
laiis eft , debetis moveri, cum ( yi ) Q.MetelIum tam pie lugere videatis» 
£x geaere autem : Si inaj^iftracus in papuli Romani poteftate j^.ffe debeat , 
quid Norbanum accufas , cujus tribunatus voluntati parult clvitatis ? Ex 

par- 

C*) Erumpat) Man, erumfat: ut illi,... Viris illuftribus , patrcm Numidicura prcci- 

commonflrem.*.' illuftrem.... definiam. bus ac iacrimis adiiiuis ab cxilio rcvoca/Jet. 

(jTi) Q.Metellum^ Anao U.C.DCLVII. Qua finguhri pictate facilera ad flimmos ho- 

practuram obtinuit Q. Mciellus , Pii cogno- norcs adi<um paravit» ^^fiens^ 
cieatum adcptus , guod /ot ait lcriptor de 



Digitized by 



Google 



i84 DEOR^TORE 

parte autem ea , quae eft fubjefta generi : (53) Si omnes , qui r^ipublic« 
confulunt , cari noMs effe debent , certe in primis imperatores , quorum con- 
filiis, virtute, periculis, retinemus & noftram falutem, & impcrii dignita- 
tera. Ex fimilitudine autem: Si ferae partus fuos diliguiit , qua nos in U- 
beros noftros indulgentia effe debemus ? At ex diffimiiltudine : SI barbaro- 
rum eft in diem vivere , noftra confiHa fempiternum tempus fpectare de- 
bent. Atqtie utroque in genere & fimilitudinis, & dilfimilitudinis, exempU 
funt ex aliorum faftis , aut diftis , aut eventis , & fi£lse iiarrationes fa?pe 
ponendas . Jam ex contrario : Si Gracchus nefarie , proeclare Opiulius . Ex 
confequentibus : Si & ferro interfedus ille , & tu inimicus ejus cura gla* 
dio cruento comprehenfus es in illo ipfo loco , & nemo praeter te ibi vi- 
fus eft, & caufa nemini , & tu femper audax ; quid eft, quod de facino- 
re dubitare poffjmus ? Ex confentaneis , & praecurrentibus , & repugnanti- 
bus, ut olim Craffus adolefcens.- Noii fi Opiraium defendifti, Carbo, idcir- 
co te ifti bonum civem putabunt : fimulaffe te , & aliud quid quaefiffe per« 
fpicuum eft , quod Tib. Gracchi mortem farpe in concionibus deplorafti^ 
quod. P.Africani necis focius fuifti , (54) Siuod ^am legem in trrbunatii 
tulifti, quod femper a bonis diffenfifti. Ex caufis autem rerum fic: Avari- 
tlam fi tollere vultis , mater ejus eft tollenda , luxuries . Ex iis autem , 
qu3s funt orta-de caufis: Si scrarii copiis & ad .belli adjumenta , & ad or- 
namenta pacis utimur, veftigalibus ferviamus. Majora autem , & minora , 
& paria comparabimus , fic : Ex majore : Si bona exiftimatio divitifs prx- 
ftat , & pecunia tantopere expetitur , ^uanto gloria magis eft expetenda ? 
Ex minore fic: 

(^ 5 5 ) Hic , parva confuetudinis 
Caufay mortem Jjujus tam fert famiUariteri 
Quii^ fi ipfe amajfet ? quid mihi hic faciet patri} 

Ex pari fic : Eft ejufdem , & eripere contra rempublicam , & largiri pe- 
cunias. 

Foris autem affumuntur ea , quas non fua vi , fed extranea lublevantur , 
ut ha?c : Hoc verum eft \ dixit enim Q.. Lutatius . Hoc falfum eft ; habita 
enim quarftio eft. Hoc (equi neceffe eft: recito enim tabulas. De <\}io genere 
toto pauloante dixi. Harc, ut breviflxme dici potuerunt, ita a me difta funt. 

XLL 



(o) Si omnts y ^ui ReipuhlicA conJHlunt^ 
Senfus cft: Si illi, qui Renip. adjuvant con- 
filiij, cari cfse dcbcnc; muJro magis Ihipera- 
toret iili, qui non foium coaliliis , fed & 
aliis rcbus , fciJicct forritudine fic pericuiis 
fubeimdis , ejns falucem fic dignicacem tuen- 
Tur. Pearcius. 

, ^J4) Si^od e^m iegem^ Pighius ftd annum 
Urbis DCXXXIV. ance h«c vcrba decfsc 



nonnihil fufpicarur » iicque ex varia manu- 
fcriptoruni codicum iedione locum efse r«(li' 
cuendum pucat ; g^uod P. Africani necis /tf- 
cius fuifti , fMd C- Gfaccko dux cJ» auBor 
refetendA per feditiones tribunitiA poteftatis 
fuifti j quod eam legem &c. Prufieus , 

( jj> Hit, parVA confuetudmis ) Terent. 
Andr. ad. %* fc. i. 



Digitized by 



Google 



L I B E R SECUNDUS. i8j 

XLL Ut eaim fi aurum cui, quod effet multifariam defoflum, common* 
firarc vellem , fatis efle defaeret , fi figna & notas oftenderem locorum , 
quibus cognicis illi^ fibi ipfe foderet ^ & id , quod vellet , parvulo labore ^ 
nullo errore ioveniret: fic has ego argumencorum novinotas, quae illa mU 
hi quarrenti demonftrant, ubi fxnt; reliqua cura Sc cogitatione eruuntur . 

QuoJ autem argumentorum genus cuique caufarum generi maxime con- 
veniat , non eft artis exquifitae perfcribere , fed eft mediocris ingenii Judi.. 
care. Neque enim nunc id agimus, ut artem aliquam dicendi explicemus, 
fed ut dodifllmis hominibus ufus noftri quafi quaedam monita rradamus*. 
His igitur iocis in mente & cogitatione (kfixis , & in omnl re ad dicen- 
dum pofita excitacis , nihil erit , quod oratorem efiFugere pofllt , non modo 
in forenfibus difceptationibus , fed omnino in ullo genere dicendi * Si vero 
affequetur, ut talLs videatur, qualem fe videri velit , & animos eorum ita 
afficiet , apud quos aget , ut eos , quocumque veltt , vel trahere , vel rape- 
re poffit; nihil profedo prarterea ad dicendum requiret* 

Jam illud videmus , ncquaquam fatis jeffe , reperire quid dicas , nifi id 
ijiventum traftare poffis . Tra£katio autem varla effe debet , ne aut c(^no- 
fcat artem qui audiat ; aut defatigetur fimilitudinis fatietate . Proponi opor- 
tet , quid afferasf : Sc id quare ita fit , oftendere : Sc ex iifdem illis locis 
interdum concludere : relinquere alias., alioque tranfire: fiepe non propone- 
re , ac ratione ipfa afferenda , quid proponendum fiierit ^ declarare : fi cui 
quid fimile dicas , prius ut fimile confirmes •' deinde quod agitur , adjun- 
gas : .pun&a argumentorum plerumque ut occulas , ne quis ea namerarc 
pofiit, ut re diftinguantur , verbis confufa effe videantur. 

XLII. Ha*c ut & properans , & apud do&os , & femidoflus ipie per- 
curro , ut aliquando ad iila ma)ora veniamus • Nihil eft enim in dicendo , 
Catule, majus, quam ut faveat oratori is , qui audiet , utque ipfe fic mo^ 
veatur ^ ut impetu quodam animi , & perturbatione magis ^ quam judicio 
aut confilio , regatur . Plura enim multo homiaes judicant odio , aut amo- 
re , aut cupiditate , aut iracundia , aut dolore , aut Ixtitia , aut fpe , aut ti» 
jnore , aut errore, aut aliqua permotione mentis, quam veritate , aut pr^^ 
fcripto, aut juris norma aliqua, aut judicii formula , aut legibus. Quare, 
nifi quid vobis aliud placet, ad illa pergamus. 

Paulum , inquit Catulus , etiam nunc deeffe videtur iis rebus , Antoni , 
quas expofuifti , quod fit tibi anle explicandum , quam illuc proficifcare , 
quo te dicis intendere. Quidnam, inquit? Qui ordo tibi placet, inquit Ca-* 
tulus, & qua? difpofitio argumentorum , in qua tu mihi femper deus vide* 
ri foles. 

Yide quam fim in ifto genere , inquit , Catule , deus . Non mehercule 
mihi , nifi admonito, veniilet in mentem : ut poffis exiftimare , rAe in ea, 
in q-uibus nonnunquam aliquid efficere videor , ufu folere in dicendo , vel 
cafu potius incurrere . Ac res quidem ifta , quam ego , quia non noram , 
fic tanquam ignotum hominem prseteribam , tantum poteft in dicendo , ut 
ad yincendum nuUa plus polfit. Sed tamen mihi videris ainte tempus a me 
rationem ordinis ^ & difponendarum rerum requififfe , Nam fi^^go omnem 
Tom.l. Aa vim 



Digitized by 



Google 



i8<J D M R uiT R E 

vim orttorls io argumentis , 6c in re ipfa per fe comprobftnda pofuiiTem ^ 
tempus eflet jam de ordtne argumeAtorum^ & de collocatione ali<][uid dice- 
re . Sed cum tria fint a vofi propofita , de uno diftum ; cum de duobus 
reliquis dixero ^ tum erit denique de difponenda tota.oracione quxrendura'. 

ZLIII. Valet igituf muhum ad rincendum , prpbari mores , inftituta y 
& fada , & vicam eorum , qui ageat caufas »'& eorum, pro quibus •' & 
item improbari adverfariorum : animo^ue eorum , apud quos agitur^ , con- 
ciliari quam maxime ad befievolentiaoi xum erga oratonem , tum erga il« 
Iftn, pro quo dicet orator. Coaciliacur autem animi digmtate hominis» r&- 
bus geftis , exiftimatione vitae; : qme facilius ornari poffunt , fi modo fuat, 
quam fingi , il nulla iknt, Sed haec adjavant in oracore , lenitas vocis, 
{^6 ) vultus , pudoris fignificatjo , vcrborum comitas : fi quid perfequare 
acrius, Mt invitus, & coaftus facere videare. Facilitatis, liberalitatis , man- 
fuetudinis , pietatis, grati animi, non appetentis, non avidi ^ figna proferri 
perutile eft: eaque omnia, qux proborum , demiiTorum , non acrium , noa 
percinacium , non litigioforum , non acerborum funt y valde benevolentiam 
conciliant ^ abalienantoue ab iis , in quibus hacc non funt • Itaque eadem 
funt in adverfarios ex contrario conferenda. 

Sed genus lioc totum orationis ia iis caufis excellet , io quibus minus 
poteft inflammari animus >udicis acri ic vehementi quadam incicatione . 
Non enim femper fortis oratio c[usritur , fed fsepe placida , fummiflfa , le- 
nis , ^u^ maxime commendat reos . Reos autem appello non eos modo ^ 
qui arguuntur ., fed omnes , quorum de re difceptatur : fic enim olim lo- 
quebantur. Horum igitur exprimere mores oratione , juftos ^ integros, reli- 
gioibs , timidos , perferentes injuriarum , mirum quiddam valet : & hoc 
vel in principiis, vel in re narranda, vei in peroranda, tantam habet vim, 
fi eft fuaviter , & cum fenfu tra£latum , vt fspe pius , quam caufa , va- 
ieat« Tantum autem efilcitur fenfu quodam , ac ratione dicendi , ut quaft 
mores oratoris effingat oratio . Genere enim quodam fententiarum , Sc ge- 
aere verborum , adhiblta etlam a£lione kni , faciiitateraque fignificanti, ef- 
iicitur, ut prcbi, ut bene moratl^ ut boni viri efie videantur. 

XLIV. Huic autem eft illa difpar adjunda ratio orationis , qu2 alio 
tquodam genere mentes judicum permovet , impellitque , ut aut oderint , 
aut diligant , aut invideant , aut falvum velint , f 57 > aut memant , aut 
ipernant ^ aut cupiant , aut abhorreant , aut Ixtentur , aut moereant , aur 



mi- 



V 



(J6) Vultus fuioris figniicnm^ It^ lc- 
gcndum puto , deleto commate poft vocem 
vuhtut : ut tim -uultus , quam fudwis , fit 
genitiVi cafuf, & regatur a Moce fiMnificutio. 
Hatc loquendi fbrmula faepius ad -Ciceroncm 
occurrit ; eiemplo iit iilud ia inmo Orar. 
in Pifoacm, j4Wfi# ffntis , f4«c fit hpminnm 
yuereU frontis pua} Pcarcius. 

< f 7 ) Aut mituunt , sNtt ffernnnt ) Mfs* 



Bod. Mag. Nort Pal. quart. quint. 5c oftav. 
itcmquc Lambinus, Afc. Sc editiones Vcn. Sc 
Mcdiol. aliasqae exhibent , fperent . Rede fa- 
nc, Lcdw: vidcs cn>ra contrarias inimi pcr- 
motiones fibi inviccm opponi , amorcm odio , 
invidiam fevori; contraria vcropcrmotfo me- 
tui eft fpis « Nec aliter Cicero eas opponii 
c. 4z. liujus libri , uut dolort , 0Ht l^uitsM, 
sut ipe, aut timore . Idem, 



Digitized by 



Google 



LIBERSECUNDUS. 187 

mlfereaBlur, mc poaire Felint, wt ad eos mocu addticaotur , fi fxl fiAi^ 
mi iiiflt, Ac propiD^ui his ac talibus aaijni penttrbationibQS « 

Atque iilud optandum eft oratori , ut alrqaam permotionem animorurtt 
iua iponte ipfi afferant ad cauiam iodice^^ ad id, ^uod utititas oratoris fd« 
ret , accomnBodatam » Facilius eft enim curre&tem' ( oe aiunt ) incirare ^ 
quani coramovere languentem » Sin id ^ aut non erit « aut erit obicurius ^ 
ficut medico diligenci ^ priafquain conetur oegra adhibere medicinam ^ nom 
iblum morbus e)u5 ^ cui mederi votet; , fed etiam toniUetudo valentis , Sc 
natura corporis cognofcenda eft/ fic equidem cum aggredior ancipitem cau-i 
iam , 6c grarem ad animoa Judicum pertra£^andos y omni mente in ea co^ 
gitatione curaque verfor » ut odoret^ quam fagaciffime poflim > quid fen« 
tiant y quid exiftiment , quid expeftent , quid velint , quo deducJ oratione 
facillime pofle videantur . Si le dant ^ &: , ut ante dixf , fua iponte ^ quo 
impellimus , incUnant , atque propendent , accipio quod datur , & ad id ^ 
unde aliquis ftatus oftenditur , vela do • Sin eft integer , quietufque )udex % 
plus eft operis. Sunt enim omnia dioendo excitanda ^ nidit adjavanfe natu« 
ra. Sed tantam vim habet ilU , quos re£be a bono poeta di£ta e&. flexani-^ 
nut ^ atque omnium regina rerum , oracio , ut non modo inclinantem eri« 
gere , auc ftantem inclinsire , ied etiam adverfantem &: repugnantem , ut 
imperator bonus ac fbttis^ capere poflit* 

XLVa Hzc funt illa » qua^ me la^ena CrafTus modo ^^gitabat ^ quas a 
me divinitus tradari folere diceret ^ & in caufii M. Aquilii, Cajique Nor** 
bani , nonnullifque aliis , quafi procclare afta , laudaret • Quae mehercule 
ego , CralTe , cum a te traftantur in caufis y horrere foleo ; tanta vis ani^ 
mi , tantus impetus , tantus dolor , nculis , vulfu , geftu, ( S* ) digito de- 
nique ifto tuo fignificari folet : tantum eft fiumen graviflimorum optimo* 
rumque verborum, tam integrae fententia^, tam verac, tam navas, tam finp 
pigmentis , fucoque puerili , ut mihi non folum tu incendere judicem , fed 
iple ardere videaris . Neque fiers poteft , ut doleat li qui audic , ut oderit, 
iit invideat , ut pertimeicac aliquid , ut ad fletum 5 mi&ricordiamque pedu^^ 
catur : ftifi omnes ii motus , quos orator adhibere volet judici , in ipfb ora^ 
tore imprefli efle, atque inufti videbuntur . Q]iod fi fi£iuis aliquis dolor fu-* 
icipiendus eflet , & fi in ejufinodi genere orationis nihil eflet ^ iitfi falfum , 
atque imitatione fimulatum , major ars aliqua forfitan eflet requirenda • 
Nunc ego, quid tibi , Crafle , quid catterie accidat ^ aefcio : de me autetn 
caufa nulla eft, cur apud homines prudentiflimos ^ atque amiciflimos men- 
tiar . Non mehercule unquam apud judices ^ aut delorem , autymiiericor- 
diam, aut invidiam , aiit odium excitare dicendD rohxf; qnin fpft ra.comi 
movendis judicibus, iis ipfis ienfibus , ad quos iilos addncere vellem , per- 
move^er. Neque enim facile eft perficere » ut iraicatufr , cui velis » jud^x ^ 

Ax z fi t» 



( $%) Digit$ itfMKtf»#> Cmm $r$s cm$erMiH fOcsri fglet. It in 9xprohnmd6 ^ mUcMmdo^ 
digiti Jcllice prtmuntur ^ tmm^ digifm illt^ unde ti nomtn tfi^ vsitt* Fabiui, -hbtJHtCtpr 
^uo ufum oftimt Craffum Cictro dicit , ox^ %• Frufitus^ 



Digitized by 



Google 



l88 D E R ^T R E 

fi tn ipfe id kote ftrre videare : neque ut oderk eum , quem tu veli^- > 
liifl teipfum flagrantem odio ante vklerit : neque ad mirericordi^m adduce- 
tur y nifi ei tu figna doloris. tui y verbis , fententiis , voce , vultu , colla- 
crimatione denjque oftenderis ^ U( enim nulla materies tam facilis ad exar- 
defcendum eft , <{ux , nifi admoto igni , ignem concipere poffit : fic nuHa 
mens eft tam, ad comprehendendam vim oratoris parata , xpx poflit incen* 
di^ nifi inflammatus ipfe ad eam, & ardens accefleris, 

XLYL Ac y ne forte hoc magnum ac mirabile efle videatur , hominena 
toties irafci^ toties, dolere ^ toties omni animi motu concitari , prxfertim in 
rebus alienis ; magna vis eft earum fententiarum , atque eorum locorum , 
quos agas traftefque dicenda y ixt nihil opus fit fimulatione & fallaciis • 
Ipla enim natura orationis. e)us , quac fufcipitur ad aliorum animos per- 
movendos, oratorem ipfum magis etiam , quam quenquam eorum, qui au- 
diiint y pe.rmovet . Et ne hoc in caufis , in judiciis , in amicorum pericu- 
lis , in concurfu hominum ^^ in civitate , in foro accidere miremur , cum 
^itur non folum ingenii noftri exiftimatio , ( nam id effet levius : quan- 
c|.uam, cum profeffus fis , te id poffe facere , quod pauci , fic id quiden» 
negligendum eft ) fed alia fiint majora n:uiIto , fides , officium , diligen« 
tia: quibus rebus addu£):i, etiam cuin aljenifCmos defendimus , tamen eos 
alienos, fi ipfi viri boni volumus ha.beri , exiftimare non poffumus . Sed , 
itf dixi , ne hoc in nobis mirum effe videatur , <juid poteft effe tam fi- 
ftum , quam verfus , quam fcena , quam fabula; ^ tamen in hoc genere 
f^pe vidi , cum ex perfona mihi ardere oculi hominis. hiftrionis viderentu» 
(59) fpondalia ilU dicentis^ 

(^o) Segrsgare abs te aufus , aut fine ilk Salamina ingredii: 
Heque pafernum afpeSum. es v^eritus ? 

Nunquam illud afpeilum dicebat , quin mihi Telamon iratus furere luftu: 
fiiii videretur. Ut idem inflexa ad milerabilem fonum. voce,. 

(^uem atate exaSa indignum 

Liberum lacerafti ^ orbafii ^ exftinxifti \ neque fratris necis y 
Neque gnati ejus parvi y qui tibi in tutelam eft traditusi 

flens atque lugens dicere videbiitur . (^uas fi ille hiftrio , quotidie. cum age^ 

rets 



. C$5> Spondsli/t') An legendum hic S^pbo^ 
cUa , ut cenfet Auratus , quod hi vcrfus cr 
Sophoclis Teucro a Pacuvio c Grxco in La- 
tinam fermoneni converH ? an fpondalia , uc 
Turncbus , feu pptius , quemadmodum Salma- 
fius & Vodius putant efsc magis fecundum 
analogiam , rpondaulU ? Y,Tro^toL\)>jtu funt ti- 
bicines , oro/JauX^f enim tibia clK Atque hic 
oaronS^a^iXiOv i^t\oc verfus inter facri£candmn 
ad tibiam cani foliti , ne quid male ominai- 



tum audiretur. Idem, 

(60) Segrogaro ). Sicl in Teucro tragocdii 
Telamonem inducit loquentcm Pacuvius. Tc- 
lamon rex Sakminis aci bellum Trojanum E" 
lios miferat Ajacem & Teucrum, ut alter al- 
terum cueretur • Ut audivit Ajacem , ob ne- 
gataAchillis arma , fibi manus mtuHfse, Teu- 
crum , qui fratns necem ulcus non fuerat jt re- 
verfum cjccic •. idem .. 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. i8p 

ret , tamen red:e agere fine dolore non poterat ; quid ? Pacuvium putatfs 
in icribettdb leni aninx^ ac remiflb fuifle ? Fieri nullo itaodo potuic . Sdepe 
enim audivri, poetam bonum neminem ( id quod a Democrito & Platone 
in lcriptis reli&um efle dicunt ) fine inflammatione aaimoram exiftere poi^ 
ie, & fine quodam afflatu quafi furoris. 

XLYIL Qnare nolite exiftimare meipfiim , qui non heroum veteres cst^ 
ius , fi£iorque lu&us vellem imitari at(^ue adumbrare dicendo ; neque aStot 
eflem alienae peribnse, fed au£lor mes , cum mihi M. Aquilius in civitate 
jetinendus elTet , quse in illa caufa peroranda fecerim , fine magno dolore 
fecifle. Quem enrm ego confiilem fuiile , imperatorem ornatum a fenatu , 
ovantem in Capitolium aicendiiTe meminiflem , hunc cum affii£lum , debi- 
litatum , mocrentem , in fiimmum difcrimen adduaum viderem , non prius 
fum conatus mifericordiam aliis commovere , quam miiericordia fum ipie 
captus. Senfi equidem tura magnopere moveri judices , cum excitavi moe- 
ftHm ac Ibrdidatum fenem , & cum ifta feci , qujc tu , Craffe , laudas , 
non arte , de qua quid loquar nefi:io , fed motu magno animi ac dolore , 
ut diicinderem tuoicam, ut cicatrices oftenderem : cum C. Marius mocro- 
rem orationis mex praeiens ac iedens multumlacrimis iuis adjuvaret: cum* 
que ego illum crebro appellans , collegam ei ruum commendarem , atque 
ipfum advecatum ad communem imperatorum fortunam deiendendam invo- 
carem • Non iuit ha?c fine meis lacrnais , non fine dolore magno mifera* 
tto , omniumque deorum , & hominum , & civium , Sc fociorum impto- 
ratio« Quibus omnibus verbis, quae a me tum funt habita , fi dolor abfuif. 
iet meus, non modo miferabilts, ied etiam irridenda fuiffet oratio mea. 

Quamobrem hoc vos doceo ^ Sulpici , bonus ego videlicet acque eruditus 
magifter^ ut in dicendo irafci , ut dolere, uc flere poifitis : quanquam te 
quidem quid hoc doceam , qui in accufando fodali , & quxftore meo, tan- 
tum incendium non oratione folum , ied multo etiam magis vi , &: dolo- 
re y & ardore animi concitaras , ut ego ad id reftringendum vix conarer 
accedere? Habueras enim tum omnia in caufa. fuperiora: vim , fugam , la- 
pidationem , crudelitaeem tribuniciam , in Cxpionis gravi miibrabilique ca- 
fu , in judiciura vocabas : deinde principem & ienatus , & civitatis , M, 
i£milium lapide percuifum tffe conftabat : vi pulfum' ex templo L. Cot^ 
tam ^ & T. Didium y cum intercedere vellent rogationi , nemo poterac 
negare^ 

XLVIir. Acccdebat , ut hsec tu adolelcens pro republica queri fumma 
cum dignitate exiftimarere : ego homo cenforius vix fatis honefte viderer 
ieditiofum civem , & in hominis coniularis ealamitate crudelem pofle de- 
fendere. Erant optimi cives judices, bonorum virorum plenum fi)rum , vix 
ut mihi tenuis quxdam venia daretur excufationis , quod tamen eum de« 
fenderem, qui mihi quasftor fuiifet. Hic ego quid dicam me artem aliquam 
adhibuiife ^ quid fecerim , narrabo . Si placueric , vos meam defenfionem in 
aliquo airtis loco reponetis. 

Omnium fedieionum genera , vitia , pericula collegi eamque orationem 
ex omni reipublicac noftfas temporum variecate repetivi ; conclufique ita ^ 

ut 



Digitized by 



Google 



y 



190 n^OKATQKE 

ut dicerem , etfi omnes mpkftac femper feditioncs fui&nt , juftas tamen 
fuiffe nonnullas & prope neccirarias . Tum illa^ quac modo Graffus com* 
memorabat y egi s neque reges cx bac civkate exjgi , ncquc tribunos plcbis 
creari ^ nequc plcWfcitis toties confularem poteftatem minui , neque provo. 
cationem, patronam illam civitatis , ac vindicem libertatis , populo Iloma* 
no dari fine nobilium diffcnfione potuifle i ac , fi ilk& feditiones faluti huic 
civitati fuiffent , non continuo , fi quis motus populi faftus cffct ^ id C. 
Norbano in nefaria crimine,, atque in fraude capitali effe poncnium. Quod 
fi unquam populo Romano conceffum effet , ut jurp concitatus vidcrctar , 
id quod docebam farpe effe conceffum ^ nullam illa caufam )uftiorem fui& 
fe. Tum. omnem rationem traduxi & converti rn incrcpaodam C^ionis 
fugam^ in deplorandum interitum cxcrcitus . Sic & eorum dolorem , qui 
lugebant fuos,. oratione. rcfricabam, & animos cquitum Romanorum , apud 
quo^ tum judlces caufa agebatur, ad Q. Csppionis odium, a quo erant ipfi 
propter judicia abalicnati, renovabam atque revojcabam* 

XLIX. Quod ubi fenfi mc in poffetflionc judicii, ac defcnfioais tnea? con- 
filtiffe, quod & populi benevolentiam mihi conciliaram , cujus }us etiam 
cum feditionis conjunftione defenderam , & judicum animos totos trel 
calamitate civitatis , vel luftu , ac defiderio propinquorum , vel cdio proprio 
lA Csepionem^ad caufam noftram converteram : tunc admifcere huic gcneri 
orationis yehementi atque atroci genus illud aiterum , de quo ante diiputa* 
vi, lenitatis. & manfuetudinis coepi; me pro meo fodali, qui mihi in libe- 
rum loco more ma>orum effe deberet ; & pro mea omni fama prope , for- 
tunilque decernere : nihil mihi ad exiftimationem turpius , nihil ad dolo« 
rem acerbius accidere poffe, quam fi is , qui ij?pe alieniffimis ^ me , fcd 
nficis tamen civibus, faluti cxiftiourcr fuiffe^ fodali mcoauxilium^rre noa 
potuiffemt 

Pctebam a judicibus , ut illud artati meae,'ut honoribus, ut rebus geftis-^ 
fi lufto, fi pio dolore mc effe affeftum videcent , conccderent: pra^fertim (i 
ia aliis caufis intellexiffent, omnia me &mper pro amicorum pcriculis , ni- 
hil unquam pro meipfb deprecatum . .Sic in illa omni dcfenfionc atque cau« 
i^, quod effe in arte pofitum videbatur^ ut de lege Apuleja dicercm , ut, 
quid effet minuere majeftatem y explicarem ^ perquam brevitcr perftrinxi » 
ajtque attigi .. Hi& duabus partibus orationis ^ quarum altera concitacionetn 
habct, altera commendationcm , quas minime pra^ceptis artium funt pcrpoli'* 
ta^ ^ omnis^ eft: a me illa caufa traftata, ut Ac accrrimus in Cacpionis invi- 
dia renovanda , & in tttxs, moribus erga meos neceflarios declarandis man* 
fuetiftimus. viderer^ Ica,. magis afGaftis aaimis jadicum, c[uam doftis , tua , 
Sulpici^ eft, a nobis tum accufatia.yifta» 

L. Hic Sulpicius ^ Yere hercule ^ inquit ^ Antoni , ifta comoiemoras » 
Nam ego nihil anqaam, vidi, quod tam e manibus claberetur, quam mihi 
tum eft elapfa illa caufa. Cum eaim (quemadmodum dixifti) tiU ego non 
}udicium, fcd incendium tradidiffcm; quod tuum priiicipium, dii immorta- 
lcs, fujt? qut timor^ quas dubitatio^ qtiamabsfitatiOy traftu^everhorum? 
Ut illud iaitio^ quod tibi unum ad ignofcendum hommes daixint ^ tenuifti; 

tc 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. ipt 

te pro faomitte perneccffario, quxftorc tuo, dicere: quatn tibi primum mu- 
nifti «d te audiendum viam« £cce autem, cum te nihil aliud profeciife ar- 
bierarer , nifi ut homines tibi , civem improbum defendenti , ignofcendum 
propter neoeffitudinem arbitrarentur j ferpere occulte coepifti, niWldum aliis 
fufpicantibos , me rero )am pertimefcente , ut illam non Norbani fedicio- 
neai* , .fed populi Romani iracundiam , aeque eam in)nftam , fed mcri. 
tam ac d«bita« fulffe dcfendertF • Deiode ^ui loeus ab$ te prxtermiffus eft^ 
in Gacpionem ? Ut tu illa omnia odto , invidia, mifericordia mifcuifti? Ne- 
que hcc folum in defenfione , led etiam in Scauro , caeterifque meis tefti- 
bus , <{uorum teftimonia non refeilendo , ftd ad eundem impetnm populi 
confugiendo, refucafti. Quz cam abs te modo commemorarentur, equidemr 
nuHa prarcepta defiderabam • Iftam enim ipfam demonttrationem defenfio^ 
fium tuarum «hs te ipfo commemoratam , doftrinam effe non medioerem 
piito. 

At<{Ui , fi ita placet , inquit Antonius , trademus etlam , qus nos iequ! 
in dicendo, queque maxime fpeftare iblemus. Docuit enim )am nos longa 
vita ufufque rerum mazimarum, ut quibus rebus animi hominum mo?e^ 
rentur, teneremua. 

LT« Equidem primum confiderare foleo , poftuletne caula • Nam neque 
parvis in rebus adhibcndc funt hx dicendi faces, neque ita animatis homi- 
nibus, ut nihil ad eorum mentes oratione fleftendas proficereproflimtts: he 
aut irrifione, aut odiodignlputemur, fiaut tragosdias agamus in nugis, auC 
couFellere adoriamur ea , qux non poffint commoveri . Nunc quonlam hsec 
fere maxime funt in }udicum animis, aut, quicumque illi erunt, apud quos 
agemus , oratione molienda , amor , odium, iracundia, invidia, mifericor- 
dia, fpes, Iztitia, timor, moleftia; fentimus amorem conciliari, fi id velle 
videare, quod fit utile jpfis , apud <juos agas , defendere: fi aut pro bonis 
viris, aut certe pro iis , ^ui illis boni atque utiles fint, laborare. Namque 
hsec res amorem magis conciliat , illa virtutis defenfio caritatem: pluf^ue 
proficit , fi proponitur fpes utilitatis fucurx ^ quam preteriti beneficti com« 
memoratio • Enitendum eft , ut oftendas, in ea re quam defendas, aut du 
gnitatem ineffe^ aut utllitatem ; eomque, ^cui concilies huncamorem, figni« 
fices nihil ad utilitatem fuam retuliffe , ac Aihil omnino feciffe caufa fua« 
lovicletur enim commodis homlnum ipibrum ; ftudiis autem «orum carteris 
commodandi favetur . Y idendumque iioc loco «ft , ne , quos ob benefa3:a 
diligi voleaius ^ eorum laudem atque gloriam , cui maxime invidefi folet, 
nimis efferre videamur. Atque lifdem his cx locis Sc odium in alios ilrue- 
re difcemus, & a nobis^ ac noftris, <limovere. Eademque hxc genera tra* 
ftanda funt in iracundia vel excitanda, vel iedanda, Nam fi , quod ipfis', 
qui audiunt , perniciofum, aut inutile fit , id fa&um augeas, odium crea- 
tur : ( 6x) fin, quod aut In bonos viros^ aut jn eos, in quos qulfque mi- 

nime 



C 61 ) Sin , ^uod Mut in i>on§s viros_ ficc. ) -fic corrigic : Sin , quod aut lonis virts j moU 
Vitiofs cme eft fententia , quam lambiAus iis quos fuifquo m$»im€ Jddoro dokuorit , mu$ 



Digitized by 



Google 



iy2 DEOR^TORE 

nime debueric , aut in rempublicam , tum excicatur , fi noa tam acerimm 
odium, tamen aut invidxa?, aut odii non diffimilis offenfio. Item timor in-» 
cutitur aut ex ipforum periculis, aut cx commanibus. Interior eft ille pro- 
prius : fed hic quoque communis ad eandem iimilitudinem eft perducendus, 

LII. Par , atque una ratio eft fpei , laetitiac^ moleftiac. Sed haud fciami 
an acerrimus longe fit omnium motus invidiae.* nec minus virium opus fu 
in ea comprimenda , quam in excitanda. Invident autem homines maxime- 
paribus, aut inferioribus, cum fe reIi£los fentiunt, illos aurem dolent evo«. 
laffc . Sed etiam fuperioribus invidetur faepe veheraenter, & eo magis , fi 
intolerantius fe jaAant, & sequabilitatem communis juris , pr^rftantia dignU 
tatis y aut fortunac ius tranfeunt: quac ii inflammanda funt, maxime di« 
ceudum eft , non eife virtute parta; deinde etiam viciis atque peccatis. 
Tum fi erunt honeftiora atque graviora , tamen non elle tanti ulla meri- 
ta , quanta intblentia hominis , quantumque faftidiutn . Ad iedandum au« 
tem, magno ilU labore, magnis periculis e(fe parta , nec ad fuum commo-i 
dum, ied ad aliorum e(fe collaca ; iefeque , (i quam gloriam peperiffe vi*. 
deatur, tametfi ea non fit iniqua merces^periculi , tanien ea non dcleftari,. 
totamque abjicere atque deponere: omninoque perficiendum eft, (quoniam 
plerique funt invidi , maximeque cft hoc commune vitium Sc perpecuum:, 
invidetur autem prxftanti ik)rentique fortunae ) ut ha?c opiuio minuacur, &. 
ilia excellens opinione fortuna cum laboribus & miferiis permifta effe vi- 
deatur. 

Jam mifericordia movetur, fi is, qui audit, adduci poteft, ut iila , quat 
de altero deplorentur , ad fuas res revocet, quas aut tulerit acerbas; aut 
timeat : aut intuens alium, crebro ad ieipfum revertatur. Ita cum finguli 
cafus humanarum miferiarum graviter accipiuntur , fi dicuntur dolenter, 
tum afflidla Sc proftrata virtus maxime Iu£luofa eft: & , ut illa altera pars 
orationis, qua^ probitatis commendatione boni viri debet fpeciem tueri, le« 
jsis ( ut fspe }am dixi ) atque fummifla) fic hzc, qua: fufcipitur ab orato-> 
re ad commutandos animos atque omni ratione ileftendos , inteata ac ve« 
hemens efle debet. 

LIIL Sed eft quaedam in his duobus generibus , quorum ^terum lene, 
alterum vehemens e(fe volumus, difficilis ad diftinguendum fimilitudo. Nam 
ex illa lenitate , qua conciliamur iis , qui audiunt , ad hanc vim acerri* 
mam , qua eofdem excitamus , influat oportet aliquid; & ex hac vi non- 
nunquam animi aliquid (*) infundendum eft illi lenitati .* neque eil uil^ 

tcm- 

*' ^^ 

reifuSlicd &c. Scd iilia , opinor, aggrcdicn- in ^onas viros idcm fit ac contr» bonos vi- 

dum eft via .- iftud faHum , quod in priore ros. Sic Noftcr de Araic. c. ii. ^luid in P. 

J)artc fcntcntiar , planc otiofum cft , ex illo Sctpiomm cficcerint , /t»# Ucrtmts n^n qne^ 

oco (ufpicor huc aflferri debere . Lcgo igi* dicere : Sic & Tcrent. Hcaut. Ad. i. Sc. i« 

tur , N/tm fi q/ted ipps , qui audiunt , perni'» £go , quod me in te fit ^cerc dignum j in* 

tiofum Aut inuttle fit , td uugeas , odium venero: Sc ibidem Sc. a. Vereor > ne quid in 

creatur : fin , quod uut in bonos viros fa- illum iratus plus futis faxit pnter . Pear- 

dum , smt in eos 5cc. Certe fi vox faBum cius . 

in pofteriori fcntcnciae parte in cextum reci- (*) Infundendum ) Vi^. MaA. infiutn^ 

pi non dcbeti fubiatelligi debct ; ut fa^nm dum : Crut. ipflammandMm 



Digitized by 



Google 



LIBER S E C U N D U S. i$^ 

temperatior oratio, '^uam illa, in qua afpcrkas conieationis , oratorls iplius 
humanicace conditur ; remilCo autem lenltatis ^uadag} gravitate & ccfiten- 
cione firmatur'. 

InJ Dtroque autem genere dicendi, ^ illo , in quo vis atque oontentio 
qusritur ^ & iioc , <}uod ad vitam ic mores accommodatur y dc principia 
tardi funt , & exitus tamen rpiffi & produ&i efle debeat . Nam neque af- 
filiendum ftatim eil ad illud genus oracionis, (abeft enim totum a caufa; 
& homines prius ipfiim iiiud , juod proprium fui >udicii eft , audiee deft^ 
derant) nec cum in eam rationem ingreflus fis, <:eleriter diftedeadum eft. 
Non enim, ficut argumentum, fimul atque poiicum eft, arripitur^ alrerum* 
^ue , & tertium pofcitur : iu miiericordiam ^ auc invidiam , aut iracuadiam , 
limni atque intuleris, peflis commovere. Argumentum -enim ratio ipfa con- 
firmat, quas fimul atque emiifa eft , adfaxrefcit. Illud aucem geoos 'Oratio« 
nis non cognitionem judfcis , fed magis perturbationem requif it , quam con- 
fequi, niii multa, & varia, & copiofa oratione, & fimili contentione a&io- 
nis, nemo poteft* Quare qui aut breviter^ aut fummilTe dicunt, docere )u^ 
dicem poflunt, commovere non pqirunt , in quo funt omnia. 

Jam *illud perfpicuum eft ^ •omnium rerum in contrarias partes faculca^ 
tem cx iifdem fuppeditari locis • Sed argumento Tefiftendum eft > aut iis , 
que comprobandi ejus caufa -fumnntur, repreheadendis, aut demonftrando^ 
id , quod concludere illi velint ^ non «flfici ex propolitis , nec e(ie confe^ 
c|uens: aut, fi ita noa refellas, affereadtmi eft;in contrariam partem^ «juod 
fic auc gravius, aut zque grave. Illa autem, qus aut conciliacionis c^ufa 
leniter ^ attC permotionis vehementer aguncur , ( 6z) concrariis commotio* 
nibus Jnferenda funt , ut -odio foenevolentia , uc iniiericordia iavidia tol« 
latur. 

LIV. Suavis autem eft , & vt&ementer fa^pe utilis jocus , & facetise : 
^uas , ^tiam ii alia omnia tradi arte poifiinc , naturas funt propria certe, 
seque ullam artem 'defiderant : in quibus tu looge aliis, mea fententia , 
TonuU B b Cac- 



(6i) ContrMriis fommoticnikus inferendi 
fu»t^ Ver6um infirre iemperapudCiceronem 
opponitar iili verbo , quod nug is hufc ioco ^ 
cofiveiiic , dilutro , (ive propulfare . Invito 
igitur> ttc opinor > fenfii harc ledio recine- 
tur. Vuk enijxiCicero figih£care diedus oiii-> 
nes conrcrjrifj affedfbos toiiendos , amoven- 
dos > frangendos , imminuendos efle . Placcc 
igitur conieftura JohinnisVValker , qui ccn- 
fec Ciceronem fic fcrip(i(Ie , confrariis com^ 
motionibus infirmanda funt . Nenipe verbum 
iollutur (atis nos docet , quid vefit Cicero. 
Sic etiam in Oratore : Cumque animosiin 
prim» uggrefftone occufaverit , infirmabit , ex* 
dudetque contruria . Sed & has duas voces 
fjepe Cicero conjungic. Lib. 2. de Nat. Deor. 
^UA vos , Acudemici , tnfirmatis 5c toliitis • 
Lib. 4. Acid. Qu«ft. Hoc cum infirmat toi* 



licqne Phito, Li vius , Iibw xxxiv. in Catonis 
oratione ; Vt unam toilendo legem, cdteras 
infirraetis . Sed digna intcrim notatu cfb ie- 
ftio , quam fervAnt Mfs. Joan. Nov. Mead. 
Harl. duo 5c Bai. contrariis commotionibus 
cftcrenda fmnt . Si yox «ferenda fignificac 
vtncenda, fuperanda , &c. omnino retineri 
debe(« Videtur autem, hoc fignificare inTi^c. 
Dilp. i. ^ c. zp. §luod non ndtura hsfmana 
patiendo efient . Calepinus in Lcx. dicit ef- 
ferre fignificare , vincere, fuperare , ^uafi ex- 
tra ferre : & ad ca« fignificationem iHius vo- 
cis probandam hunc locum fic citac >' contra^ 
riis commotionihus eScvendz funt . Undccoji- 
ftat in vcteribus libris , quibus ufus cft Ca- 
lcpinus . eferenda , fextitilTe* Carolus ctiara 
Stcph. invenit eferenda hk fuis vctcribus li- 
bris. Idem. 



Digitized by 



Google 



1P4 D E R ^ T R E 

Caefar , excellis ; quo magis mihi etiatn teftis cffe potes , aut nuUam eflc 
artem falis, aut, fi qua eft, eam nos tu potiffimum docebis. 

Ego vcro , inquit Caefar , omni de re facetius puto poffe ab homine non 
inurbano , quam de ipfis facetiis, difputari . Itaque cirm quofdam Grafcos 
infcriptos libros effe vidiffem de ridiculis , nonnullam in fpem j/eneram , 
poflc me aliquid ex iftis difcere . Inveni autem ridicula , & falfa multa 
Gra^corum: nam & Siculi in eo genere, &: Rhodii, & Byzantii, & pras- 
ter cxteros , Attici excellunt : fed qui e)us rei rationem quandam conaci 
funt , artemque tradere , fic infulfi extiterunt, ut nihil aliud eorum, nifi 
jpfa infulfitas ;\ rideatur . Quare mihi quidem nullo videtur modo doftrina 
ifta res poffe tradi. Etenim cum duo genera fint^ facetiarum , alterum sequa- 
bilicer in omni fermone fufum , alterum peracutum & breve: illa a vete- 
ribus fiiperior, cavillath^ haec altera, dicacitas nominata eft. Levc nomen 
habet utraque res ; quippe leve enim cft totum hoc , rifum movere . 

Verumtamen ( ut dicis , Antoni ) multum in caufis perfacpe lepore, & 
facetiis profici^ vidi . Sed cum in illo genere perpetuae fcftivitatis ars non 
defideretur, ( natura enim fingit homines , & creat imitatores & narrato- 
rcs facetos , & vultu adjuvante, & Voce , & ipfb genere fermonis ; tutn 
vero in hoc altero dicacitatis , quid habet ars loci, cum ante illud facste 
diftum emiffum haerere debeat, quam cogitari potuiffe videatur? Quid enim 
hic meus frater ab arte adjuvari poruft , cum ( 5} ;] a Philippo interroga- 
tus, quid latraret, Furem fc vidcre refponditi? Quid in omni oratione Craf. 
iiis, vel apud centumviros contra Scaevolam , vel contra accufatorem Bru- 
tum , cum pro Cn. Planco diceret? Nam id, quod tu mihr trlbuis; Anto- 
ni, Craffo eft, omnium fententia, concedendum. Non enim fere quifquam 
reperietur, praeter hunc, in utroque gencrc leporis excellens, & illo, quod 
in perpetuitate fermonis; & hoc, quod in celeritate, atque difto eft'. Nam 
harc perpetua contra Scaevolam Curiana defenfio tota redundavit hilaritate 
quadam & )oco ; dt£ta illa brevia non habuit . Parcebat enim advei^faril 
dignitati , in quo ipfo fcrvabat fuam; quod eft hominibus facetis & dica- 
cibus difHcillimum , habere hominum rationem & temporum , & ea quac 
OGcurrant, cum falfifllme dici poffint , tenerc. Itaque nonnuHi ridiculi ho- 
mines hoc ipfum non infulfe interpretantur . Dicere enim ajunt Ennium, 
fiammam a fapiente facilius orc in ardente offrimi , ( ^4 ) quam bona diSa 



( 65 ) ^ Philippo interrogattts quid latra- 
ret ) pcpcculatorcm PhiJippum fuiffe Catulus 
notavir, 5c xvarii furem; folcnt aiirem cancs 
nodtu furcs aliatrare . Sic Cato privatorum 
nirtorum furcs dixit i» nervo artatcm agere; 
furcs publicos, id eft dcpeculatores , /» auro 
Mtque furpura • Cato etiam U"ticen^s apud 
SaJluftiiim furcs aerarii appellat . Aut ccrtc 
furcm & fpoliatorem provincialium ; non 
^(\\m hic cenfeam alia Philippo furta objici. 
Tttrnebus* 



(64) ^uam bena diBa teruat^ Vcrfus cft 
trochaicus integcr , & hemiftichium . Itaque 
legi debct, sifaptenti^ ut verfas conftct. Ci- 
tatur ha:c Enniana fententia a Symmacho in 
epiftolis .• quanquam Socratica potius cft j Rsm 
Socratis vcrbum iftud refertur ; XwxpaVr^ 
i\£yfr , iri p^or Sv 71V J*tfC7JUp^» ar^pxxx 

T09 , id eit , Socrates dtcehat, faalius homt- 
nes ardentem carbonem in lingua retenturos , 
quam quod areano commiffuyn fit . Os autcm 

fi ai^- 



Digitized by 



Google 



LIBER SEGUNDUS. ip^ 

teneaf : Iia?c fcilicet bona difta , ^ux falfa fint : nain ea ds3a appellantur 
proprio jam nomine. 

LV. Sed ut in Scsevola continuit ea Craffus , atque illp altero genero^ 
in quo nulli ^culei contumeliarum inerant , caufam illam difputationem- 
que (^5) luiit: fic in Bruto , quem oderat, Sc quem dignum contumelia 
iudicabat , utroque genere pugnavit. Quam multa de balneis, quas nuper 
ille vendiderat ; quam multa de amliTo patrimonio dixit ? Atque illa bre- 
via, cum ille diceret , ftf Jine caufa fudare : {66) Mirtime mirum , inquit, 
tnodo enim exifti de baheis . Innumerabilia bujufcemodi fuerunt , fed non 
minus jucunda illa perpetua. (97) Cum enim Brutus duos leftores exci- 
taffet, & alteri de colonia Narbonenfi Craffi orationem legendam dediffet, 
alteri de lege Servilia; & cum contraria inter fcfe de republica capita con- 
tuliffet ; nofter hic facetiffime tres patris Bruti de jure civili libellos tribuj 
legendos dedit . Ex libro primo, Forteevenit,ut in privernati 
^ssEMUSj Brute yteftificatur fater fe tibi Trivernatem fundum reliquijfe ^ 
Deinde ex libro fecundo , In albano eramus ego et marcus ri* 
Lius. Sapiens videlicet homo cum primis noftra civitatis ^ norat bunc gur^ 
lUem; metuebaty ne^ cum is nihil haberet , nibil ejfe ei reliHum putaretur. 
Tum ex libro tertio , in quo finem fcribendi fecit , tot enim , ut audivi 
Scaevolam dicere , funt veri Bruti libri ) In tiburti forte assedi- 
Mus EGO ET MARCUS FiLius. VH funt U jundi y Brutc ^ qjios tfbi pater 

Bb a bli* 



fi ardeat , id eft , in ore fi fit flimmi , qiii 
nolit uri & lacdi , os noii occludat , fcd quam 
iMxime hiante flammirt expuat'. Eiinias au- 
fem* bona diAa, bonasfcntentias intellexcrr.t , 
qua$ fepiens tenere lc non poteft , quin lo- 
quatur. At honilncs faceti ideni dc dicacibus 
ufurpare folebant, & aliter verlum interpre- 
tari. Ab eadem incnte Ennius dofta" dkts ap- 
pcllavit : Haffd docfh diBis ccrt/tntes , fed 
malsdtclis. Et Catullus , xr. if. Tauca nun^ 
ciate ^ mea pnelU, non hona dt^n, cum fc ri- 
flit , m.iIediCra (ignificavrt . Sunt crinm sli« 
iignificacione dida , dicacitatcs , & v^rba fal- 
iL Plautus , Cap. 111. i. ij. lyice unttm ri- 
d:ciihsnr di^Jtnm fiie di^is meliorihus , ^n 
(Gronov; Ghtibus^ foUbam menftruales epf*^ 
Ins anre adiptfcier , In qucm fcnfiim verfum 
Ennianum faceti homincs , ut dixi, accipic- 
bant.. Idem. 

(65O Lufit^ Galli fic diccrent, tourna en 
flaifanterie , 

(66) Minime mirum , inquit , modo entm 
extfii de balneis^ Ni fallor , non raodo non 
jocus /fed ne fenfus in hacleaione inveniri 
poieft. Brutus dixtni.Jefine casfja fudare: 
refpondit autem Craflbs , non cflc mirum il- 
lura fine caufa fudare ,• modo cnim exicrat c 
bahicis. Voces minime mirjfm non folum ad 



fudafe , fed etianr ad /ine eaufa refcrri <fe- 
bcnt, ^\ vulgatac lcftioni hxrcaraus . Solc- 
bant ir , qui c balneis exicrant , fudare , oc 
aqua difffuerc . Vidc* igitnr , Lcaor, in hac 
vulgata leaionc Craflum ncgare , Brutum ha- 
bcrc caufam fudandi , & tamen caufam, cut! 
fudct Bruius , aftcrre . Quis fcrre poHit hatc 
tim iccum pugnantia? Mfs. Jfoan. & ^^^'•^'* 
omitturtt voccs miruth St inqnit .* unde lla- 
tim fic locum emendavi. Atque ilia brevia i 
cttm Hle- diceret, ft ftne catfafndare : Af/- 
nime, inqurti modo enim exiftt de halnets^ 
Clara nunc exhibctur fentcntia . Brutus di- 
xcrat, fc fme caufa fudare, id eft , in impu* 
gnanda Planci contra Craflum caufa mmi» vc- 
hcmenter agere, cum iinefudore tccuUriPtea- 
cus & vinci Craflus potucrit . Mtntme, in- 
Quit Craflus , non fndas fine caufa:modo 
enim exifti &c. Jocus eft in ancjpitijhgnih- 
catione vcrbi exifii , quod (ignificat, ;«c vcn^ 
dere balnea, & e baineislotum egrcdi. Voccs 
minime y & mirum, adcofimili Iitcrarum du- 
etn\ fcribuntur , ut feftinantes hbrarii tacilc 
poflSnt crrarc. Fearcius* • /r^v 

C67) Cum Brutus dacs leStores excttajjety 
Hujus rei pro Cluentjo Cicero mimmit , 
cap. 51. Dc colonie Narbonenh , in Jiruto.,. 
cap. 43- " 



Digitized by 



Google 



1^6 B E K ji T RE 

fublicis commintartis cwfignatas reliquit ? Quod nifi (6t) puherem /e ^^ ih^ 
qult, >m haberet y qU4rtum librum compofuijfet y & fi ctiam in balneis l^ 
tum cum filic^ fcriptum reliquijfet. 

Quis eft igitur , qui non fateatur , hoc lepore , ttque Ms. facetiis non 
niinus refutatum efTe Brutum , quam illis tragoediis , quas egit idem , cum 
cxi\x in eadem caufa funere efferretur anus {6^) Junia? Pro dii immorta- 
les ; qux fuit illa^ quanta vis? quam inexpe£lau ? quam repentina , cum, 
con)edis oculis, geftu omni imminenti, fumma gravitate ic celeritate ver^ 
borum : Brute , quid fedes ? quid illam anum pdtri nuntiare v// tuo ? quid 
illis ^mnibus , quorum imagines duci vides ? quid majoribus tuis ? quid 
L. Bruto , qui hunc populum dominatu, regio liberavit i quid te facere ? cui 
rei y cui gloria , cui virtuti ftudere i Vatrimonione augendo ? at id non efl 
nobilitatis ^ Sed fac effe ^ nibil fupereft ; Ubidines totum^ dijftpaverunt ^. An ji^- 
ri civilil eft paternum: fed dicet ^ te ^ cum ades vtnderes ^ ne in rutis qui-^ 
dem iy» cafis (jo) foHum tibi paternum recepijfe. An rei militarii qui nun- 
quam caftra videris , An eloquentia f qude, nulla eft in te :. i^y quidquid eft 
vocis ac lingUdB , omne in iflum^turpijjimum calumnide- qu^ftum contulJfti*- 
Tu lucem afpicere audes ? tu bos. intueri ? tu in foro , tu in urbe , tu in 
civium ejfe confpe&u ? tu illam mortuam , tu imagines ipfas non perhorre^ 
fcis ? quibus non modo imitandis , fed ne collocandis. quidern tibi uUam lo^ 
cum reliquifti. 

LIV. Sed haec tragica , atque divina : faceia autem & urbana ,. innume* 
rabilia ex una concione meminiftis . Nec enim concio major unquam fuit ^. 

nec 



(68) Pubertm) Patri cum filio pubere in 
balneis lavari non iicebat , nec focero cum 
genero« Cicero de 0£ I. 5^. Ntftro qHtdem 
mor^ cum- parentibus fubtres filti , cum foct* 
rh gineri Ufin lavantur. Turncb. 

(69) /ivif/ViXPopiJia omnium prima Romas 
in funere laudationem ineruit« cum ante ho- 
noratis tantum viris ea tribueretur. Ac Cice* 
roni djfpljcet» lib« ii.de Legibus^ c. 14. lau- 
datia mulierum » cum legem tantum de viris 
hanc fanciat: H^noratorumg inquit , virorum 
laudts in ccncione memorantor» Quanquam 
Piutarchus jam. inde ufque a Omiili xtate 
honeAis matronis eam miile dicii tributam, 
ob collatum ornsmentorum fuorum aurum in 
Apoliinis crateram : cam Livius tamen lcri- 
hat , tantum eis concefsum 9 ut facrorum Sc 
ludorum caufa piientis carpentifque uteren- 
tur. Paulo poft Popiiiam, idem honos eil tri- 
butus Juniae , qus ex Brutorum erat familia. 
Ductbantur a^cem in forum funera iauuscio- 
nis caufa : quod quomodo heret , ex 1'oiybio 
Cibiicej-e placet ; OTmv >tff ^tfweMaS? nc 
veif dvToi'^ f^ ^^ocytt»; aVjpav.. ^c. Id eft: 
», Cum . apud eoa iliuftris vir aliquis ex hac 
„ migravit vita , in funcre cum reiiquo or- 



„ natu in forum fertur , ad roftra qua; vo- 
„ cantur, interdum flans ante omnium ocu- 
,» lcs , raro recubans .. CirciLnifufa.aurem po- 
„ puii corona , in roftra afcendit fiiius, /i 
„ quem pubercm reiiquerft, qui forte adfit; 
„ hn minus, propinquus aiiqiiis, & dc mor- 
„ tui virtutibus dicic, rcbufquc quas.is prof- 
„ perc gcfscrit. Eo dcindc lepulto, juftifque 
„ iadis^', mortui imaginem in iiiuftriffimo ao* 
„ mus ioco. ponunt , m ccliuia iignea condi« 
„ um. Imago autem perfona cft ad (imiiuu- 
„ dinem egregie cjcprefsa , & fornu,. & ii- 
„ neamentis. Has imagines & in pubiicis (e- 
„ riis aperiuntj ornantquemagnifice: & cum 
„ ex familia clarus aiiquis moritur, in fiinus 
j, producunt . Idem . 

( 70 ) Solium tibi paternum ) In excipien- 
dis rutis & caeHs, quae in mancipatione pr2- 
diorum excipi foient , non retinuiGe feilam 
patris , in qua iiie jus. refpondere (olebat • 
Hic ^n\m recipere eft excipere. Cicero , iib. 
I. de iegibus, cap. 3. Pnjertim cum non re* 
cufsrem , quominus more patrio fedens, in 
folie conjulentibus refponderem • Ita qui fo- 
iium. vcndiderit ^ jua non refpoadebit • Idem * 



Digitized by 



Google 



LIBERSECUNDUS. 1^7 

mc tpuct popuhim gravior oratio , qttam buius ( 71 ) cootra collegam in 
ceiirura.imper ^ iieque lepore & fcftivicate conditiQr • Quart tibi ^ Antoni , 
utrumque aflentior , Sc multum facetias in dicendo prodefle farpe ^ & eas 
artes nullo modo pofle tradi: & illud ^uidem admiror, tu nobis in eo ge-» 
nere tribuifife taatum » & non hojui rei quo^ue palmam » vt csterarum , 
CraiTo detulifle. 

Tum Antoniiis , Ego vero ita fecifscm , inquit , nifi iDfierdum in hoc 
Cra/so ^paulum inviderem . Nam cise quamvis facetum atque falfum , non 
nimis eft per feipfum invidendum : led , cum^ omQium (is venuftiffimus & 
urbaniffimus^.omnium graviffimum 6c leveriifimum & efst^ & viderl^ quod 
ifti contigit uni, id mihi vix ferendum videbatur. 

Hic cum arriiifset ipie Crafsus^ Attamen , inquit Antonius, cum artem 
efse facetiarum y Juli ^ negaies, aperuifti quiddam , quod prarcipiendum vi« 
deretur . Haberi enim dixifti .rationem oportere hominum , rei , temporis ^ 
ne ^id )ocus de gravitate decerp^ret ; quod quidem in primis a Crafso 
obfervari iolet . Sed hoc pra^ceptum prartermittendum eft facetiarum , cum 
his nihil opus iiti nos autem quomodo utamur, cum opus fit, qunimus ; 
ut in adverfarium^ & maxime i ii e}us ftultitia poterit agitari , in teftent 
ftultum ^ cupidum , levem^ ii facile homines audituri videbuntur. 

Omoino probabUiora iunt ^ qux laceifiti dicimus , ^uam. qux priores ^ 
nam & ingenii celeritas ma)or eft , quas apparet in refpondcndo y & hu^ 
manitatis eft refponilo . Videmur enion quieturi fuifse , niii eisemus Iaceffi« 
;i: ut in ifta ipfa concione nihil fcre di&um eft ab hoc, quod quidem fa- 
cetius di£lum videretur y ^uod non provocatus refponderit . Erat autem tan-i 
ta gravitas in Domitio ^ taota aujfloritas ^ ut , quod eiset ab eo cb\eStum ^ 
lepore magls elevandum y quani contentione frangendum videretur» 

LVIL Tum Sulpicius ^ Quid igitur ? inquit , patiemur , Cxfarem , qui 
quanquam Crafso facietas concedit , tamen multo in eo ftudio magis ipfe 
elaborat, non explicare totum nobis genus hoc jocandi ^ quale fit ^ & un* 
de ducatur ; prxiertim cum tantam vim & utilitatem falis & urbanitatis 
efse (*) fateatur? Quid ii,. in^juit Julius ^ alsentioc Antonio , dkenti nul* 
lam tfse artem falis.^ 

Hic cum SuJpicius reticuifset , Quafi vero , inquit Crafsus,. horum ipfo* 
rum j, de quibus Antonius tanldiu loquitur , ars ijlla iit , Obfervatio quai- 
dam eft ^ .ut ipfe dixit^ earum rerum> quae in dicendo valent: qux & elo« 
quentes facere pofljt, quis efset non eloquens^ Quis enim harc vel non fa*^ 
cile , vet certe aIi<juo modo pofset edifcere f" Sed ego in his prseceptishanc 
vim, & hanc utilitatem eise arbitror y non ut ad reperiendum , quid dica- 
mus, arte ducamur, fed ut ea, qux natura, quz ftudio, qus exercitatione 
coni^uimur ^ aut re&a efse confidamus » aut parva intelligamus , cum ^ 

^uo 



(71) CoHffs eollfgsmy Domitium. InBra- (*) Tnteatur ) Vift- Mtn. Crut, fMte^ 
• , cap. 44. mHfl 



Digitized by 



Google 



ip8 D E O R jfT R E 

quo refereoda fint , didicerimus . Quare , Cxfar , ego quoque % te bqe pe- 
co, nt, fi tibi videtur, dii^utes de lioc toto jocandi geoere, qukl fefitias ; 
ne qua forte dicendi pars, quoniam ica roluiftis, in hoc tali coeta > atque 
in tam accurato fermone przterita efse videatur. 

Ego vcro , inquk ille , quoniam {jz ) colle£Um a conviVa , Crafie , 
exigis , non commitcam , ut , li defugerim , tibi caufam aliquam dem re«» 
cufandi . Quanquam (bleo flepe mirari eorum impudentiam , qui aguat in 
fcenageftum , fpeAante Rofcio • Quis enim fe(e commovere poteft , cujas 
ille vitia non videat.^ Sic ego nunc , Craiso audiente , primum loquar de 
facetiis , & docebjo fus ( u£ ajunt ) oratoi^em eum , quem cum Catulus na- 
per audifset ^ ( ll) fcsnum alios ajebat effe opwrtere . Tum ille , Jocabatur^ 
inquic , Catiilus , praefertim cum ita dicat ipfe , ut ambrofia alendus eise 
videatur . Verum te, Caelar, audiamu^, ut ad Antonii reliqua redeamus -. 
Et' Antonius , Perpauca quidem mihi reftant , inquit ; fed tamen defcfjus 
jam labore atque icinere difputationis , requieicam ia Caefaris ieFmone ^ 
quafi in aliquo peropportuno diverforio. 

LVIIL Atqui, i^quit Julius, non nimis liberale hofpitium meum dices .*^ 
naair te in viam, fiiuul acperpaululum(74) guftaris, extrudam, &e)iciamV 
Ac , ne diutius vos demorer , de omni ifto genere quid. fentiam , perbre*» 
viter exponam . De rifu quinque fuiit , quae quaerantur.* unum , quid lit i 
alterum , unde fic : cercium , ficne oracoris velle rifum movere.* quartum ^ 
quatenus: quincum, quae ilnc genera ridiculi'. 

Atque illud primum , quid fit iple riius , quo pa£to concitetur , ubi fit \^ 
quemodo exiilat , acque ita repente erumpac , ut eum cupientes tenere ne« 
queamus , & quomodo fimul latera , os , venas , vultum^ , oculos occupet , 
viderit Democricus :- neque enim ad hunc fermonem hoc pertinet ; & , ft 
pertineret , nefcire me tamen . id non puderec , quod ne ipfi quldem. illL 
ftirent, qui poUicer^ntur . 



(7») Cfille&Mm) Grajci cvtiPoy,iv appcl- 
Jtnc» id quod coofertur in coenam a coavi- 
visi.quo vcrbo Plautus utitur , cum fcribit 
jocans; i^^w* funt fcafulis meis fymboU. 
Sic collativuni prandium dicunt latini , quod 
Qraeci ipsfw^: & coIJativum vcntrem elcgan- 
ti transjatione - dixit Plautus . Vocant ctiam 
Grasci x^yov 5c vxtiAfi^iv, pecuniam quat e- 
xigitur a convivjs . Proinde in Tcrcntio , 
Andr.I. K.61. §^id Pjsmphilus ? ccenuvit ,^ 
fymboUm dedit , legcadum ccnfco , non ut 
vulgo , Sy9uholum: CoIlQarix. ctiam apud 
Pisuitum eil» qwe religiohis caufa ftipcm col- 
ligit; PrAcuntrici, coUeBrici, arioU , atq^ue 
hurufpic4* Turncbus. ' 

i7Z^ Toehum) Significavit ilios vidcri 
Crafso comparatos pccudcs efsc, proinde fbc- 
na pafcendos: Crafsum autem divinumplane 
honuacm» ut. ambrofia pafcCndus fit , qui cx- 



bus efl deorum. Idem» 

(74) Gufiaris) Guftus cum aiia fignificat, 
tum intcrdum id quod venditores guftandiSc 
cxplorandi caufa dint cmptoribus vini , quod 
yidfJtei dicitura Gr«cis : ut cum quid often- 
ditur, fpccimen a Latinis., a Grarc is yw>f6jc 
vocatur > a quo per translationem dixit Se- 
ncca , Dedit enim nobis guftum , ud quem 
refpondebit' . A qua etiam tfansiatione iliud 
Ciceronis profcdlum cft . Et dcguftubit genus 
extrcitatioKum memrum, Significat cnim Pa- 
rfldoxa guftum firuto forc earum cxcrcitatio- 
num quibus uti folet . £ft & guftus interdum 
primns prandii mifsus. Martialis, (zi.^i.^.) 
Guftus protinus hus edes in ipfo , Hms primu 
feret , Mlterave coena . Scd & guftare multo 
minus cft , quam vel jentare , vcl prande- 
rc : quo ^nc bic modo intclli^endum eft . 
Idem •. , 



Digitized by 



Google 



L J BE R SECUNDUS. ipp 

hocus ftuttm , Ot regio quafi ridicBlt ( mm id proxime ^vatritur ) tur- 
pitiMiitte & deformicate quadam continetur • Harc enim ridentur vel fb- 
la , vel maxime , qus notant & defignanc curpitudinem aliiiuam non 
turpiter • 

Eft autem » ut ad illad tertium veniam , eft plane oracoris movere ri- 
fum ; vel quod ipfa hilaritas benev<^ntiam conciliat ei , per quem exci« 
tata eft * vel quoi admirantur omnes acmnen uno ikpe in verbo pofitum , 
maxime refpondentis , nonnun^uam etiam lacefsentis : vel quod frangtt 
adverfarium , ^uod impedit , quod elevat , ^uod deterret ^ quod refutat : 
ifiel quod ipfum oratorem , politum efie hominem fignificat , quod erudi-* 
tum y quod urbanum : maxlmeque quod triftitiam , ac feveritatem mitigat 
& r^axat, odiofafque res &pe , quas argumentis dilui non facile eft , )o« 
co rifuque difsolvit* 

Quatenus autem fint ridicuia tra£Unda oratori , perquam diligenter vi- 
dendum eft: id quod in quarto loco quaerendi ppfueramus . Nam nec infi-» 
gnis improbitas & fi:elere jua£la , nec rurfus miferia infignis agitata ride- 
tur. facinorofi>s enim majore quadam vi, quam ridiculi, vulnerari volunt: 
miferos illudi nolunt, nifi fi fe forte jaAant. Parcendum eft autem maxi- 
me caritati bominum, ne temere in eos dicas, qui diliguntur. 

LIX. Hapc igitur adhihenda eft primum in }ocando moderacio. Itaque ea 
faciUime luduntur , quac neque odio magno , neque mifericordia maxima 
digna funt. Quamobrem materies omnis ridiculorum eft in iftis vitiis, quas 
ihnt in vita homlnum neque carorum , neque calamitoforum « neque eo^ 
rum, qui ob facinus ad fupplicium rapiendi videntur y eaque belle agitata 
ridentur « 

Eft etiam (kformitacls , & corporis vitlorum fatls bella macerles ad )o- 
candum. Sed quacrimus idem , quod in cacteris rebus maxime quxrendum 
eft , quatenus . In quo non modo illud pratcipitur , ne quid infulfe ; fed 
etiam, fi quid perridicule poflis , Vitandum eft oratori ucrumque » ne aut 
fcurrilis jocus fit, aut mlmicus . Quac culufmodi fint^ facilius )am intelli* 
gemus, cum ad ipfa ridiculorum genera veiierimus. 

Duo enim funt genera facetiarum , quorum iilterum re iraftatur , alte- 
rum di£):o . Re , fi quando quid , tanquam aliqua fabella , narratur .- uc 
olim tu, Craffe, in Memmium, comediffe eum lacertum Largii , cum et 
fet cum eo Tarracinas de amicula rixatus . Salfa toca, ac tamen a teipfb 
fi£la, narratio. Addidifti claufulam , tota Tarracina tum omnibus in pa- 
rietibus infcfiptas fuiffe liceras, ctia LLL , duo MM. Cum quarreres id quid 
effec, lencm tibi; quendam oppidanum dixiffe, (75) ^ccrat Lacertum Lar* 



X 



( 70 Lacerat lacereum ) Hunc veffurt iius cum afcrci Tarracinae , mulierculam quan- 
Crsfsus orator ufquc adeo vuigo jaftatum ait, dam dcpenbat, fed non citra rivalcm . Gum 
ut Tarracinar pallim in omnibus parictibus Iioc igitnr cum aliquando rixa incidilset, co 
iiifcriptus vifercmr. Fabula , unde natum eft iracundi* provcaus cft Mcmmms , ut Lar^ 
adagium, fic habct. Mcmmius quidam Roma- gii (ujm id nvali nomcn) brachium mordi, 

cu^ 



Digitized by 



Google 



200 DEORjiTQRE 

gii McrJax Memmius . Peripidtis, hoc ^enus guam fic &cetuiii) quam elc'» 
gans, quam oratorium, fiv^ habeas vere, quod narrare poBls^ quod tameii 
eft mendaciunculis afpergendum , five fiogas . £ft autem hsec hu)us gene»> 
ris virtus, ut ita fada demonftres, ut mores e)us , de quo narres, ot fer« 
mo, ut vultus omnes eKprimantur , uc m^^^i audiunt^ tom gcri ilk fieri- 
que videantur* 

In re eft ttem ridiculum , ^uod ex quadam de^av«ta imitationc fuffli 
fblet: ut idem CrafiTus, Ter tuMm ndUlitatcm, fet vefirttm fMmiliam. Quld 
aiiud fuit, in quo concio rideret , nifi ilta vultus 6c vocis imitatio ? Ver 
tuas fiatuas vero cum dixit , & excanto brochio paalum ctiam de geifai 
addidit , vebementius rifimus « £x hoc genere eft illa Rofciana imitatio 
fenis; (7^) Titi ego ^ Antipbo , bas ferc , inquk : fenium eft , cum au- 
dio . Atque ita eft totum hoc ipfo genere ridiculum , • ut cautiffime tra<^ 
ftandum fit . ( 77 ) MimorBm eft enira ethologoraim y^ ( 7S > fi nimia 
eft imitatio , ficut obfcocnitas . Orator furripiat oportet imicadoiieai ^ uC 
is , gui audiat , cogitet plura ^ quam videat : prsfiet idem ingenuita« 
tem & raborem iuum , verborum curpitudine , & rerum obfceenitate vU 
tand^. 

LX. Ergo hflsc duo genera fiint e}us ridiculi , ^od In re pofitum eft : 
^use iunt prbpria perpetuarum fecetiarum, in quibiis defcribuiitar bominum 



cus arriperec . £a res pofieaquam in popula- 
rein abiic jocuin^ faceci quidam & ft\iyi\Oi 
fenarinm hunc in omnibus ejus parietibus 
quinqueliteris notaruntj depjdis tribus LLL| 
ic duobus MM^ videlicct ut advenis pcrcon- 
t.^^ndi miniftrarent occaiionem . Itsque cum 
M. CrafsuB Tarrscinam aliqnando . veniiset » 
admiratus novum literarum «nigma > fenem 
quemdam oppidanum percontacus eft , quid- 
nam fibi vellent ejufmodi literz . Atqoe is, 
expoiita iabula , verficulum ezplicuic . Lac$T 
rat lacertum Largii mordax 24emmiHs . 
Tametli Cxfar , qui iiafc loquitur apud Ci^ 
ceronent , exiftimat narrationem haac totam 
in Memmium adverfarium dedita opera con* 
fiftam fuiflc . ZrafmHi , Adag. Chii. L 
Cent. IX. 

( ^6 ) Tjhi €io j ^tifho ) Videntur ha?c 
verba hiiile fenis cujufdam arbores ferentis , 
filioque foo dicentis , fe non tam diu vi^u^ 
runK e/Te , ut eas arbores maturitfttem fuam 
ailecutas yideat: juvenem ilium, & vigentem 
olitn ex iilis fru6^us percepturum • Tum quod 
addit , Somum aft » rao» au^o , hoc vidt: 
Ita perfeda eit iila Rofciana fenis tuifien- 
tis , & £»da voce ac tremoia utentis imi« 
tatio ut non hiilrionem imitantem fenem » 
fcd Senedutem ipCara videar aiidire . ^iar- 
cins • 

i77') Mimorum) Sic eos appellat^ quimo^ 



res & afTcdus perfonarum exprimunt : nec 
mimos tantum dixit, ut hoc libro ^oftei , & 
in Antonium fetiti Sc aiii lcriMorea vocant» 
fed iShologoi addidit » ne ambigue ioquere* 
tur, ac Tabula fignificari vidcretur, quam Mi- 
mum Gr«ei , Latini Pknipedera vocant , qua*' 
ies erant Mimi Publii & Laberti • Quanquam 
Cicero pro Czlio mimum hujufmodi , iabu- 
lam, id eft, comoediam appeljare non vuit: 
Mimi ergOt inquit , e^ jam exitut , non fa" 
kuU* PantomiuiorumJiicnQnmeminit,- ^xor- 
ti enim poilea funt imperantcAugufto: crant- 
^e faltatores , qui geilu hiilorias & fabulas 
ita exprimeboAt ,' ut iub oiuios fubjicerent > 
ad quam faitationem refpexit Horatius, cum 
fcripiic , 

fafiorem fsitaret kti cyclofa regabat . 

Et Juvcnalii , Sat« VL 65. 

Chironomfm Ledam molUfaltante BatyUo» 
Turriebus . 

i7^)Si nimia efi imitatie , ficut obfcoeni' 
tMs^ Videtur ©ratio hiulca. Qax tamen vcr- 
ba defiderentur, non facile dixerim. Vellcm 
ita legi : Si nimia efi imitatio. Si eritohfcei' 
nitasi orator, &c. Muretus. 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. 201 

moreS) & ica effioguncur, m auc, re parrata aliqua , quales fuQC , lutelli- 
gantar : aut jaaitatione {a) brevi iniefta ^ in aIi<}uo infigni ad irridendum 
vicio reperiantur. 
> In di&o autem ridiculum eft id, quod verbi, aut {eutenci^ quodam acu- 
mine movecur : fed ac in illo fuperiore genere vel narrationis , vel imica- 
tionis , vicanda eft mimorum ethologorum fimilitudo ; fic in hoc icurriiis 
oratori dicacitas magnc^re fugienda eft. Qui igitur diftinguemus a Craflb, 
a Cacuio, a ca?teris familiarem (b ) veftrum , ( 79 ) Granium , aut Var* 
gulam, amicum meum ? Non mehercule ia mentem mihi quidem venit : 
func enim dicaces: Granio quidem nemo dicacior. Hoc, opinior, primum , 
ne, quotiefcumque pocueiit di£lum dici, necefle habeamus dicere. 

Pufillus ccftis proceffit , Liecf^ inquit , rogare , Philippusf' Tum quacfitor 
properans , Mprfo trevitcr . Hic iile , Kon accufabis ; perfufillum ro^abo . 
Ridicule. Sed fedcbat fudex L. Aurifex , brevior eciam , quam ip/e teftis : 
omnis eft rifus in judicem converfus : vifum eft totum icurrile judicium • 
Efgo hxc , que cadere pofiunc in quos nolis, quamvis fint bella, funt ta- 
mtti ipfo genere lcurriiia, 

Ut ille, qui & vult dicacem , & mehercule eft , Appius , fed nonnua* 
quam in hoc vicium fcurrile delabitur. Cmnabo^ inquit , apud te , huic lu* 
fbo, famtlian meo, C. Sextio. (80; Uni enim locum effe video * £ft hoc 
fcurriJe , & quod fine caula lacef&vit: &. tamen id dixic , quod in omnes 
lufcos convenirec • £a , quia medicata putancur effe , minus ridencur . lU 
ludiegregium Sexcii , & ex cempore : ( ii ) Manus lava , ia|uic ^ 0« 
coena . 

Temporis igicur racio , & ipfius dicacicacis moderacio ,^ cemperantia , & 
raricas di£lorum diftinguet oratorem a fcurra : & , quod nos cum caufit 
dicimus , non ut ridiculi videamur , fed ut proficiamus aliquid ; iili totum 
diem , & fine caufa« Quid enim eft Vargula afiecutus , cum eiun candi- 
dacus A. Sempronius cum Marco fiio fcacre compleyus eflec ; ( 8a ) Vuer 
Tom. L Cc abi^ 



( a ) Brevi ) LamU hrevieer 

Cb) Veflrum^ Lamb. no/irum, 
^(.79) Granium ) Prxconem , cujus multa 
dida verfibus erac complezus Lucilius . C#»- 
ii<ere in verfMs diBum pr^onis voMam Gra" 
ni , apud! Gclljum, ( IV. 17, ) Vidc Om. pro 
Pianco, ( cap. 14. ) Turnehus . 

( 80 ) Vni emm locum ejfe video ) Jocus efl 
fumptus ex communi illorum tcmporum con- 
fuetudinc /oquendi , qua aliquot convivis vo- 
catis, ei quem prxterea invjtatuoi velientj 
iocum fupercHe dicebant . Piaatus in Scicho , 
JEdepcl ubi etiam , optnor , uni locum conffi" 
cor , uhi Accubes . Id fcurriliter ad vitium 
oculi convertit Appius- Idem. 

C81) Manus lava^ Appius irridcns C. 
Sextium , qui altero oculo capcus erat , ait , 



Ccenabo apud te , eft enim uni locus : ita car« 
pebac hominis vitium , cujus in vultu erat lo^ 
cusnni ocaloi quati in ejus triclinio & con- 
vivio uni fuiifet hoifiini locus vacuus . Ref- 
pondit Sextius (ubtili ac fubito joco : Coena* 
bis enimvero apud me , fed prius manus la^ 
va : quo di^o » hominis impuritatem nota- 
bat. PrufleMS • 

(82,) Puer ahige mufcas ) Propinqui 5c 
amici , qui gratioli erant auc clari , deducere 
folebant candidatos, qui prenfacum ibanc , uc 
petitio & gratiam 5c audoritacem majorem 
haberet • Igicur cum A. Sempronius Longus 
cum fratre Vargulam eDct complexus, Vargu- 
la fcurrilitCL- lufic» jubena abigi mufcas* Tur* 
neius « 



Digitized by 



Google 



202 DEOR^TORE 

abige mufcas ? Rifum quseiivit , qui eft , mea ftiitcntia , vel teouiffimu* 
ingcnii fruftus . Tempus igitur dicendi prudentia & gravitate moderabi« 
mur : quarum utinam artem aliquam haberemus! fed domina natura eft. 

LXI. Nunc exponamus genera ipfa fummatim , quae rifum maxime mo« 
veant. Hapc igitur fit prima partirio ; quod faceoe dicatur , id alias in ra 
habere, alras in verbo facetias: maxime aucem bomines deleftart , ft quan« 
do rifus conjunfte re verboque moveatur. Scd hoc mementote, quofcumque 
locos atcingam, unde ridicula ducancur, ex iifdem locis fere etiam graves 
fententias poffe duci. Tantum intereft , quod gravitas honeitis in rebus ie«* 
vere, iocus in turpiculis Sc quafi deformibus ponitur : velut in iifdem ver- 
bis & laudare frugi fer vum poifumus , & , fi eft nequam , jocari » Ridicu». 
lum eft illud (83) Neronianum vetus in furace fervo , Solum effe , cui 
domi nihil fit nec obfignatum , nec occlufum : quod idem in bono fcrvo di* 
ci folet; fed hoc iifflem etiam verbis. 

£x iifdem autem locis omnia nafcuntur . Nam quod {84) Sp. Carvilio 
graviter claudicanti ex vulnere ob rempublicam accepto, & obeam caufam 
vcrecundanti in publicum prodire , mater dixit , Quin prodis , mi Sfuri , ut 
^uoticfcumque gradum facies ^ toties tibi tuarumvirtutum veniat in mentem? 
pra^clarum & grave eft. Quod (85) Calvino Glaucia claudicanti , Vbi efi 
wtus illudi ( H6 ) num claudicat f at hic claudieat : hoc ridiculum eft ; 
& utrumque ex eo , quod in claudicatione aniraadverri potuit , eft di&um . 
Qtiid boc { Sj ) Kigvio ignavius > fcvere Scipio . At in raale olentem , 

(88) 



C 83 ) Neronianum") Illius , ut rcor , Ncro- 
nis, qut rcs advcrfus Annibalcm gcflit ; cft- 
quc cxempluni hoc , uc pleraque hujus loci 
prifca, fumptum ex Iibro Apophthegmatum 
Catonis. Didum autem hoc 6c dc hiracc ac- 
cipi.potcft, ut a Nerone ufurpatum fuerat, 
nui omnia refignct & recludat ; & de fcrvo 
frugi, cujus fidei omnia hcrus committat, cui 
nihiJ annuio ob(ienct , cui nihii claudat fe- 
ra. In quodam Jibro fcripto Icgitur Ndvia^ 
num, ut a Naevio pocta fumpium, quod for- 
taOe verius. Idem, 

CS4) Sp, Carvilio ) Puto hftnc cfle qui 
primus apud Romanos uxorem dimifit . Yir 
luit iliuftris , qui ex cqueflri Joco natus ad 
fummam pervenit dignitatem , ut Paterculus 
fcribit. Conful autem fuit cum Fabio Maxi- 
Dio« Au^or Cicero de Scncftutc . Idtim, 
^C8j) Calvino ) C Seitius CaJvinus , ut 
ait Cicero inBnito, ingenio 5c fermone clc- 
ganti , £td valetudinc incommoda fuit, ct(t 
cum remiferant dolorcs pcdum , non dccrat 
in caufis. Is igitur cx podagra plerumquc clau- 
dicabat • tdem . 

C 86 ) IfHm claudicat t at hic claudicat • ) 
Sunt qui fcribant hoc modo: at hic clodicat. 
£t (ic interprctantur : Calvinus et(i cJaudicat 
pcde , non timen tim claudicat , quam Cio- 



dicat, id efl CJodio favct. Illorum fenten- 
tiz non habeo fidem , quia Cicero confert 
excmpla duo , qua? non iic funt ex immuta- 
tionc Iitcrx , ut ca quae fequuntur . Prxecrea 
immutant codiccs fine ratione . Ad hjsc , 
quando fingitur Ca?far hxc tra«flavifie , cuni« 
que vixit Glaucia homo impurus , ut ait Ci- 
cero in Orat. pro Rabirio Poilhumo , nullus 
ertt Ciodius , cui defot^e efl*et favere. Noiv- 
dum cepcrat Rempubiicam I*. Ciodius , queni 
MiJo interemit . Ego igitur (ic intcrpretor ; 
Qiaucia impurus homo cum videret Caivi- 
num pede ciaudtcantcm , rccordatus cfl anti- 
qui provcrbii , quo vetcres utebantur in iio- 
minem crrantem , vel dubiar fidci . Qu«re- 
bant cnim; Num claudicat} hoc cft conflat* 
ne fibi , an . potiirs errat , aut variat ? Ex 
translntione verbi & ambiguitate objccit ha- 
minimentis errorcm, veidubiam fidem. Str§^ 
bdus . 

C87) Ndvio^ pi6lum cflAfricani, ut opi- 
nor , fupcrioris in Nafvium , a quo fucrat 
acCufatus , quod prafda bsiio Antiochi capta 
a?rariuifi fraudaflet ; alii tamen a Pctiiio ac- 
cufatum (uifie fcribunt • Locus annominatio- 
nemhabct. Nominatnr aLivio oratio P. Afri- 
cani, in M. Na^vium^ in qua^ utopinor., hoc 
dixcrat. TurnebMs , 



Digitized by 



Google 



L I B ER S E C U KD U S. 205 

(S$) Video tne a te circumvcniri ^ fubridicule Philippus . At utrumque gc- 
nus continet verbi ad literam immutati fimiiitudo. 

£x ambiguo diStt , vel argutiilima putantur , fed non iemper Iii joco ^ 
£epe etiam in gravitate verfantur^ A&icano illi ma)ori ^ coronam fibi in 
convivio ad caput accommodaoti , cum ea fiepius rumperetur , P. J^icinius 
Varus, No// mirariy inquit, fi non convemt. (89) Caput cnim magnum eft : 
laudabjle & honeilum. Atex eodemgenere eft; (90) Calvusfatis eft-, quod 
iicit farum. Ne multa : nulium genus eft )oci, ^uo aon ex eodem ievera. 
& gravia fumantur. 

Atque hoc etiam animadvertendum ^ non efTe omnia ridicula faceta • 
Quid enim poteft eife tam ridiculum , quam ( 91 ) Sannio eft ? Sed ore , 
vultu, imitaadis moribus, voce, denique corpore ridetur jpfo. Salfum hunc 
poffum dicere , atque ita , non ut ejufmodi oratorem effe velim , ied ut 
mimum. 

LXII. Quare (9z) priroum genus hoc » quod rifum vel maxime mo- 

Cc 2 vet- 

■ — — — 



(88) Vulgo Video me 4 tt ctrcttmvenin^ 
Caefar dicit hxc duo Scipionis 6c PhiJippi 
di^a verlfi ad lireram immutMti fimiiitudine 
contineri . lt\ joco Scipionis vcrba NAvius & 
i^naviu» idem prope fonnnt , ea?demquc fcre 
funt vcrborum litera? ♦ In hoc vero PJiiiip- 
pi , .cui verbo fimilc cil vcrtium circumveni^ 
ri f Prorfus ncfcio ; jocus igltur hon erit > 
nid cum vulgatis ponnuilis cditionibus > 5c 
cttm Lamb. & Steph» iegamus , Vtde^ m& a 
te non conveniri, fed circumveniri ^ Memen- 
to , icdor , hoc in male oicnrem quendam 
didum cllc * Scnfus autem cft : Cum gravis 
eft tibi halitus , quoties niihi occuri is , uon 
videris mihi convenirct fed iniidias mihi pa- 
jare , & maii aiiquid mihi ioicrre veile . 
Pearcius • 

( 89 ) 'Caput magnum > Ambiguum eft ^. 
ram fignificatar 6c magnitndo partis, 5c am« 
])iitudo hominis • Pubiius aucem ifte Licinius 
Varus beiia ft:cundo Punico sedilis cum Vc- 
turio fiiit utLirius fcribit. Poftca ctiam pra:- 
turam eodem bcllo adeptus tl\ , in qua tulic 
ad popuium , ut iudi Apoliinarcs in ilatum 
diem m perpctuum voverentur. Turnebus . 

(90) Calvus faiis eft ) Hic Calvum eiTc 
nomen proprium non ccnream, fcd appelia- 
tivum, Jocus er eo cft , vcl quod vetejccal- 
Tos ^liaces cenfebant , vel quod calvi mimi > 
uc Nonius ait , omnibus crant fruftratui : ua- 
de calvcT , quod cft fruftror , decipio . Satis 
tft igitur quod dicit parum , eft ambiguum. 
Id eft enim quod parum ioquitur , vel quod 
parum orator cft . Nam dicere parum pro 
cratorsm non effi, dicere folcbant. Cicero in 
Bruto > Nam T« Aufidius qui vixit ad fum» 
mam feneButtm, volebat pmilis ejfe hcrumi 
eratque ^ honus vir , (^ innccens , fed dice- 



hat parum . Qui de LicmioCalvo oracore Sc 
pocta intcliigunt , pcccant ignoratione tem- 
poris» Si quis tamen , Calvum- , nomen pro-» 
prium , quod verum non puto , cenleat, can- 
iitm fcrvarc potcrit ambiguitatem . Satis cit 
quod parum loquatur, &C parum iit etoquens , 
ne nos fallac verbis, homo prasfertim incptus 
& moleftus. Idem. 

C511) Sannio ) Sifnna , inquit vctus Pcrfii 
intcrpres , dicicur os dilbrtam cum vuitu; 
quod facimus cum alios irridemus: unde ^an^ 
niones didi funt, qui non reftum vultumha- 
bent. Hic tamcn dodifTimus Bud^eus animad- 
vcrtit, mimorum auoddani ^enus (ignificari. 
Vcrum, ut reor, lanna & lannio ab liomine* 
ftuito & inepto Sanna originem funipfere 
qui tam fituiis fuit , ut Cratinus Comicus fckVi^ 
nam pro llulto ufurpaverit , quemndmodam 
reiatum eft ab Euftnthio : quo etiam audore 
deduci poteft utrumque a Sannis popuiis A- 
(1%, quos confuetudo Grjecorum eratejusxta* 
te Tzanos vocare , qui moribus crant barbaris 
& tncultis, ac proinde inful(is& iufciris, Af- 
fcrc 5c aliam originem a vcrbo tf-a/V«y idetn , 

Cpi) Primum scnus hoc .-. . non eft no- 
fttum , rncrofum , cJ»^. ) Hjec funt Sannio- 
num ridicula.. Suftincnt enimpcrfonascorum, 
qui morcs duos fequuntur & agreftcs , qualis 
eft Dcroea apud Terentium : qui nimia rcli- 
gione , 5c vano Deorum mctu iaborant , cu- 
jufmodi fcre fiint mulierculs, qui nihil non 
fuflMcautur , ut fenes : qui gloriam avidc ca- 
ptant, ut ThrafoTcrentinnus: qui ftulti funt, 
ut Plia?dria . Hujurcemodi pcrfonas nou fufti- 
nebit Orator , fedagitabit. Suftincrc, clV age- 
•rc & imitari : agitare vcro , faccto aliquo di- 
€iO, aut lepida narrationc pcrftringerc. Stre-^ 
haus » 



Digitized by 



Google 



204 DEOR^TORE 

Tec, Don eft noftnim, mororum, fuperftitiorutn , fufpiciofiim , gloriofiim , 
ftultum. Naturx ridencur ip& , quas perfonas agitare fi)lemus , non fiiftt- 
nere • Alterum genus eft imitadone admodum ridiculum , ied nobis tantum 
licet furtim , fi quando , & curfim : aliter enim minime eft liberale • Ter- 
tium , oris depravatio , non digna nobis. Quartum, obfi:Gsnitas, non fi)lum 
non foro digna , fisd vix convivio liberorum . Detraflis igirur tot rebus 
ex hoc oratorio ( * ) loco , facetiae reliqua: fiint , qwe aut in re y ut ante 
divifi, pofits videntur efse^ aut in verbo . Nam quod, quibufcum^ue ver- 
bis dixeris, facetum tamen eft , re continetur : <juod mutatis verbis fiilem 
amittit, in verbis habet leporem omnem. 

Ambigua fiint in primis .acuta , at^ue in verbo pofita , non in re; fed 
non ikpe magnum rifiim movent; magif^ue ut belle & literate difta lau^ 
dantur: ut fn illum Titium , qui cum ftudiofe pila luderet, & idem figna 
facra noftu frangere putaretur, gregalefque eum , (pj) cum in campum 
non venifset, requirerent, excufavit Vefpa Tercntius , quod eum bracbium 
fregrjfe diceret . Ut iihid Africani, quod eft apud Lucilium; 

f 94 ) SM^^i Decius ^ NucuUm an confixum vis facerel inquit^ 

Ut tuus amicus, Craf^, Granius, (py^ non fjfe fextantis . Et , fi quacri- 
tis , is , qui appellatur dicax , hoc genere maxime excellit .- fed rifus mo* 
vent alia majores . Ambiguum per feipfum probatur id ^uidem , ut ante 

dixi. 



(^) Ldco Lamb. )oco. 

C95) Cum in camfum npn venijfet ) Itt 
campo Martio juvcntus Romana cum i[m lu- 
dis , tum, pila fe exercebat , cujus ftudiofus 
crat Titius . Frangcrc autcm brachium anrbr- 
guc dixit Vcfpa Tercntius , vel fuum , vel 
ngni facri. Apparec iilum Titium quadamre- 
ligionis opinione imbutum fuifie « qua fimu- 
iacrt damnabat , aut certe non latts pium fuif- 
fe, qui iigna ftcra frangeret. Vefpa proprium 
nomen non eft meo judicio , fed appeilati- 
vtim iignificatque vefjpillonem . Pompcjus, Vif- 
^* diiMntur , qui /unerAndis corporthus of- 
ficium gerun^ , non a minutis illis voiucri- 
bus , fed quia refpertino terapore eos efie* 
ront , qui funebri pompa duci propter ino* 
piam aequeunt • Itaque , ut reor , faic dicitur 
vefpM^ Tercntius , ut in Miloniana poPu Lici- 
nius, id eft facriHcuIus. Si cui ttmeii Vefpa 
proprium nomen eife videatur , non vche- 
nicnter coatra pugnabo . Tantum ^uid fen- 
tiam> teftificor. Tumehus. 
>yi^^y\^td} Dicius, Huetdam &c."j Afri- 
<ani didcrium , quidam intcrpretari vohie- 
runt, & ad obfccenitatem turpinidinemqut re*' 
tulcrunt. Satius cfie duzerunt, eftutire nugas 
datlcs> quam fc ncfcire quod oefcircnt^ cpn<- 



fiteri : quafi vcro turpe fit ignorare , quod 
non cuipt tua , fed temporum injuria igno- 
res. Siluciiii Satyrae extarent, non eflet dif- 
ficiie rem videre , quanv Ciccro tanquam no- 
-ttm!attigit, non explicavit. Pcricrunt vei ca-. 
fu , vel ma>orum negligentia . Quid isLcins f 
unde fumas notionem? divinabifne , & incer- 
ta pro certis habcbis?- Tantine ribi eil verfi-. 
culus max^me ridicuius, ut propter ilium im-^ 
pudentiam tuam atque temerrtatem vcndites ? 
Non placec mihi temere augurari : & ii pisi- 
cerec , non referrem ad obfcocnitatem , qaia 
nec obfcODne loqueretur Africanus , nec oi>- 
fcficna inter £iceta collocarct Ciccro . Stre^ 
t^us. 

(^g^yHon effofeuMntis^Jocus cft cx am- 
biguo. Diciturenim non oise fextantis, gjnod 
pluris eii, id eib, quod eft magni pretii: & 
non efse fextantis etiam dicitur, quod mino- 
ris eft , id eii , quod nuilius prope pretii • 
Nam non i>utem diduci & diftrahi vcrbuni 
debere, ut fex tantis dicatur, quo ferc mo- 
do interpretantur « Sic iliufit hominem nw 
hiii Granms , cum eum laudare vidcrctur • 
Prctium enim in horainibas dicebtm ortt 
confuetudine ab emptione fcrvorum • Tur^ 
njil^uf .. 



Digitized by 



Google 



L I B E R S ECU N DU S. 20^ 

dixi vcl maxime: ingcniori enim ▼idctur, vim verbi in aliad, atquc cae- 
teri accipiant, poffc duccrc- fed admirationem magis, quam rifum movct, 
nifi fi quando incidit in aliud genus ridiculi. 

LXIII. Quae gencra pcrcurram cquidcm: fed fcitis cfse notiflrmum ridi- 
culi gcnus, cura aliud cxpeaamus, aiiud dicitur . Hic nobifmetipfis ndfer 
crror rifum movet . Quod fi admixtum eft ctiam ambiguum , fit falfius.- 
ut apud Naevium videtur efse mifericors liie , qui ( 9* ) iudicatum duci 
vidcns, percontatur ita: 

( 97 ) S!»^^i addiSuj ? fnille nummum . 

Si addidiffet tantummodo , Ducas ticet \ effet illud genus ridiculi projter ex- 
peaationcm: fed quia addidit, 

N/j&/i addo , ducas licet . 

addito ambiguo , altcro gencre ridiculi , fuit , ut mlhi quidem videtur , fal- 
fifljtnus . Hoc tum eft venuftiffimum , cum in alcercatione arripitur ab ad. 
verfario verbum , & ex eo , ut a Catulo in Philippum , in eum ipfum ali- 
<{uid , qui laceffivit , infligltur . Std cum plura fint ambigui genera , de 
quibus eft doftrina quaedam fubtilior , attendere & aucupari verba oporte- 
bic : in quo, ut ca, quac fint frigidiora., vitemus , ( etenim cavendum cft, 
jie arceflitum diftum putetur^ permulta tamen acute dicemus. 

Alterum genus cft , quod habet parvam verbi immutationeoi , quod in 
litera pofitum , Grarci vocant 'netpojfO/Aaatu^ , ut ( 98 ) 'Robiliorem , mobilio^ 
rem Cato .- aut ut idem, cum cuidam dixiffet, Eamus {99) dcambulatum: 
& ille , Quid opus fuit DB ? Immo vero , inquit , quid opus fuit te .** aut 
cjufdem refponfio illa ^ Si tu ( 1) is^ adverfus , iy* averfus impudicus es . 

Etiam 



(.g^") Jf^dicatum dnci) Id eft, condemnft- 
tum . Plaiitus 9 Male cubandnm eft , yudicu" 
tum mt uxor aiducit domum : Sc apud Gcl" 
lium , JE.ns confcfli 9c debiti judicatis tri- 
ginta dies funt dati . Sententia eft; qui da* 
mnatum pecunias duci videt a creditore ^ l- 
dtm . 

^97^ §lf*anti addiBus ) Verfus cft ^tro- 
chaicus cacalcAicus . §JManti addiiiusl MilU 
nummum. Nthil addo, ducas Ucet , II le qui 
rogabat , videbatur judicatum foluta fumma 
aut promifsa vindex Jiberaturus ^ Prxter ex- 
pe^tianem igitur. ducas licet, creditori di^ 
;(it > (ignificans le illi aullam ficere moram • 
Addidit etiam ambiguum , cum dixit > Nihil 
addo,, quod eft, Nihil pratterea rogo • Tan- 
tum enun fcire volebam , quanti efset addi- 
dus> nec peto ut a praetore pluris addicatur 
mea caufa. Nihil enim mihidebec, nec quic- 
qoam addo fummje . Idem . 



C98) l^iliorem ) Fulvium Nebiliorem . 
( cum accufaverat Cato , eique uc probrum 
objecerac , quod poetas in provinciam du- 
xifset) MobUiorem Cato appcljivic , ejus le- 
vicacem notans , quod maximum apud Roma- 
nos crimcn erat, ftudtofos gravitatis & coiv- 
ftantia?. idem: 

C99) Dtf«ji»^Wii/ivi»)Reprehendeb«t,quod 
male efset Latine locutus , cum ambulatum^ 
dicere debuifset. Plerumque tameci compofiti 
idem quod firaplieia (ignificaiK , uc deaenbu" 
lare pro ambulare Cato dixerat Latiae 
Idem. 

C I ) £/ adverfus cJ» nverfus ) Ob>icit ob- 
fcGcnitatemoris, cum advirfum dicit, & nw- 
liebria , cum averfum : ne quis fcortatorcn» 
auc adultcrum cogitct , quos Lacini noft vo- 
cant impudicos. Nam impudicitia cft in tp*- 
tiendo. Similc qMiddam Arcefilac refcrtur la 
hominero caftum illum quidem & intcgrum ^ 

vo- 



Digitized by 



Google 



2o6 D E O R jiT R E 

£ciam interpretatio nomiais habec acqnxen ^ cum ad ridlculuai converta^^ 
quamobrem ita quis vocecur ; ut ego nuper y Nummium divirorem ,, ut Ne-^ 
ptolemum ad Trojam, fic (a ) illum in campo. Marcio nomen invenifle. 

LXIV^ Acque hsec omnia verbo conttflentur .. Sarpe. etianx verfus: facete 
interponitur , vel ut dl^ vel paaiulum immucatus^ aut aiiqua pars, verfus^ 
ut Stacius.Scauro (^) ftomachanci; ex quo func nonnulli, qui tuam legem. 
de civitate natam, Cra0e, dicant :. 

St^ tacete ^ quid boc clamoris ? quibus nec mater ^ ncc patcr^^ 
Tanta confidemia eftis ? auferte iftam enim [uperbiam .. 

Nam ia Gclio fane etiam ad caufam. utile fuic cuum. illud , Antoni , cum. 
ille a fe pecuniam profeaam diceret ceftis , & haberec filium delicaciorem -^ 
abeunce )am illo, 

Sentin^ fenem ejfe taSum triginta minis} (4.) 

In hoc genus. conjiciuncur proverbia (5); uc. illud Scipionis^ cum AfeU 

lus 



vocc tamen infrada, & capillo compofito, & 
oculis iUecebrofis , Nihil iutcrcfsc quibus 
membris homines cinxdi Hnt pollerioribus». 
an prioribus. Turnfb. Nec te moveat obfcoc- 
nitas indigna liberah joco . Non cnim jocabt* 
tur Cato, cum diceret ha:c. In vcrbis, qu« 
cadunt jucunde, non in re , hoc diftum fa- 
cetum ciK StrehAus . 

(2) Jllum in campo Martio ) Roran? fo- 
rum' in campo Martio habebuur , ubi tabulae 
nummulariorum erant, & ubi Divifores num- 
mum feu pccuniam populo dividcban; : a 
nununo igitur NummiHs hic nomen fuum tra- 
xifsc jocofc dicitur. Pearcins .. 

C 3 ) Ur Statius Scauro ) GcIIius , IV, lo. 
CACtlius qHoqut illt comaediarum poeta 1»- 
cfytus, fervMs fuit, (^ propterea nomen ha^ 
buit Statius, Is forrc , aut potius alius cjuf- 
dem nominis Jibertinus , Scauro llomachanti , 
paupcrtatcm patris objcccrat , qui , quamvis 
patricius, Sc nobihs, carbonariam tamcnexer- 
cuifsct. Ejc eo natam fcrunt legcm Liciniam 
& Mutiam, de rcgundis civibjis, qua; bellum 
Italicum mapna cx partc concitavit , quod qui 
vijc Jibcr cfiet & civis,aut nc civis quidcm, 
tam fupcrbc princjpem feaatus appcllafsct .. 
Huic ufurpationi non admodum difnmihs cft. 
TToLfe^i» , cum verfum paulum immutamus, 
aut ad vcrfusPoeta? nobilis fimilitudincm vcr- 
fum condimus , ut ad imicationcm verfuum 
Homcri Hcgcmon ThaGus poema totum Cun-» 
de parodus pocta appcllatus cft ) & Matron 
«pud Athcnseum, hb». 4. Tutnebus. 



(4) SentiTi* feKcm ) Antonius orator cen- 
for fadus dc ambitu caufam dixit, accufatus 
a M.. Duronio, C^elius, cujus filius erat in- 
tcmperantior m Ilbidiiics , ( cum enim hic 
dclicatum voc.it) pecuniam quandaniafe pro- 
fedam dicebat , qua corrupta cfsent ab An- 
tonio fuffragia: dixit Antonius ab adoiefcen- 
tc in meretriculas infumptnm emunfto patre, 
ut in comocdiis adolefccntcs taccrc (blcnt , 
Tangere cnim hic. ftllere &circumvenire cft. 
Plautus , §iuia am.ire cernit , tangere homi^ 
nem vult bolo . Sic ferire diccbant , ut Te- 
rcntius .* Ferietur alio munere Geta • M. :ni- 
tem Antonius & L. Fhccus cenforcs hunc 
Duronium poftea fenatu movcrunt, quod lc- 
gem de coercendis conviviorum fumptibus la- 
tam Trib. plcbis abrogaverat. Idem , 

C f ) Proverbia ) Proverbium cft , jfgas 
afellum t fi bovem agere non qrteas , quod 
tum dc Claudio Afello , quocum gerebat ini- 
micitias , ufur^avit Scipio . Grxce fic J&r- 
tur , . « /xiJ S^v^euo /?» / tKctu-^t y 5^ Sto^ , 
quo moncmur , ut fi bubulci cfse non poiH-* 
mus , nec quearaus vcl plaullrum vcl ara- 
trum agcrc , afinarii fimus faitcm • Signifi- 
cavit ab imperatoribus eum inopia melio- . 
rum dudum hiifse ; nec tam dudum mili'» 
tem ab impcratorc , quam alinum ab agafone 
aftum cfse . Nonnuili hic j Agafo afeU 
lum , Jcgunt codcm fcnfu , quod ab afi- 
nariis potius quam ab impcratonbus duAus 
fit; fecf, nifi faJior, provcrbiiim quod pro- 
tuli,. vcriflimura fcnfura aperit. Idem. 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. 207 

lus omnes provincias ftipcndia merentciii ie peragrafle . gloriaretur , Agas 
afillutn , & citera . Quare ea qucjue , quoniam mutatis verbis non pot 
funt retinere eandem ^^enuftaftem^ non ia re, fed in verbis pofita ducantur, 
' Ett etiam in verbo poiitum uon infulfum genus , ex eo , cum id ver- 
bum y non ad fententiam Tcm acclpere videare : ex quo uno genere totus 
eft Tutor ^ mimus {6) retus^ oppido ridicuias . Scd abeo a mimis ; cantum . 
genus hujus ridiculi infigni aliqua y 8c nota re notart volo • £ft autem ex 
hoc genere iilud , quod tu , Crafle , nuper ei , qui te rogallet , num tibi 
moleftus f 7/ cffet futurus , fi ad ce bcne ante luccm veniflTct : Tu vero , 
inquifti , tnolefiuj Tfdw eris ^ Jubebis igitur te ^ inquit , fufiitari ? & tu , 
Certe negaras te molefium futurum -. Ex codem hoc vetus illud eft , quod 
ajunt Maluginenfem lllum M. Scipionem , cnm ex •ccnturia fua renuntiarec 
Acidinum confulem , prapcoque dixiffet , Dic ie L. Manlio : ( g ) Virum 
bonum , inquit , egregiumque civem ejfc arhtror . Ridicule etiam illud 
L. Porcius Nafica cenfori Catoni , cum ille, Ex tui animi fententit tu uxo^. 
rem hahes ? ( 9 ) No/i bercule , inquit , ex animi mei Jententia . Haec aut 
frigida funt, aut tum falfa, cum aliud eft expe£hitum . Natura enim nos 
( ut ante dixi ) nofter deleftat error : ex quo cum quali decepti fumus ex« 
peftatione, ridemus^ 

LXV. 



C6 ) Tunr , mimHS) Tiruiu:* cit UDmaruu- 
niicdB • i^m • 

( 7 ) J^um molefius ) Qaanquam fermo in 
jnterrogatione cA , tamen apparet a Cicerone 
fcriptum fuifse iion , alioqiil non efset locus 
joco \ dicebancque non in interrogatione e> 
tiam i ut in negationc . Qaod autem pcrcon- 
tnior dixerat intcrrogando , quafi inhciando 
diflum acccpit Crafsus , vcrba, non fentca- 
tiam fccuius. Idem^ 

C8) De L. Manlio ) Comitiis cciuuriatis 
confules & prxtores crcabantur, Conful au- 
tem fadus eft L. Manluis Acidinus cum Q. 
l'ulvio Flacco , anno ab U. C. DLXXIV. 
auanquam alii etiani fortc Acidini ante con- 
lulatum fimt adepti , de quibus jocus forte 
accipi podlt . In comitiis autem rogatores 
diccbantur confules , qui comjtia habebant ; 
fed 5c illi qui in centuria aliqua fufTragia 
rogabant & renunciabant confuli comitia lln- 
benti iiuerrogante prarcone , ut tum Scipio 
Maluginenfis \vs fua cencuria fuit. Mcminit 
ctiam Livius M. Cornelii Maluginenfis Iib. 
iv. qui conful fuit cum L. Papirio Crafso, 
multis antc hujus aetatem feculis , fi de eo 
Manlio qoem dixi , jocum interpretcris. Ac 
voce "tum fufiVagia , non tabefla ferebantur , 
nondum latis legibus tabellariis . Rogatores 
autcm renunciatores centuriarum fuifse, ita 
docec Cicero iib. 1 1. de Divin. §lim cum 
Tib, Gracchus profter mortem repentinain t* 
jus aui in fr^rogativa referendjt fuiito con^ 
iidilfet , in jenatum introduxiffet , non jufium 
rogatorem comitiorum fuiffe dixerunt . Vri- 
mum vide ne in eum dixerint , qui rogator 
centuriiL futffet. Is enim irat fnortuus . Scd 
& conful renunciabat , ut Cicero Mura:nam 
fe renuaciafsc i^xx\ • Pr^^co ctiam populo rc- 



nunciaoat quem centuna qujeque reiaca 5c re- 
nunciaxa a rogatoribus confuh confufem hce* , 
ret . Cum crgo Maluginends a frucone ro- 
garetur, ut de randidato L. Manlio diccret^ 
quid ipfius centuria cenfuifset , illc tnnquaift 
non de renunciatione intcrrogatus efset , fed 
dc Manlii moribus, refpondit , Vtrum bonitrn 
CJ» fgregium civem effe reor. Quod co feftt- 
vius efl , quia non tantum de hominum mo-* 
ribus , fed dc de candidatis ca verba vulgo 
ufurpare folebant. Idem. 

C 9 ) £;c arUmi tut fententia , tu uxoren^ 
habes^ interpunftione mutata rcftc jocuni 
hunc fic expljcat Lipfius. Ccnfores, cum lu;- 
itrum conderent, difigcnter cavebant, ne qui$ 
civis fine uxore cfset . Cicero dc Legiouj 
cenforum officia defciibcns, cAl.bes , irtquit, 
effe prohibento % Solebant porro in exigendo 
jurejiirando hasc verba praBinitterc ; £x ani- 
mi tui fcntentia : id ell , rcfponde ad id 
quod rogabo , ita ut fentis: ac dcinde addc- 
bant , Tun* equum habes f aut , tu uxorem 
habes ? Ouod idcm in omni juramento fer- 
vatum auctor Cicero in Acadcmicis » Hinc 
facilis hujus loci intcrpretatio ^ Cum cnim 
cenfor Cato in luftro condendo x nefcjo quo 
Nafica folemnibus vcrbis de more pettilset , 
Ex animi tui fententia ditrtt-videlicct , tu 
uxorem habes ? illc intempeftivc dicax , 6c \\\ 
aliam fenfum vcrba cenforis detorquens ref- 
pondit, non herde ex animi met jentent ia • 
Quafi cenfor non rogafset utnim uxorem ha- 
bcret , fed utrum morigcram Sc bonam , 5c 
cx animi fui fententia habcret. Quis iftc fuc- 
rit L. Nafica inccrtum : ccnforcm autcm cui 
id contigit fuifse M. Catoncm illuoi cCftfo* 
rium Lipfius cxiftimat • Prnfieus • 



Digitized by 



Google 



2o8 DE0Ru4T0RE 

LXV. In verbis etiam illa funt, quac aut ex imrautata oratione (lo) du- 
cuntur 5 aut ex unius vcrbi translatione , aut ex inverlione verborum . Ex 
immutatione : ut olim Rufca (ii) cum legem ferret Annalcm, diffuafor 
M.Serviiius , Dic mibi , inquit , M.Pinari^ num , fi contra te dixero ^ mtbi 
tnale diSurus es , ut c<fteris jecifti ? Ut femcHtem feceris , ita metes , in- 
quit . Ex translatione autem : ut , cum Sclpio ilie major Corinthiis ftatuam 
poUicentibus eo loco , ubi aiiorum effent imperatorum, turmalss ( la ), di- 
xit, difplicere. Invertuntur autem verba: ut Craffus apud M. Perpernam )u- 
dicem pro Aculeone cum diceret , aderat contra Aculeonecn Gratidiano L. 
Helvius Lamia , deformis , ut noltis , qui cum interpeilaret odiofe: Audia* 
mus , inquit , pulchellum fuerum ; Craffus . Cum effet arrjfum , Non potui 
mibi , inquit Lamia , formam ipfe fingere : ingenium potui . Tum hic , Au^ 
diamus, Jnquit, difertum. Multo etiam arrifum eft vehementius. 

Sunt etiam illa venufta , ut in gravibus fententiis , fic in facetiis . Dixi 
enim dudum , materiam aliam effe }oci, aliam feveritacis: gravium autem, 
& jocorum, unam tlst rationem. Ornant igitur in primis orationem verba 
relata contrarie : quod idem genus facpe eft etiam facetum ; ut Seri^ius iU 
le Galba , cum yudices L.Scribonio (x?) tribuno plebis ferrct familiares 
fuos, & dixiffetLibo, Quando tandcm^ Galba^ de triclinio tuoexibis} Cumtu^ 
inquit, de cubicuh alieno. A quo genere ne illud quidem plurimum diftat, 
qiiod GlauciaMetello, VillaminTiburte (14) habes y cbortem inPalatio (15). 

LXVI. 



V 10 ; im7r>^ta arationt > bicailegoriamcuii- 
▼ertit , quae non in verbo, fed oratione po- 
fita eiK Lib. iii. dc Oratore , cradudionem 
& immutationem vocar, quara Gra?ci uir«\- 
X«7tt? appellnnt. Hji:c iminutatio orationis, 
fermHtatio ad Hercunmm dicitur. Turnebus. 

Cii) Olim Rtifca) LegemAnnalem xM. Pi- 
narius Rufca tulir, cumefset Tribunus plebis 
anno U. C. DCXXIII. Erneftus . 

Cii) Turmales ) Staiuai lurmales propric 
dicuntur , & transJate . Proprie didla* lunt 
itatuas equeiires : nam turmje funt equitum, 
non peditum . Impropric , & translatitie di« 
cuntur gregales , & in turbi collocatx , cu- 
jufmodi non expetebat Scipio. StrebAUs . 

C13) L. Scrihonio) Magnas inter fe (imul- 
tates 5c odia exercuerunt G&Iba orator 6c 
Scribonius Libo , adeo ut tribuims tandem 
Libo in euni rpgationem ferret privilegii (I- 
milem , quod Lufitanorum magnam manum 
perfidiofe interemifset » tribunicias ai^tioni 
Caione fubfcribcnte , qua de re in Bruto 
fcribitur • In quadam igitur altercatione , ac 
iorte in concionc, Galba de Libone conque- 
rcns, in rum iiivehens , poftremo judices fe- 
rebac : quod folenr homines fsre in magna 
cauf« iidueia adverfarium provocantes , cum 
aut judicem ei ferunt, aut ab eo petunt, Fe- 
rcbat aucem , id eft , ofiercbic , 6c dabat ei 
Gaiba familiares fuos , quibufcura efset epu- 
lari folitus • Suum 6c alienum contrarie re^ 
lata funt. Cubiculum alientta dicit objiciens 
ci aduk«ria. Turnchus^ 



C14) VJlam tn Tiburte ) Vill* riDtirunJt 
in raaximo crant prctio, adeo ut dolcat Ca- 
tullus fuum tunduMi Sabinum pocius , quaoi 
Tiburtem, dici: 

O funde no/ier , feu Sahine , feu Tiburs t 
Nam te ejfoTiburtem autumant , qutbus 

non ejh 
Cordi Catuilum Udere : at quibus cordi tft^ 
G^ovis Sahinum pignore ejfe contendunt • 
lilic villam habebat magnificenti/3iinam5c ele<- 
gantiflimara , ideoquc invidiofam Mctellus • 
Ergo Glauda vir improbifrunus objicit illi 
invidiofe villam Tiburtinam, ut & infraCac- 
far . Ego -vero , inquam , a porta exquilintt 
video vUlam tuam . Idem Metellus in Pala- 
tio habitabat, ubi , ut ex oratione pro Caclio 
intclligi poteft, Mctellorum domusmit: cum- 
que chors vills (it , non domus , in qua im^ 
Pluvium dicitur potius , illum dicit chorcem 
nabere in Palatio, ei objiciens crimen afteda- 
ti rcgni. Chortem enim hominum intclli- 
git , Palatio autcm occupato Romam fcrc ha- 
berc potuifset in potelhte • Itaque pcriculo- 
(is tcmporibus eiprjeliJium imponebarur*. Cn 
ccro in CaiiJinam : C I. i.) Sihil te noBur^ 
num pTAfidium Palatii. In MetcIIum aucNu- 
midicum illud didum ell, qui exulire maluit 
quam in Saturnini lcgcs jurarc . Glaucia Sa- 
turnini faclionem fequcbatur , Idem. 

C15) Chortem in Palatio ) Cn. Apalejuj 
Saturninus, Tribunus plebts fcditiofus ac tur^ 
bulentus , cum legem agrariam per vira to^ 
lifsct, MetcIIo {«fufflidico i co quod ia cam 



Digitized by 



Google 



L I B E RSECUNDUS. 209 

LXVI. Ac verboriun qMidem genera qu« efsent faceu , dixi/ie me pu* 
to . Rerum plura fuat , eaque magis ( ut dixi antc ) ridentur , in guibus 
eft: njircatio : res iane dificilis ^ Exprimenda enim funt , & ponenda ante 
ocuIqs e» , qu» videantur & xeviSuoiUz , quod eft proprium narrationis , Sc^ 
qnx fint , quod ridicuH proprium eft , fubturpia : cujus exemplum , ut bre^ 
viflunum ,. ftt fane illud ^ quod ante pcUui , Crafll de Memmio • Et ad hoc 
genus adfcribamus etiam narratioaes apologorum* 

Trahitur etiam aliquid ex hiftoria, ut, cumSex. Titius ieCafsandramcx^), 
eSc diceret , Multos , inquit . Antonius , pojfum tuos Ajacgs OiUos nominare . 
Eft etiam ex fimilitudine .* quas aut collationem habet , aut tanquam ima« 
gineofli. Coliationem: ut ille Gallus olim teftis (zj) in Pifonena, cum ia- 
Bumerabilem Magio przfe£to pecuniam dixidet datam , idque Scaurus tenui* 
tate Magii redargueret: Erras^ inquit, Scaure. Ego enim Mapum non con^ 
ferva^e dico , fed , tanquam nudus nuces legeret , in ventrem ayjiuliffe . Ut 
iilud M-Cicero &nex (18^4 hujus viri x>ptimi , noftri fkmiliaris \ pater ^ 
Tomo I, D d No. 



minime jurnfTet , diem dixit. Qui cum 1 bo- 
jiis civibus defeuderetur , ne caula raalorum 
certaminam eflet , in voiuntarium exiimm 
Hhodum "profeflus eft . Ha:c cx Floro, lib. 
111. cap. 16. Qui defeiidebant MeteJium , & 
^im parabant , conventebant in Pdtttam , 
-Confuleftiue vocabant adverfns Saturninum , 
-^ Giauciam , Prartorera , foeium ejufdem fu- 
Toris 4 Quamobrem Giaucia homo dicax, & 
tum infcltus Mctcllo, VtlUm, inquit, i» Ti- 
Surte hnifes , cliortem. in Pal&tio , Chortem 
dixit ut cohortem , pro muititudine eorum 
qui conveniebant in unum , quo Metelium 
^uerentttr. Bft sxkttv^ xhors , fpatiumintra vil- 
\x maceriem . Varro , de Re rufi. Ckortem 
barbari euriam vocant • A chorte dida eft 
cohars , qua* eft decima pars iegionis, dc ali- 
quando incerta muhitudo. UfusGlaucia trans- 
latione. Traiiftuiit enim chortem viiiicam ad 
fignificandum hominum cohortem» ut iitfen-» 
fus: Qui viiias habent; in iilis habent chor- 
tes , in quibus aves & pecudes aiunt • Tu ve- 
ro viilam in agro habes , chortem Roma; in 
Palatio. StrebAus. . 

(16') C/e/fandram ) Ita fe vaticinatum elle 
dicebat, fed nemin^m. credidiile • Nec enim 
Trojani fidem habebant CafTandrj; vaci ^ Pro^ 
pertiua, II. 15. 6i. 

VeraJofuor , fed.nuUa fides : nefuo enim 
llia q$icndam 
Vorax Pergameis Manas hahenda viris • 

Qaod & t Marone fcribitur • Eam Ajix Oi- 
]ei' £iius capta Troia in Tempio Minervo? 
conftupravit , ut muiti poetae canunt: quod 
^amea Homerus non fcribit , «liamque affert 



naufragii Grafcorum caufam , ut audor eft 
Strabo • Objicit autem iftam obfcGcnitarem 
Titio Aotonius propter moilitiem fradi «S^ 
foluti geftus 5c viro indigtii: adeo ut ez ejus 
norainc faltatio quardim moiiis & deiicata Ti^ 
tius diceretur. In Sextum Tititim virum tur- 
buieattuii & fediciofum fe teftimonium accu* 
ratiftime dixiife , narrat hoc iibro 1 1, Anto* 
aius. Tumehu4, 

< 17) Gallus oUm teftis ) Confirmabac in- 
numer>biiem ab. iijo pecuniam Magio przfe^o 
per corruptelam.eAe datam. Scaurus ^qui pa- 
-tronus aclerat Pifoai » leftimQnium rofeliere 
conabatur tenuiute , Id eft , paupertate Ma- 

tii : noa edc veri^mile, eum qui innumera- 
iiem pecuniam recepifiet , tam pauperem ef- 
fe. Tum Giilus facete: £rras, inquit, Scaum' 
re, in hac tua refutatione • £go enim M>^ 
gium non confefvajfe Pecuniam dico ", fed taw 
quam nudtn nuc,es legiret , i» ventrem ah^ 
fiultfe, Qui nuces iegit, id eft,^ colligit nu- 
dus , noa poteft auferre vel in iinufflj velia 
jnanicas :.mittit in veatrem • Sic iiie Mdgius 
in compoundo oouieffl pecuaiam dicebatur 
abfumpti0e. Strohaus* 

(18) M, Cicoro fenex > Is avus Ciceronis 
oratoris fuit , qui in rauaicipali republica M. 
Gratidio iegem Tabellariam ferenti reftitit> 
pater autem Ciceronis Cxfari , Craflo , Aa- 
tonto , famiharis fuic, fed Sc patruus. Itaque 
qui de patre Ciceronis intelligunt. , peccaat. • 
Turnehus^ Uriinus cenfuit iegendum cife Cs^ 
to, quia notas funt Catonis cum Grascis Sc 
Graece fcientibus inimicitix: fed cur non fie- 
ri potuit , ut e)iifdcra cflet fententiae M* Ci- 
cero Jenex , fcilicet avus no^i Ciceronis } 
De avo ejus hoc di^um puto» non de patre» 

is 



Digitized by 



Google 



2IO DEOR^TORE 

Ti^ftros bmines fimihs cffe Jjrprum venalium (ij): ut quifyuff cptimeQr^^ 
ce fciret , ita effe nequiffimum . 

Valde flutem ridentur etiam imagines , qux fere in deformitatem , aut 
in aHquod vittum corporis dicuntur cum fimilitudine turpioris : ut meum 
iilud in HelmiumManciam, Jam ofieniam^ cujufm^JU fis\ cum illc, Ofien^ 
de^ qudefoi demonftravi digico pi£lum Gallum (^o) in Mariano fcutoCim- 
brico fub Novis (^x ) diftortum e)efta lingua , buccis fluentibus. Rifus eft 
commotus: nihil tamManciac (Imite vifum eft. Ut cum TeftioPeoario (^a) 
mentum in dicendo intortjuenti , Tum ut 4iceret , fi quid wilet , fi nucem 
fregijfet. 

Etiam illa , qux minuifidi , aut «ugendi canfa ad lAcredibilem admiratio- 
nem efieruntur: velut tu, Crafle, in concione, ita fibi ipfum magqum vi« 
deri Memmium , ut in forum defcendens caput ad fornicem Vahii ( a } ) if« 
mitteret . Ex quo genere etiam illud eft , ^uod Scipio apud Numantiam ^ 
cum ftomacharetur cum CMetello , dixifle dicitur, Si quimum (14) parem 
ret mater ejus , afinum fuijfe parituram • 

Arguta etiam fignificatio eft, cum parva re , & fiepe verbo res ob/cur;t 
tc lacens illuftratur : ut, cum CFabricio P.Cornelius^ homo , ut exiftima« 

ba- 



it enim qui iftiuc M, Ciarpnit ftnit filias 
iiiit y quique hic vocatur vir ^timut 6c Cae- 
faris fnmiliarit « non fiiic Cficero Ontor » 
(nam tunc temporis non ni(t decimum (ex* 
tum annum artfttis tgebtt, ) fed pttcr Onto- 
ris), qui , ut difcimus ex lib. ii» c. u &mi- 
liaris Cra(n & Antonii fuit. Ptarfiut» 

C19) Syrorum venmlimm"^ Venaliciarii raa^ 
gnam vira fervorum Syrorum RLomam adve- 
hebant. Hinc ilkd Ciceronis> in Pi(bn. cap. 
I. Ntmo qHtritur Syrmm nefci^ jntm dt grt- 
tt novittorum fnunm tfft confuUm . Nam 
praedones Ciiices oram ^vriat infeftam habe- 
bant, & praedas iiJinc agebant> captaque cofv 
pora Delum deportabant td mercatum « unde 
Romani emebant. Qui autem Syri optime lo- 
quebantur Grxce» diu ferviennt in Graecia» 
veteratorefque & nedutm evalerant* nec no- 
vitii ennt: fed quodfervitutidiuturnap, ouae 
improbot 5c callidos reddit , attribuen<bm 
foit A id in Graecorum mores conftrebit Ci- 
ceronis avus, qui infeftut Grtfcis foiflfe vide- 
ttf non multolecusj acCato cenforius. Tjvf- 
ntimt • 

Cao) Fianm Galtum^ Tabernae erant cir- 
ca fomi& » inottit Fabius : & fcutum illud ii- 
gnt caufa poutum • Marianum autem fcutum 
Cimbricum yocat • propterea quod Cimbris 
nuper a Mario vi^is » in memoriam vidoriae 
dominus tabcrnas fcutum fufpendent , fic pi- 
dtum pro tabemas figno • Solebant etiam ad 
pomptra truunphi omaAdaffl multa huiufmo- 



di (cuta traduci , & in fbrq poni . Scutuni 
i;(itur pendebat in taberna pro (Igno > in quo 
Gallus linguam ejiciebat « id eft , exermc • 
Sic enim in contumeliam ^ deformitatea 
eum foede pinzennt: fortafTe etiam quod in 
hiiforia fcriptum fcirent , Gallum <)ui cum 
Torquato pugnsfset , linguam exeruifse . Li- 
vius , ArmAtum ador»Mtumqut advtrfus G»l' 
lum Jiolidt Utum > ^ ( fuontMn td quoqut 
mtmoria dignum nutifuis vifum $fl ) 1$^" 
gnam ttinm nh irrifu txtrentem , prodHeuut • 
Plinius ( XXXV. 4. ) hunc iocum non Ju/io « 
fed Crafso tribuit » nec fcutum • fed tabulam 
nominit. Sic enim fcribit , Bntc illt Crufi 
oratOKts ItPot ngentis ftth Vtttrtlfut , ct^m f #- 
/iis compelLstut in/iMrtti Dlic er^o, Crafse « 
qualem me reris ? Taltm > tnquit, ofitrtdens 
in tnhnla pi0um infncetipme Gsllum txt- 
rtnttm linguam. Idem. 

(xf ) Suh Ntvit ) Ut locus ent in fbro, 
qui fuh Vtttrihns > fic» qui ftth Hovit diceba- 
tur« a tabernis» Idtm. 

(ix) Ttfiio Pennrio^ Teftins Penarius di- 
ceado mentura non aliter intorquebat , qanm 
qui dentibus fnngunt nucem : qucid cum J» 
Caffar animidvertifset > excepit adverfariuin 
ridicub. Dic > inquit,)? ^ntd velis^ fefieA^ 
fUJtm nucem fregeris • Strebacus. Simile eft 
illud in Vefpaftinum , qui vnlm nttentls ent;. 
Dicnmt 9umvmtr$m$xonirair§ tUfitris. Tur- 
nebtts* 



Digitized by 



Google 



L I B JS R S E C U N D U S. ai» 

batur, avarus & furax, ied cgregfe fortis & bonus impcrator^ grafias age*. 
ret 9 quod (e homo iaimicus coufulem feciflct , bello prsefertim magno & 
gravi; Ni*/7 r/?^ ^«o mibi gratias agas^ inquit^ fi malui compilari , quam 
wnire (xj.) . Ut Afello Afriaaous objicienti luftrum* illud infciix , K*// , 
Inquit , mirari ,. Is tnim ^ qui te en arariis CAemit (45) , lufirum condi'^ 
^f^ (^7)f ^ taurum immolavtt. Tanta fufpicio eft, ut religioae qivitatem 
cbftrinxifle (zi) videatur Mummius» quod Aiellum igaominia levarit. 

LXVU» Urbana etiam diflimulario eft , cum alia dicuntur ac fentias ; 
non illo genere y de quo ante dixi^ cun^ contraria dicas (Z9) ^ ut Lamias 
Craflus: ied cum toto gencve orationis icvere Indas , cum alicer (entias ac 
lo^uare : ut nofter Scaevola Septumulejo ( }o ) illi Anagnino ^ cur pro G« 

Dd z Grac* 



C 1? ) Xi foreaam Fakiiy De homine pr«. 
longo interprctatur Fabius (vi. j.) bunc in 
inodani : &luaU refert Cicero de Memmio ho^ 
mine frdhngif , €MpMt eum nd fornieem F^ 
bii c§endt(je. Scd cenfeam Dotius accipi dcbc- 
re de animi vitio , ut C. Mcmmium inle- 
ilum pstribus tam ma^um fibi videri djcat» 
ut ad fornicem Fabu » qul altiffimus erat > 
capuc dcmittat» Sic enim reprchenduntur ma- 
gni cjus fpiritus, & nocatur infolentia honi* 
ri\% fefe e&rentis fupra modam . \Jx ita xn^ 
tclligam, faciunt 5c vcrbi Ciccronis fcriben* 
tis ipfum Mcmmium ita (ibi videri mngnum^ 
& hiftoria. Idem^ 

C14) Si ^uintumy Q. Metellus Maccdoni- 
cus quatuor habuit nlios confubres » miorum 
ut quifque ceteros artate , iic ingcnio (upera- 
bat. Omnium igitur minitie ingcniofus fuit 
C. Metellus » cujus tarditatcoi accufans Sci- 
pio ajcbat^ ii matcr ejus qaincum pareret> 
atinum fuifse parituram ; qua(i ita obtufus 
fuifscc Mctellus , uc duIIus nifi aiinus ipii 
pofsct efse inferior . Prufteus • 
- ( ly ) CompiUri qut^m venire^ Gelfius , lib» 
IV. cap» S. rcfcrt quofdam fcribere id Fabri- 
cium , non RuiHno > fcd aliis mirantibus , 
quod hominem inimicum & avarum confulem 
lecifsec> refpondiise . Apud Fabium lib. zit. 
cap. 1» (cribitur > Mnlut ^ cive me Jfolidri > 
quam «^ hofie venire. Turnebus. 

( 26 > £r drsriss exemit ) Cenfores malos 
cives iic nocabant, uc qui fenator efsec , Se- 
nacu movcretur j qui cques Romanus , equum 
publicum amittcrec > qui vero plcbcjus , fie-* 
xet xrarius » nec efsec in albo cencuris fuas 
unquam ci vis » (ed canmmiiiodo pro capite 
fiia cributi nomine aera penderec • Si quis 
pkbeius hac i^nomihia levabatur illum ex 
arariis eximi dicebant. Strehdus . Porro no« 
tandum tfk mocem fuifse Ccnfbribus caurum 
immolare , cum luflrum conderenc > dc fini« 
renc. fearcms^ 



ix^y LMfirum eondidit ^ Cenfu pera^o 
immolacifque fue"^ ove, cauro> luftrum condi* 
tum diccbacur, quad in ccnfendo finis cfsec 
fa^i: non aucem femper a6^o cenfu luilrum 
condebatur • Nam fi quid dirum» & omino» 
fum, auc (iniflrum Mcidifsct, Juilrum condi 
nefas erat • Livius , Cenfus aStus eo anmo: 
lufirum , fropter Cafitolism caftum > confu'- 
lem occtfum , condi religiofum fuit . Icflque 
cenfus is , quo luftrum condebarur , ab 171-^ 
piaao cenfus Judralis appelldtur • Significac 
i^itur Scipio, civitati nrope opus cfse cxpia- 
tione , quod cum Afellus exemptns fit ex 
arrariis, quod ominofUm & dirum videri vult» 
conditum tamen luftrum fit : indc enim in- 
feliz luflrum & calamitofum fuifse , mulrum<> 
quc mali poftea reip* evenifse . Vcrba Afri- 
cani de Mummio , quac a Valerio fcribuntur» 
hic adfcribam : Ctim hsheret, mquic , cenfte^ 
ra confortem Mummium , ut nohilem , ttt^ 
tnervts vitd. , fro Rofiris dixit , fo ex majO" 
fiate reif. omnia gefiuritm , fi fihi eives , 
vel dedifient collegum , vel non dedijfent ^ 
Turnebus. 

i^ity Religtone oifirinxijfe ) ReJigione ci« 
vicatem obftringcre , eft eum mctum violacjt 
reJigionis incutere civibus , uc ezpiandam ci- 
vitacem > dc £)eos efie pJacandos exiftiment» 
Strehdus.^ 

(19) Cum contraria dicas y Omvts ilithi 
fuperius dicity quo per inveriionem quis jo« 
catur , a quo ironiam hic diilinguit , ouam 
diflimulacionem appellac , ac mox etiam aiifi^ 
mulantiam. £,& plurimum ufus cft Socrates ia 
fermonibus , pr«lertim cum fophiflis difpii« 
ians% Nam de fcipfb detrahens, plurimum 
tribuebac iis , qjuos volebac refellere • Tmt-» 
nelus , 

C30) Scdvoia Seftumulejo) C. Gmchus; 
fediciofo Tribnnam ado, cum Aventinuraar- 
maca multitudine occupallet, I.OpimiusCon* 
fiil ex fenacufconfulto pcrlequcns illum , pr«- 

miuiu 



Digitized by 



Google 



Gracchi capitc crat aurum repenfiim , roganti , nt fe in AAam pr«feftum 
duceret, Quid tibi vis ^ inquit, infanc} tanta malorum efl multitujo civium^ 
ut tibi ego boc confirmcm , ft Koma manferis , te faucis annis ad maximas 
pecunias ejfe venturum . In hoc generc Fav.ius in annalibus fuis Africa^ 
num hunc iEmih'anum dicit fuifle , & cum Gr«o verbo •appellat ^^ma : 
feA , uti ferunt , qui meHus harc norunt ,• Socratem opinor in hac koniz 
diffimulantiaque ionge lcpore , & humanitate omnibus praeftitilfe. Genus eft 
perelegans , & cum gravitate falfum , cum<jue oratoriis diftionibus , tum 
urbanis fermonibus accommodatum . Et hercule omnia hsec , qup a me de 
facetiis difputantur , non ma)ora forenflum afbionum , quam omnium (er- 
monum condimenta funt . Nam quod apud Catonem eft , qoi multa retu- 
lit , cx quibus a me exempH caufa multa ponuntur , per mihi fcitum vi- 
detur, C. Publicium folitum diccre , P.Mummium cuivis tempori (ji) ho^ 
minem ejfe: fic profefto res fe habet , nullum ut fit vitae tempus , la <jua. 
non dcccat leporem humanitatemque verfari. 

Sed redeo ad caetera . Eft huic finitimum diiTimulationl, cum honefto ver- 
bo vitiofa res appellatur : ut cum Africanus ccnjfbr tribu motrebat eurxL 
centurionem , qui in Pauli pugna ( 32 ) non affuerat , cum ille k cufto- 
d\x caufa dicerct in.caftris remanfifle , quacreretcjue cur ab co notaretur ;. 
Tslon amo , inquit, nimium diligentes . 

Acutum etiam illud eft , cum ex altcrius oratione aUud excipias atque 
ille rult : ut Salinatori Majcimus , cum Tarento amiffo , arcem tamen Li- 
vius retinuiffet , multaque ex ea praslia prarclara feciffet , cum aliquot poft 
Annos MaxImusJd oppidum recepiffet, rogaretque eum SaHnator, ut memi- 
niffet, opera fua ft Tarentum recepiffe ; Quidni , inquit , meminerim? nun^ 
^,am ego recepiffem , nifi tu perdidijfes .. 

Sunt etiam illa fubabfurdar , fed eo ipfo nomine faepe ridicula , non {b-^ 
lum nimis perappofita, fed etiam «^uodammodo nobis: 

Eomo fatuusy 
Poftquam rem habere c.xpit ^ efi mortuus. 

Quid eft tibl 

Ifta 



mium polJicitus cft ei, qui Tribiini caput au- 
fcrrct , ad fcque dcferret . Id fccit Septumu- 
lcjus Anagninus, & aurum iii prjcmium accc- 
|)it. Cum Scaevola in Afiam proficifccretur , 
fc Anagninas rogarct ut co fc praffedum du- 
ccrct ; §luid tibi w , inquit , &c. Vidctur 
fcvcre 8c gravitcr homini confulcrc , qucm 
at avtrum crudelcmque deludit , quia pro ca- 
pitc maiorum civium vclit aurum fibi rcpen- 
di. StreUus, 

" (ji) Cuivis temfori ) Simile quiddam de 
Afinio Poliiottc rcJfert Fabius hunc m mo- 



dum : Vt de PdUicne Afinio feriis jocifque pM^ 
riter accommodato diShtm efi , effe emm om- 
nium horarum . P. aurem -Mummius lepidus 
5t facetus ciim eflct , homo cuivis tcmpori a 
Publicio didus eft , quod in otio, in ne?o- 
tio, in rcbus Jaetis, in- afperis, fucandas ho- 
minibus ef?et , 6c cuicumque tempori aptus* 
Turnebus . 

C 52 ) Pauti pugna ) Prslfum ilJttd intelli' 
go , quo conilixit cum Perfc rege Muedonix 
Paulus iEmiJius . idem • 



Digitized by 



Google 



LIBER S E C U ND U S. 

Ifia mulier ? Uxor • Similis meiius fidius ( 3 J ) . & 
Quamdiu ad aquas (34) fuit ^ nunquam efi monuus . 



21 i 



LXVIIl. Genus hoc levius , & > ut dixl , mitnicum ; fed habet non- 
nunquam aliquid etiam apud nos loci , ut vcl non ftultus quali ftulte cum 
iiile dicat aliquidr ut tibij, Antoni y Mancia , cum audiflet te cenforem a 
M. Duronio de ambitu poftulatum, Aliquando , inquit , tibi tuum negoHum 
r 3 T ) agere licebit . Valde hxc ridentur , & hercule omnia , quac a pruden* 
tibus, quafi per diflimuiationem non intelligendi , fubabfurde , falfeque dw 
cuntur. Ex quo genere eft ctiam , non videri intelligere quod inteUigas : 
ut Pontidius, Qualem exifiimas , qui in adulterio deprchenditur f tardum . 
Ut ego , qui in deleilu , Metello (35), cum excufationem oculorum a 
me non accipcret , & dixiffet , Tu igitur nihil vides ? Ego vero , inquam , 
a porta Exquilina video villam tuam . Ut illud Naficac , qui cum ad poe- 
tam Ennium veniffet, eique ab oftio quacrenti Ennium, ancilla dixiffet, do- 
mi non effe; Nafica fenfit,^ illam domini juflu dixiffe , & illum intus ef- 
ie. Paucis poft diebus cum ad Naficam veniffct Ennius , & eum a janua 
quacreret , exclamat Nafica , fe domi non cffe . Tum Ennius , Quid ? ego 
non sognofco vocem , inquit y tuam ? Hic Nafica , Homo es impudens . Ego 
cum te quarerem , ancillde tUds credidi te domi non effe , tu mihi ncn cre^^ 
dis ipfii 

Eft bellum illud quoque , cx quo is , qui dixit , irridetur in eo ipfo 
genere , quod dixit : ut , cum Q. Opimius confularis , qui adolefcentulus 
jnale audiffet, fefti^o homini Egilio , qui videretur moUior , nec effet , di- 

xif- 



C Ji > Similis medius fidius ) Quidam ciim 
deformem & focdam mulierem viderct , in- 
terrogiyit virum qtrt aderac illi pcrflmilis : 
Quid eft tibi ifla mulier } Soror, an cogna* 
ta? Cum refpondinet, nxor eft mea; tum il- 
]e, Simitis efi tihi medius fidius • Ac ii di- 
ccrct , Ez lineamentis cjrporis judicaveram 
toam fororem ef!e , vel cognatamr Hoc modo 
faccte notavic illius viri focditatem • Stre- 
Baus s 

(34) jidaquasy Aquas in piurali cum dl^ 
cunc , aquas calidas & medicatas intelliguntj 
ut Bajanas & Puteolanas: aegri autem valetu- 
dinis caufa ad «quas fiajanas ibant • Horatius» 
epift* is* lib. I. Quidam igitur iento conta- 
befcens morbo , ad aquas recreatus tandem ef- 
fe videbacur , reverlus paulo poft obiit . Id 
abfurdumvlderi vult caviilator ^ quod ad aquas 
potius , ubi valetudinis cauia tamdiu defede- 
rat» mori debuerit. De pifcatore intelHgi jo- 
cum minime placet« Turnehus . 

( 3f ) Tuum negotium ) £rat Antoniua ad- 
moclum occupatns in gerenda cenfura, & ne- 
gotium muhis &ce(Iebat . Accufatus de ambi- 



tu coa^us eft , ut fe defendcrec , omittere 
aiiena negotia . Vifus eft ilH Mancia quidam 
gratukri, qnod defuis tandem negotiis, qua;, 
ut jublica curarct , neglexifse videbatur, fe- 
rio ipfi cogitarc hceret . Verum cbm argue- 
bat his verbis nimiam illius in aliena re fe- 
veritatem &diligenti3mi negligentiam infua. 
^ufieus m 

( 36 ) Metello ) Metellum hunc cfse putc^ 
Numtdicum , qui Numidiam fortitus prtivin-* 
cism bello Jugurthino , deledum, ut SjIIu-' 
ftius fcribit , Romar habuit : in quo pctentt 
militix vacationem Caefari , morbumque ocu--» 
lorum juranti , Tu igitur, inquit , nihtl vi" 
.des} quafi foia ca?citas excufanda efset , ne^ 
fatis cfset morbus oculorum ad vocationem • 
Immo vtro , inquit ille , is porta Exquilina 
video viliam tuam Tiburtinam • In quo ei 
objecit invidiofe viliam nimis magnificam » 
jiimifque alce xdificatam 9 & quid agererur» 
diiHmuIavit , atque ita refpondit , quafi tan- 
tum interrogaretur quantum viderct , noA 
quam jufta excufatio efset . Turmbus » 



Digitized by 



GoQgle 



n 



114 D E R ^T O R E 

xiffet, Quid tUy 'EgilU mea? quttnioadmfvenis cum tua colu (y lanai V[e» 
pol^ inquit. audeo. 2f^m me^ ad famofas vetuit mater accedere. 

LXIX« aalfa, funt etUm, quas habcnt fufpiciouem ridiculi abfconditam : 
quo in gencre eft illud Siculi , cui ^ cum familiaris. ciuidam qucrtretur , 
quod diceret , uxorem fuam fufpendiffe fe de ficu , Amato te ^ inquit , 
da mihi ex ifia. arbore quos feram furculos ^ la eodem genere eft , quod 
Catulus dixit cuidam oratori malo ; qui cum ia epilogo miiericordiam fe. 
raoYiffe putaret , poftquam affedit, rogavit hunc , vidcrcturne mifericordiam 
moviffe ; Ac magnam quidem , inquit ; neminem enim puto ejfe tam durum ^^ 
cui non oratio tua miferanda vifa fit^ 

Me quidem hcrcule| valde illa movent ftomachola , 6c quad fubmorofa 
ridicuta , non cum a. morofo dicuntur : tum enim non fal , fed natura ri« 
detur.. ln quo, ut mihi vi<;lctur, perfalfum illud eft apud Naevium, 

«.,...•.•.. Quid ploras fateri' 
Mirum ni cantem :. condemnatus fum*. 

Huic gencri quafi: contrarium eft. ridiculi genus. padentis ac leati : ut ^ 
cum Cato percuffus eflet ab co ^ qui arcam ferebat , cum ille dicerct ,; C4- 
vs : roga^vit, numquid aliud ferret pr^ter arcam? 

Etiam ftultitia* falfa reprehcnfio :. ut ille Siculus-, cui prattor Sctpio pa* 
tronum caufe dabat hofpitem' fuum ,. homrncm nobilem , fed. admodum 
ftultum, Quafo^ in^uic, frdetor ^ adverfario mso da. iflum fatronumy dcinde 
mibi neminem dederis . 

Movent illa etiam, qua:^ con)e£lura cxplanantur rongealiter, atque funt;: 
fed acutc atque concinne: ut^cum Scaurus accufaret Rutilium ambitus, 
cttm ipfe conful effct faftus, ille rcpulfam tuliffet , & in. ejus. tabulis ( j.7) 
qftenderet literas , A. F. P. R. idque dicerct effe , ASum fide P^ RueJJii; 
Rutilius autem , Ante faSum , poft. relatum i C Canius, e^ues Romanus,. 
cum Rufo adeffct , exclamat ,\ ncutrum illis literis declarari .. Quid crgo ^, 
in^uit Scaurus? jEmilius fecit. fleSitur Kutilius ^ 

LXX. 



( i7}Et in eJHs taMis) Vctercs Romani 
(ut dixi ad c. 13.) tabulas rci familiaris fux 
coniicere foleiMnt: has & Rutilius ilie Rufiis 
coafecit, & cx his in judiciumproIatisiEmi* 
lios Scaurus aliouid contra Rutilium attulit. 
Caufr hujufmodi fuit : Scaurus & Rutilius 
una CoD-fuIatuffi petebantj Scaurus vcro , qui 
eum obtinuit , accufavit Rutilium ambitus « 
& ad id crimen probandum poliulivit , ut- 
Rutilii tabilae ia judicium aflcrrcntur: in iis 
tabnjis Rutilius rctulerat, ca qus in fua pe- 
titione Confulatus contigerint , puta turbas 
populi 9 fuBir^aque non (ine fcditione qua- 
dam iau , & in fine addiderat quatuor has 
htteras , A. F^ P^ R. Eas iEmilms Scaurus 
malo animo fic explicavit , ASknm Fidt Ph' 



hiii Rutiliti , iifque innui contendit , id, quod 
adum- fucrit & memoratum in Rutiiii tabu- 
lis > a^um fuif^e audoritate Rutilii ejufque 
fponfionc , quafi. clara promiferit vel pecu- 
niam vcl fccuritatem luflfragia iftiulmodi fc- 
rentjbas . Rutilius vero. dixit fe his literis 
folura fignificafse , a»tc fa^um » fofi rela^ 
tnm > id cA , ca quae xn tabulis cjus mcmon- 
ta prdeccfsisrant » ante (fciJicetintcrjcdo. tcm- 
pore ) £ida erant > quam ipfe ca fcripto maa« 
dafsct « Intcrim' (Tanius alio modo ,, quain vel 
Scaurus vcl Rutilius , iftas litcras ezpIicaTit » 
ic. J&mlius fecit , pU^itMr Rutilius ,id eft, 
id in. quo Scaurus Rutilium accufat » fecit 
Scaurus ipfe , quamvis Rutilius ob id plcdcn- 
dus vidccctiir.. PMrf/«/.. 



Digitized by 



Google 



LIBER S E C U N D U S. 215 

LXX. Hidenmr cuam idi(crepaatia • JHuid buic abcfi^ m$fi rti iy^ virtus? 
Bella etiam «ft familiaris r epteheniio « ^uafi erraatis: ut cum objurgavit AI- 
bius «Graaiam ( 3^ > « ^^^ -% ^^ ^Ju^ tabulis ^uiddam Albucio probatum 
Tidefetttr , & ^alde abfoluto ScsvoU gauderet ^ ueque intelligeret contr^ 
fuas cabulas efie ^udicatum. 

Httic fimilis eft etiam admonitio In confilio daado Bimiliarls : ut , cum 
patrono malo , cum vocem ia dicendo obtudiflet , fiiadebat Granius ^ ut 
mulfum frigidum biberet ^ fimul ac domam xediflTet i Vcrdam ^ in^uit , 99- 
€€m^ fi $d f€C€rp: Mclius cfi^ ifl^uit^ ^uam rcum. 

Bellum etiam eft, cum, quid cuique fit confentaneum, dlcitur: ut , cum 
Scaurus nonnuUam heberet invidtam ex eo , guod Phrygionis Pompeii , lo« 
cupletis liominis ^ hona fine teftamento poffederat z fisderetque ad^ocatus reo 
Beftias , cum funus quoddam duceretur ^ accufiitor C. Menimius ^ Vsd€ ^ in- 
^uit, ScaurCy mortuus rapitur^ fi foscs cjfc poffcjfor^ 

Sed ex his omnibus nihil magis lidetur , quam quod eft praeter expe&a- 
tionem: cujus Jnnumerabilia funt exempla, vel Appii majons illius , «jui in 
ienatu , cum ageretur de agris publicis, Sc de Lege Thoria ( 39 }, & pre- 
meretur JLucilius ( 4^0 ) i^b iis , qui a pecore ejus depafci agros publicos dt- 
xerent, Kon.eft^iaqiiit^ Luciiii pecus Jllud : erratis : (defendere Luciiium 
videbatur) egp Jiberum puto (41 ) effe:: qua lubet ^pafcitur^ 

Placet .etiam mihi illud Scipionis illius, quiTib.Gracchum perculit. Cutn 
<ei M.FlaccttS muitis probris objedis P«Mucium judicem tulidec^ £j^^^» ia« 

in^uitj 



C j8 ) XT/ eum oh]ttfgmfit Alhius Grmmum , 
'Scc.) Sunr qui kuoc locumenieQ^ianduai cen* 
fcnt» omnei» ut opinor , male mcerprrtati 
funt. Albucius Scaevolam de pecuniis repe- 
cuadis accu(avic , iic dich Cicero in Bruco, 
Cc libro primo de Finibus : ad probinda ve- 
ro ea » qujc ScJevoi« objeccrat» Granii tabu-* 
ias protulic i Scxvola iudicum fententiii ab- 
Iblutuf efti Cranii igicur ^rabulas ^lias elTe 
sifdem (entenciis judicacuai efti R quid eaim 
Albucius ex iftius tabulis coatra ^coevolamad- 
'faibuit , judices vero Scsvolam abfolveruac, 
inanifrilum ti\ rftas cabulas judicibiis vifas 
iiiifTe ^l(as. Albius igicuVvquidam ex iis, qni 
tderac, objurgavit Graniuin>vqui 5c gauderet 
fiium amtcum Scaevotaiki abfolutum fiiifse , 0c 
non videret contra fuas cabulasjudicatum ^if- 
le • Monuit igicur eum non um ad Scxvolas 
res fecundas » quam ad futs adverlas refpice-* 
re • Idtm . 

( 3P ) ^ /<X« Thoris^ Sp,Th^ius » uc in- 
quic in druco Cicero, valuit in ptputarigo-* 
nero dictndi , $t ^m agrum pukUi$$m vinofa 
<^ $»$utUi Uge V S/guii IrvAvit • Appianus 
hoc aliter fcribic , nec ei cum Cicerone con« 
venic. Ait enim t Thorio veftigal agr» pu* 



•blico efse impofitum , qaod plebi viricim <fi'* 
videretur: ab alio deinde tribuno vedigal ef- 
te fublatum. Sed Ciceroni lidem habeainus ii| 
legibus & inftitutis patrix foae > non pere- 
.^ino nec hofpiti ^ Ltge igitur Thoria agri 
publici , qui ante attribuci lueranc civibu$ ve- 
digales, publice oofCderi cceperc , 5c pubica- 
nis elocari , quod minus utiJe trat , quim & 
pofsefsores vedigal pendifsent . Nihilominus 
camcn Lttcilius Jege recenti & populo invi* 
la, in a^ros fuum pecus immitebat, ifbrcaise^ 
non paicuos , certe non pecito 1 publicanis 
pafcendi ;ure • Turuehus • 

<4o) Luetlius ) Bx veceri todice Pighiuf 
ad annum U. C. DCXXXVIII. corrigendum 
pucat Lueulius , L. Luculli qut Mithridatem 
vicic , pater , quem avaritia , luxu , aliifque 
yitiis infaraem tuifse fcribic Plutarcfaus inLa* 
cullo* Prufteus^ 

<4i ) Uherum puto ) Id eft , nullius e(se 
puto t dominum habere non eziftimo • Vide- 
ri etiam cuipiam forcafse nolset du^^um « 
pecudibus , qua? dns coniecrabantur > vocaban- 
curque intu & ifim C«> ^ fiac cufto« 
<le libere paftcbantttr. Tuirneb^ti^ 



Digitized by 



Google 



ia^uit, V.C* mn 



Sih 



Silus Pi/bnem 
uf is . undc 



tc 



1X6 D E R jiT RE 

quit : iniquus </? ( 4* ) . Cum effet admurmuratum , Ab 
ego mJhi illum iniquum cjero^ verum omnibus . 

Ab hoc vero Craffo nihil facetius . Cum tefiffet teftis 
quod le in eum audiffe dixiffet • Votefl fieri , 
audijfc dicis , iratus dixerit . Annuit Silus • 
intellcxeris . Id quoque toto capite annuit, ut 
fieri^ inquit, ut ^mninOy qucd te audifjc dicis ^ nunquam audicris 
praster expedationem accidit, ut teftem omnium rifus obruerct. 

Hujus generis eft plenus (*) Nae/ius, & jocus eft familiaris (43) Sa^ 
piens fi algebis , trcmes : & alia permulta . 

LXXI. Ssepe etiam facete concedas adverfario idipfum , quod tibi ille de^ 
trahit: ut C. Lxlius , cum ei quidam malo genere natus diceret , indignum 
effe fuis majoribus , At berculc , inquit , tu tuis dignus . Sxpe etiam ientea- 



mquit , 

Potcfl ctiam , ut tu mn rcSc 
fe Craffo daret . Votcft ctiam , 
Hoc ita 



tiofe ridicula dicuntur: ut M. Cincius, quo die legem de donis & mune- 

& fatis contumeliofe ,^ Quid 
inquit , Ca) { ^6 ) ^ fi uti 



ribus ( 44 ) tulit , cum C. Cento prodiiffet 
fcres ^ Cinciole? (41) quacfiffet : Ut cmas 
vclts . 

Sacpe etiam falfe quas fieri non poffunt, optantur : ut M. Lepidus, cum 
cacteris fe in campo exercentibus , inherba ipfe recubuiffet, Vellcm bocc$ct^ 
inquit, laborare . Sz\£vim eft etiam quaerencibus , & quafi percontantibus , 
lente relpondere quod nollent ; ut cenfor Lepidus , cum M. Antiftio Pyr^ 
gcnfi equum ademiffet , amicuique cum vociferarentur , & qua^rerent , quid 
ille patri fuo relponderet, cur ademptum fibi equum. diceret, cum optimus 

coio- 



C42) £)ero, injuiti iniquus efl^ Rejicio, 
inquit , judicem miquum . Nam ejerare efl 
tanquam jurcjurando teftari , fe recuwre . Cum 
autem Naiica ejeraflet iniquum Scxvolam , fecu- 
taeft admurmuratio omnium, propter eximiam 
de Sc£voia a;quitatis & probitatis opinionem . 
Prxter expedationcm tamcn rurfum cum om- 
nibus Nahca iniquura cjcravit , quod in con- 
fulatu caufam publicam dcferuiffet, ncc eam 
armis adverfus Tibcrium Gracchum defcndif- 
fet, patribufquc ejus opem implorantibus ne- 
gadet fe quicquam vi tSk aClurum . Xdem . 

C*) Navihs) Lamb. Ndvius. Efllocus, efi 
famiiia . 

C43) Et jocus efl familiaris) Melius in li- 
bris vetcribus fcribitur , Efi jocus , efl fami^ 
lia i fapiens fi algehis ^ tremes. Ita enim fe- 
narius crit integer , cujus f^nfus erit : Qiian-» 
tumvis urbanum facetufque (is , quantumvis 
bono loco natus , tamen ifla non facicnt , 
quin ii altcras , tremas; quod pr:]eter expe- 
dationcm cft diflum, cum prarfidia non de- 
futuraexpciflaremus homini ingeniofo 5c bona 
nato famiiia. Idem. 

C44) X>tf donis ^ munerilfus Cajus Cin- 



cius, vir «tatis luciliana? , ut Macrobius fcri- 
bit , lcgcra tulit Muncralem , qua cavcbatur , 
nc quis 00 caufam orandam munus aut 60^ 
num caperet . De ea loquimr Piautus , cun\ 
fcribit , Neque Muneralem legem , neque Lc- 
noniam / rogata necne fuerit , ftoici dftimo., 
Eam legem admodum fcnex fuafit Fabms- Ma- 
ximui . Verba hujns legis qutteftionem attuls- 
runt , quid donum a munere diffcrat . Labeo 
gcnus eiic donum ait a donando didum , fpc- 
cicni munus . Nam munus efle donum cura 
(Taufa, ut puta natalitium , nuptiarum: & qua« 
le patronorum fucrit honorarium. idem. 

C4r ) Qtfidfersy Cinciole") Contumclia ineft 
in diminutione, & contemptio , quam etiim 
voce adjuvcrat . Idem . 

C46) Vt emas, Ca)) Dufta cft hafc fcn- 
fcntit ab iis , qui cam nolunt vicinis com- 
modare vafa utenda , refpondcnt , Eme (1 uti 
vis : quam ad dona & munera patrocinlo- 
rum , quibus ditatus erat Cento , traduxit 
Cincius : illius perftringeas operam venalem • 
Scfc enim ait laturum , ne quis ei quid da- 
nct » Idem • 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. 217 

colonus; parciffimus, modeftiffiraus, frugaliffimus effet: Me ijlorum ^ ^47), 
inquit, nihil crcdere. 

CoUiguDtur a Grzcis alia nonnuira, execrationes , admiratioaes , minatio- 
nes . Sed bxe ipfa nimis miht videor multa in genera defcripfifle . Nam 
illa, quac verbi ratione & vi continentur, certa ferc ao definita funt: quac 
plerumque , ut ante dixi , laudari magis , quam rideri foleat • 

Hxc autem, ^ux funt in re & in ipfa fententia , partibus funt innume* 
rabilia, generibus pauca. Expeftationibus enim decipiendis , & naturis aKo- 
nim irridendis , ipforum ridicule indicandls , & fimilitudine turpioris , & 
diffimulatione , & fubabfurda dicendo , & ftulta reprehendendo , riius mo- 
ventur. Itaque imbuendus eft is, qui jocofe vult dicere, quafi natura qua* 
dam apta ad hxc genera , & moribus , ut ad cujufque modi genus ridicu- 
li vultus etlam accommodetur .* qui quidem quo feverior eft & triftior, ut 
in te, Craffe, hoc illa , qux dicuntur^ falfiora videri fblent. 

Sed jam tu , Antoni , qui hoc diverfbrio fermonis (48; (*) mci liben- 
ter acquieturum te eSb dixifti , tanquam in Pontinum diverteris neque 
amoenum , neque falubrem locum , cenfeo ut fatis diu te putes requieffe , 
tc iter reliquum conficere pergas. £go vero, atque hilare quidem a te ac- 
ceptus, inquh, & cum do£lior per te, tum etiam audacior fa£lus fum ad 
jocandum. Non enlm vereor , ne quis me in ifto genere leviorem jam pu- 
tet , quoniam quidem tu Fabricios mihi au£lores, Sc Africanos, Maximos, 
Catones , Lepidos protulifti^ Sed habetis ea , quas voluiftis ex me audire ^ 
de quibus quidem accuratius -dicendum & cogitandum fuit . Nam csetera 
faciliora funt, atque ex iis, qux jam di£tafunt, reliqua nafeuntur omnia. 

LXXII. Ego enim cum ad caufam fum aggreffiis , atque omnia cogitan- 
do , quoad facere potui , perfecutus ; cum & ' argnmenta caufac , Sc eos Io« 
cos, quibus animi judicum conciliantur , & illos, -quibus permoventur^ vi- 
di atque cognovi -z tum conftituo , quid habeat quaeque caufa boni , quid 
mali. NuIIa enim fere res poteft in dicendi difceptationem , aut controver- 
fiam vocari, ^us non habeat utrumque: fed quantum habeat, id refert. 

Mea autem ratio in dicendo iKec effe fotet , ut , boni quod habeat , id 
ample£lar, exornem, exaggerem ; ibi commorer, ibi habitem^ ibi haeream: 
a nulo autem vitioque cauiae ita recedam , non ut id me defugere appa- 
reat , fed ut totum bono illo ornando , & augendo diffimulatum obruatur . 
Et^ fi caufa eft in argumentis, firmiffima quaeque maxime tueor, five plu- 
Tom. L E e ra 



(47) Me ifiorHm^ Id cft , dicat pacrifuo, hic Caefari ac vcreri fc dicit, ne fit inanioc* 
aie non creaercj ipfum talcm effe , quatem num hoc fermonis fui divcrforium , fed po« 
przdicatis , fcilicet parciffimum , modeliiffi« tius fimile Pontin&rum paludum , injucunda- 
nium, frugaliffimum. Ptareiui. rum , ac minime falubnum • Cxterum ^uod 

(48) Hoe diverforio fermonis^ Qua fermo- in plcrifquc edi t ion i bus /fr/w^»/> tui legitur, 
nem abfolvcrat Antonius mctaphora cap. ^7. mcndum non dubitamus , ut ex citatis mox 
defeffus jam Ubore atque itinere diffutatio" Anionii verbis videre eft. Prufieus . 

nis, re^uiefeam in Cdjaris fermone , quafi iu (*) Mei ) Vi^. Lamb. Crut. /*riw*»/x tui* 

Mliquo piropportuno dtverforio , eadem definit 



Digitized by 



Google 



2i8 D E R JT RE 

T\ funt five aHquod unum. Sin autem in conciliatione , aut m permotio- 
ne caufa eft; ad eam me potiffimum partem, quae maxime commovere ani- 

mos hominum poteft, confero. f,,. ^j ^ r ■ 

Summa denique hujus generis hxc eft , ut , fx .n refcllcndo adverfario 
firmior efle oratio , quam in confirmandis noftris rebus , potett , omnia m 
illum conferam tela . Sin noftra facilius probari , quam .11* redargu. pof. 
funt abducere animos a contraria defenfione , & ad noftram conor tradu- 



cere. 



Duo denique illa, qux facillima videntur, quoniam qus difficiliora funt, 
non poffum , mihi pro meo jure fumo. Unum , ut moletto aut difficili ar- 
gumeiito aut loco nonnunquam omnino nihil refpondeam : quod forfitan 
aliquis jure irriferit : quis enim eft , qui id facere non poffit ? fed tamen 
ego de mea nunc , non de aliorum facultate difputo , confiteorque me , fi 
qux premat res vehementius , ita cedere folere , ut non modo non abjefto , 
fed ne rejeao quidem fcuto ( 49 ) fugere videar ; led adhibere quandam 
in dicendo fpeciem atque pompam , & pugnz fimilem fugam : conhlleie 
vero in meo prarfidio , fic ut non fugiendi hoftis , led capiend. loc. cau/k 
ceffiffe videar . Alterum eft illud , quod ego oratori maxime cavendum &r 
providendum puto, quodque me fbllicitare fumme folet .- non tam ut pro^ 
fim caufis elaborare ibleo , quam ut ne quid obfim : non qu.n en.tendum 
fit in utroque: fed tainen multo eft turpius oratori , nocuifle viden caufi, 
quam non profuiUe . 

LXXIII. Std quid hoc loco vos inter vos , Catule ? an ha:c , ut funt 
contemnenda , contemnitis ? Minime , inquit ille : fed Caffar de itto ipfo 
quiddam vtlle dicere videbatur . Me vero lobente , inquit Autonius , dixe- 
rit, five refellendi cauia, five qusrendi. 

Tum Julius, Ego mehercule, inquit, Antoni , femper is fui , qui de te 
oratore fic prardicarem , unum te in dicendo mihi videri ( * ) leaiffimuiir ; 
propriumque hoc effe laudis tua:, nihil a te unquam effe diftum, quod ob- 
effet ei , pro quo diceres . Idque memoria teneo , cum mihi /ermo cum hoc 
ipio Craffo', multis audientibus , effet de te infticutus , Craffufque pluritnis 
verbis eloquentiam laudarec tuam , dixiffe me , cum caeteris tuis laudibus 
hanc effe vel maximam , quod non folum quod opus effet , diceres , fed 
etiam quod non opus effet , non diceres . Tum illum mih. refpondere^ ine- 
mini; cztera in te fumme effe laudanda , illud vero improbi effe hominis , 
& perfidiofi , dicere quod alienum effet , & nocere ei , pro quo quifque 
diceret. Quare non fibi eum difertum, qui id non faceret, videri, fed im« 
proBum , qui faceret . Nunc , fi tibi videtur , Antoni , demonftres vclim , 

quare 



(49) Sed »t rtfeae qmiem ftute ) Ad imbeeiUiwis fuit . Frequentiffime apud Ho- 

confuetudinem fpeftat eorum , qui in praflio merum hic mos coniumelu notatur. rtm' 

fugientes clypeos fuos in tergum reducebant, ciui . ,, » l rf/T «■• 

ne averfi vulnerareiitur .• nequc enim folum C*) LeBmmMm) Man. Lamb. te&iUtmHm. 

clyptum abjicere , fed in tcrgum rejicere , Grut. refitlfwmm. 



Digiti?ed by 



Google 



L I S E R SECUNDUS. iip 

quare m hoc ita niagnum putes , nihil ia caufa mali facere , 6t nihii tibi 
in oratore majus efie videatur . 

LXXIV. Dicam equidem, Caf far , inquit, quid intelligam. Sed & tu, & 
▼os omncs hoc, incjuit , mementote, non me de perfefti oratoris divinitat« 
quadam lo(][ui , fed de exercitationis &: confuetudinis mez mediocritate • 
Craifi quidem refponfum excellentis cufufdam elt ingenii ac fmgularis : cui 
quiddam portenti iimile effe vifum eft , pofife alicjuem inveniri oratorem , 
qui aii^uid mali faceret dicendo , obeffetque ei , quem defenderet . Facic 
enim de fe conjeduram : cujus tanta vis ingenii eft , ut neminem , nifi 
confulto, putet, quod contra feipfum fit, dicere. Sed ego non de prarftanti 
quadam & eximia , fed prope de vulgari & communi prudentia difputo • 
Ut apud Grsecos fertur incredibili quadam magnitudine confilii atque inge* 
iiii A.thenienfis ille fuiffe Themifiocles: ad quem quidam do^lus homo, at* 
que in primis erudltus acceffirfe dicitur , eiquc artem mMiioriae , qux tum 
primura proferebatur , pollicitum efle fe traditurum . Cum ille quasfiffet , 
quidnam illa ars efficere poflet, dixiife illum do£torem , ut omnia meminif- 
iet & ei Themiftoclem refpondifTe, gratius fibi illum effe failurum, fi fe 
oblivilci quae vellet , quam fi meminiffe , docuiffet . Videfne , quac vis ia 
homine acerrimi ingenii, quam potens, & quanta mens fuerit? qui ita rc- 
iponderit , ut intelligerc poffemus , nihil ex illius animo , quod femel cffet 
infufiim, unquam effluere poruiflb ; cum quidem ei fuerit optabilius oblivi- 
fci poife potius , quod mcminifTe nollet , quam quod femel audiffet , vidif^ 
fetve, meminiffe. Sed neque propter hoc Themiftoclis refponfum , memoriaB 
nobis opera danda non eft ; neque illa mea cautio & timiditas in caufis y 
propter pracftantem prudentiam Craffi negligenda eft. Uterque enim iftorum 
Bon mihi actulit aliquam, fed fuam fignificavit facukatem. 

Etenim permulta funt in caufis , in omni parte orationis circumfpicie»* 
da , ne quid offendas , ne quo irruas . Satpc aliquis tellis aut non lacdit , 
^ut minus lasdit, nifi laccffatur: orat reus, urgent advocati , ut invehamur, 
uc maledicamus , denique ut interrogemus .* non moveor , non bbtempero , 
non fatisfacio , neque tamen ullam aflequor laudem . Homines enim impe- 
riti facilius quod ftulte dixeris , reprehendere , quam quod fapienter tacuc» 
ris, laudare poffunt. Hic quantum fit mali, fi iratum , fi non ftultum; fi 
non ievem teftem la^feris? habet enim & voluntatem nocendi in iracundia, 
& vim in ingenio , & pondus in vita . Ncc , fi hoc Craffus non commit- 
tit, ideo noo multi, & fxpe committunt : quo quidem mihi viJeri turpius 
nihil iblet, quam cum ex oratoris di£lo aliquo, aut refponfo , aut rogatu , 
lermo ille fequitur , Occidit ille adverfariumnc ? imtno verOy ajunt , /^ , <l3* 
eum^ quem defendit. 

LXXV. Hoc CrafTus non putat nifi periidia accidere pofTe ; ego autem 
faepiffime video in caufis aliquid mali facere homines minime malos . Qiiid 
illud , quod fupra dixi^, folere rae cedere, & , ut planius dicara, fugcre 
ea , quae valde caufam meam pf emerenc ? Cum id non faciunt alii , ver- 
fanturque in hoftium caftris, ac fua prarfidia dimittunt, mediocriterne cau- 
fis nocent , cum aut adverfariorum adjumenta confirmant , aut ea^ q^as 

£ e z fana- 



Digitized by 



Google 



220 DEORjfTORE 

fanare ncqueunt ^ exulcerant? Quid ? cum perfonarum, quas defendunt^ 
rationem non habent ? Si , qus lunt in his invidiofa , non mitigant exte* 
nuando, fed laudando & efferendo invidiofiora faciunt; quantum eft in ea 
tandem mali ? Quid,*' fi in homines caros, judicibufque jucundos fine ulla 
pr«raunitione orationis acerbius & contumeliofius in/ehare , nonne abs tc 
judices abalienesj? Quid, fi, qux vitia , aut incommoda funt in aliquo )u* 
dice uno, aut pluribus, ea tu in adverfariis exprobrando non intelligas te 
in judices invehi, mediocre peccatum eft? 

Quid , fi , cum pro altero dicas , litem tuam facias, aut laefus efferare 
iracundia, caufam relinquas, nihilne noceas? In quo ego , non quo liben* 
ter male audiam, ied quia ego caufam non libenter relinquo, nimium pa- 
tiens & lentus exiftimor : ut, cum teipfum , Sulpici, objurgabam, quod 
miniftratorem (50) peteres, non adverfariam . Ex quo etiam illud affe- 
quor , ut ^ fi quis m!hi maledicat , petulans ,. aut plane infanus effe vi^ 
deatur • 

In ipfis autem argumentis, fi quid pofueris aut aperte fal/iim, aut ei\ 
quod dixeris, di£i:urufve fis, contrarium, aut genere ipfi) remotum ab ufii 
judiciorum ac foro , nihilne noceas ? Quid multa ? omnis cura mea iolet 
in hoc verfari femper , (dicam enim farpius,) fi poffim ut bonl aliquid e£^ 
ficiam dicendo.* fin id minus , ut certe ne quid mali. 

LXXVL Itaque nunc illuc redeo , Catule , in quo tu me paulo ante 
laudabas , ad ordinem , collocationemque rerum ac locorum » Cujus ratia 
eft duplex : altera , quam affert natura caufarum z altera, quar oratorum 
}udicio & prudentia comparatur » Nam ut aliquid ante rem dicamus; dc^ 
inde , ut rem exponamus; poft, ut eam probemus noftris prxfidiis confir-^ 
mandis , contrarils refutandis ; deinde uc concludamus , atque ita perore« 
mus; hoc dicendi genus natura ipfa prxfcribit. 

Ut vero ftatuamus , ea , quas probandi , docendi^ perfuadendi cau/a di* 
cenda funt, quemadmodum componamus; id eft vermaxime proprium ora* 
toris prudentia^ » Multa enim occurrunt argumenta r multa, qux in dicea«» 
do profutura videantur . Sed eorum partim ita ievia funt , ut contemnenda 
fint: partim, etiam fi quid habent adjumenti, funt nonnunquam ejufmodi , 
ut infit in iis aliquidj vitii ; neque tanti fit illud , quod prodeffe videatur, 
ut cum aliquo malo conjungatur . Qux autem funt utilia. atque firma, fi 
ea tamen ( ut fsepe fit ) valde multa fiint : ea , quas ex ii^ aut leviflima 
funt , aut aliis gravioribus confimilia , fecerni arbitror oportere , atque ex 
oratione removeri • Equidem cum colliga argumenta caufarum , non tam. 
ea nun^erare foleo, quam expendere» 

LXXV IL Et quoniam ( quod &pe jam dixi ) tribus rebus omnes ad n<^ 

ftram 



C^o) Mimfiratarem ) Miniflrator is fiiit> in Orat. pro Flacco^ c- 22. Hic mihi JS/Umj^ 

qui in. caufis advocato fivc patrono folcret drius , fnmfi mim&xwxt ^ ^c^ Ftftrcins •. 
fuD;icerc ea, qua? pro rco diccnda cffent» Sic 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. 221 

ilram IbnCentiam perducimas , aut docendo , aut conciliaado, aut permo« 
yendo: una ex tribus his rebus res prae nobis eft ferenda^ ut nihil ahud , 
nifi docere velle videamur : reliquat duas, ficuti fanguis in corporibus, fic* 
illae ia perpetuis orationibus fuf^ effc debebunt. Nam & princlpia, & cac- 
terae partes orationis , de quibus paulo poft pauca dicemus , habere hanc 
vim magnopere debent , ut ad eorum mentes^ apud ^uos agetur^ moven- 
das permanare poflfint. 

S©d his partibus orationis, quar etfi nihil docent argmneutando , perfua- 
dendo tamen , & commo/enJo proficiunt plurimum ^ quanquam maximc 
proprius eft locus & in exordiendo & in perorando ; digredi tamen ab co 
quod propofueris , atque agas ,. permovendorum animorum eaufit y fxpe uti- 
le eft • Itaque vei narracione expofita ixpe datur ad commovendos animos 
digrediendi locus : vel argumentis noftris confirmatis , vel contrariis refu- 
tatis , vel utroque loco , vel omnibus ^ fi habet eam caufa dignitatem at* 
que {*) copiam , re£le id fieri poteft r ea^que cauia; funt ad agendum & 
ad ornandum (51) graviiCmae atque pleniffimas,/qu2e plurimos exttus dant 
ad ejufmodi digreflionem ^. ut his locis uti liceat, quibus animorum impe* 
tus eorum^ qui audiunt^ aut impellantur, aut refleflantur. 

Atque etiam in illo reprehenda eos^ qui ^ qua? minime firma funt , ea 
prima collocant . In qua illos quoque errare arbitror , qui , fi quando ( id 
quod mihi nunquam- placuit ) plures adhibent patronos^ , ut in quoque eo- 
rum minimum putant efife , itst eum prfmum volunt dtcere • Res enim hoc 
poftulat , ut eorum expedationi y qui audiunt , quam celerrime occurratur : 
cui fi initio iatisfa£lum noo fit ^ multo plus fit in reliqua caufa laboran- 
dum • Male enim fe res habet , quar non ftatim , ut dici coepta eft , melior 
fieri videtur • Ergo ut in oratore optimus quifque , fic & in oratione fir- 
miffimum quodque fit primum r dum illud tamen in utroque teneatur , ut 
ea, quas exceltlht,. ierventur etiam ad perorandum r fi qux erunt medio- 
cria (nam vitiofis nufquam efle oportet locum) in mediam turbam ^ atque 
in gregem conjiciantur . 

Hifce omnibus rcbus confideratis, tum denique id, quod primum eft di- 
cendum , poftremum ioleo cogitare , quo utar exordio . Nam fi quando id 
primum invenire voluf, nullum mihi occurrit^ nifi aut exile , aut nugato^ 
rium , aut vulgare atque commune • 

LXXVIIL Prfncipia autem dicendi ftmper cum accurata y &acuta , & 
inftrufta fententiis , apta verbis , tum vero caularum propria efle debent . 
Prima eft enim quafi cognitio & commendatio orationis in principio , qux 
continuo eum, qui audit, permulcere atque allicere debet. In quo admirari 
foleo non equidem iftos , ^ui nuUam huic rei operam dederunt : fed homi- 

nem 



(*) Copii^m) Lamb. eamque cepiam , re^e gendum : quomodo fe habet Mf. Mead. Et 

Mt JUri poffif: ed^ue .... augendum . rcfte quidcm, ut opinor.- loquitur cnim Ci- 

( 51 ) Ad agendum tj^ud oruandum) Lam- cero de permovendi& animis , quod fit augezi- 

binus & Robertas Stephanus imprefleruAt /»«- do» & «mpliiicando. Idem, 



Digitized by 



Google 



122 D E K o4r R E 

ncm in primis difertum atque eruditum , Philipppum, qui ita folet ad di- 
cendum furgere , ut , quod primum verbum habiturus fit , nefciat ; & ajt 
idcm , cum brachium concalefecerit , tum fe iolere pugnare ; neque atren- 
dic , eos ipfos , unde hoc fimife ducat , illas primas halUs ita jaclare Jcni* 
tcr , ut & vcnuftati vei maxime fcrviant , & reliquis viribus fuis confu- 
lant. Neque eft dubium ^ quin exordium dicendi vehemens & pugnax noa 
faepe eflc dcbeat : fcd fi in ipfo illo gladiatorio vitae certamine , quo fcrro 
deccrnitur , tamcn ante congrelTum multa fiunt , qux non ad vulnus , fcd 
ad fpccicm valere videantur : quanto hoc magis in oratione exfpedanduna 
eft, in qua non vis potius, fed deleftatio poftulatur ? Nihil eft denique in 
natura rerum omnium , quod fe univerfum profundat , & quod totum re- 
pente evolet . Sic omnia , quae fiunt quajque aguntur acerrimc , lenioribus 
principiis natura ipfa practcxuic . 

Haec autem in dicendo non extrinfccus aliunde qua?renda , fed ex ipfis 
vifceribus caufx fumcnda funt . Idcirco tota caufa pertentata atque per/pe. 
fta, locis omnibus inventis, atquc inftruftis, confiderandum eft, quo prin* 
cipio fit utendum . Sic & facile reperietur . Sumentur enia cx iis rebus , 
quje erunt uberrimap vel in argumentis , vel in iis partibus , ad quas dixi 
digredi fxpe oportere. Ita & momenti aliquid afferent, cum erunt pcne ex 
inrijna defenfione (* ) deprompta , & apparebit ea non modo non effe com* 
munia, nec in aiias caufas poffe transferri , fed penitus ex ea caufa , qu2& 
tum agatur, effloruiffe. 

LXXIX. Omne autem princrpium aut rei totfus, quap agetur fignificatiou 
nem habere debebit y aut aditiun ad caiifam & munitionem , aut quoddan» 
ornamentum & dignitatem . Sed oportec ut ardibus ac templis veftibula 8c 
aditus , fic caufis principia proportione rerum pracponere . Itaque in parvis 
atque infrequentibus caufis. f 52 ) ab ipla re eft cxordiri fajpe commodius. 

Sed cum erit utendum principio (quod plerumque erit ) aut ex reo, aut 
ex adverfario , aut ex re , aut ex eis , apad quos agitur, fententias duct 
licebjt. Ex reo , f reos appello^ quorum res eft ) quas fignificent virum bo.. 
num , qux tiberalem ,. qua? calamitofum , quae^ mifericordia dignum , quac 
valeant contra falfam criminationem . Ex advcrfario , iifdem ex locis fere 
contraria. Ex re, fi crudeUs, fi infanda , fi praster opinionem , fi immeri- 
to , fi mifera , fi ingrata , fi indigna y fi nova , fi quar reftitwi fanarique 
non pofsit. Ex iis autem , apud quos agetur , ut benevolos , bcneque exi- 
ftimantes efficiamus : quod agendo efficitur melius , quam rogando . Eft \d 
quidem in totam orationem confundendum , nec minime in extremam: fed 
tamen mul:a principia ex eo genere gignuntur. Nam & attentum monent 
Graeci ut principio faciamus judicem & docilcm; qui; funtutilia, fcd noa 

prin- 



(*) Depromjftii ) Vift. Gmr. depr^mft^, quentatas> five eas, qua? iion tanii crant mo- 
C^ apparebit • . . «4/ . • . ccmmunes , menti", ut quam plurimi iis iudicandis inte-^ 



C 51 ) AtqHe infreqHentihus caufit ) Pcr cmt^ rcfle folercat . idm » 
fas infre^tientes tnteliige caufas parum fre-^ 



Digitized by 



Google 



LIBER SECUNDUS. ai^ 

principu magis propria, quam reli^uarum partium: faciliora etiam in pria. 
cipiis, quod &: attenti tum maxime funt, cum omnia exfpefbant , & doci- 
lcs magis initiis eile poilunt. Illuftriora enimfunt, qux in principiis, quam 
qnx in^mediis cauiis dicuntur, aut arguendo , aut refellendo. 

.Maxima autem copia prindpiorum ad judicem aut alliciendum , aut in- 
citandum , ex iis locis trahitur , qui ad motus animorum conficiendos ine- 
runt in caufa; quos tamen totos in principio explicari non oportebit , fed 
tantum impelli primo )udicera leviter , ut )am inclinato reliqua incumbat 
oratio . 

LXXX. Connexum autem ita (it principium confequenti orationi , ut 
non tanquam citharo&di proQ&mium affiftum aiiquod , fed cohxrens cum 
omni corpore membrum elTe videatur . Nam nonnulli , cum illud meditati 
ediderunt , iic ad reliqua transfeunt , ut audientiam fibi fieif velle videan- 
tuT. Atque ejufmodi illa proluiio debet efle, non utSamnitum, qui yibrant 
hailas ante pugnam , quibus in pugnando nihil utuntur ; ied ut iplis ien- 
tentiis, quilws proluierunt, rel pugnare pofsint. 

Narrare vero rem quod breviter jubent ^ fi brcvitas appellanda eft , cum 
T€rbum nullum redunder, brevis efi L. CraiO oratio : fi tum eft brevitas , 
cum tantum verborum eft , quantum njeceife eft , aliquando id opus eft : 
ied £epe obeft vel maxime ih narrando , non folum qiipd ob/curitatein af* 
fert, fed etiam quod eam virtutem , qux narratio/iis eil maxima , ut )u- 
cunda, & ad perfuadendum accommodata fit, tollit. Ut illa, Nam is poft^ 
^am cxcejflt ex ephebis , quam longa eft narratio f Mores adoleicentis 
ipiius, & iervilis percontatio , mors ChryfidiSy vultus &.forma, & lamen- 
tatio ibroris, reliqua pervarie )ucundeque narrantur. Q.uod Sk hanc brevlca- 
jtem quxfiflet , 

Effertur , imus , ad fepulcrum '^enimus • 
In ignem pojita eft . 

fcre decem verficulis totum conficere potuKTet; quanquam hoc ipfum , £/- 
fertur ^ imus^ concifiam cft ita , ut non brevitati iervitum fit , fed magis 
venuftati . . Quod fi nihil fuiifet, nifi , Inigncmpofita eft ; tamen res tota co- 
gnofci facile potuiiTet . Sed & feitivitatem habet narratio diftin£la perionis 
& interpun£la fermonibus : & eft probabilius , quod geftum eiTe dicas , 
cum^ quemadmodum adum fit, exponas: & multo apertius ad intelligendum 
eil , ( * ) fi fic confiftitur aliquando , ac non ifta brevitate percurritur . 
Apertam enim narrationem tam eife opottet , quam csetera : fed hoc ma- 
gis in hac elaborandum eft , quod & di^cilius eft , non eife obfcurum in 
re narranda, quam aut in principio, aut in argumento , aut in purgando, 
aut in perorando : & ma)ore periculo hsec pars orationis obfcura eft, quam 

/- car- 

Mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm.mmmmmmmmmmummammmmmmmm^^mm ^ 

C*) ii fie) Lsimb.fi hie ,\ • aliqHamdiH • 



Digitized by 



Google 



224 DEOR^TORE 

cxttTx: vel ^uU', fi quo alio in loco eft di£bum quid obfirurius ^ tantaoi 
id perit , quod ita didum eft : narratio obfcura tocam obcxcat orationem : 
vcl quod alia pofTis , femel fi obfcurius dixeris , dicere alio loco planius ; 
narrationis unus eft in caufa locus • Erit autem perfpicua narratio , fi ver- 
bis ulitatis , fi ordine temporum confervato, fi non interrupte narrabitur. 

LXXXI. Sed quandd utendum fit , aut non fit narratione , id eft confi-» 
lii . Neque enim fi nota res eft , nec dubium quid geftum fit , narrari 
oportet ; nec fi adverfarius narravit, nifi fi refellemus: ac , fi quando crit 
narrandum , ne illa , qux fufpicionem & crimen efficient , contraque nofi 
trunt , acriter perfequamur ; & quidquid poterit , detrahamus : ne illud , 
quod CraiTus , fi quando fiat , perfidia , non ftulticia fieri putat ^ ut cau« 
fx noceamus , accidat • Nam ad fummam totius caufe pertinet , caute , 
an contra, demonftrata res^t; quod omnis orationis reliquxfoaseftnarratio* 

Scquitur , ut caufa pon^itur : in quo videndum cft , quid in controver- 
fiam veniat. Tum fuggerenda funt firmamenta cau& conjunAe , &. infir- 
mandis contrariis , & tuis confirmandis . Namque una in caufis ratio qux- 
dam eft ejus orationis , qux ad probandam argumentationem valet . £4 au« 
tem, & confirmationem , & reprehenfionem quzrit : fed quia neque repre- 
hendi quas contra dicuntur , poffunt , nifi tua confirmes ; neque haec coth' 
firmari , nifi illa reprehendas ; idcirco hxc & natura , & utilitate ^ & tra- 
£l:atione con)un£ta funt. 

Omnia autem concludenda plerumque rebus augendis , vel inflammando 
judice, vel mitigando: omniaque cum fuperioribus orationis locis, tum ma^ 
xime extremo, ad mentes judicum quam maxime permovendas, & ad uti« 
litatem noftram vocandas, conferenda funt. 

Neque fane jam caufa vidctur effe , cur fecernamus ea prsecepta , qux 
de fuafionibus tradenda iunt , aut laudation ibus : funt enim pleraque com- 
munia : fed tamen fuadere aliquid , aut diffuadere , graviffims mihi videtur 
effe perfons. Nam & fapientis eft , confilium explicare fuum de maximis 
rcBus ; & honefti , & diferti , ut mente providere , auftoritate prpbare , 
oratione pcrfuadere poffit. 

LXXXII. Atque hsec in fenatu minore apparatu agenda funt . Sapieni 
enim eft confilium ; mulcifque aliis dicendi relinquendus locus . Vitanda 
etiam (*) ingenii, oftentationifque fufpicio (53)* 

Coii- 



(*) Ingenii') Man. Lamb. ingenii oflentt^" Optime igitur Manutius & Lambinus lerunt ; 

tionis fufficie * Uc fit, nc vidcamur oftcnta- Vitanda> etimm ingenii oikcnmionis /ujpicio. 

rc ingenuim vcllc . Nec aliam exhibent ledionemMf. Pal. pr. & 

C55 ) Ingf»ii 3 oftcntationifque fnfpicio ) fec. Mem. Pith. Toan. Harl^i. & a pr. manu 

Optirai quiquc diccndi & fentiendi magiftri Norf. Tandcm dignum Cicerone prxceptum 

prajccpcrunt , «t vitaremus fufpicionem ja- vidcmus , idemquc prarcipit Qumfiil. Lib# 

dationis, & oftcntationis . Nullibi vcro, nifi iii. c. i. In cdteris sdmifcere tenttmmMt 

in hoc loco , prapcepcis tradijtur , ut vitanda aliquid nitoris , noa jaAandi ingenii gratia 

Ht fufficio ingenii . Immo nifi ingemoc xccUe^ ^c. Idem, 
re vidcamur , parum proderit noftra oratio. 



Digitized by 



Google 



LIBER S EC U N D U S. 225 

Concio capit omnetn vlm oratioftis, & gravitatem varietatcmque defide- 
rat. Ergo m fuadendo nihil eft optabilius, quam dignitas . Nam qui utili* 
tatem putat , non ^uid raaxime vdk fuafor , fed <juid interdum magis fe- 
quatur , videt . Nemo eft enim , praeiercim in tam clara civitate, quin pu- 
tet expeteadam maxime dignitatem : fed vincit utilitas plerumque, cum 
ibbeft ille timor, ea negle£la, ne dignitatem quidem pofTe retineri* 

Controverfia autem inter hominum fententias, aut in illo ell , utrum fit 
utilius .* aut etiam cum id conventt , certatur , utrum honeftati pctjus , an 
utilitati confulendum fit « Quas quia pugnare faepe inter fe videntur, qui 
utilitatem defendit, enumerabit commoda pacis, opum, potentix, pecunix , 
veAigalium , pracfidii, militum , utilitates C2*terarum rerum, quarum fru* 
£tum utilitate metimur , itemque incommoda contrariorum • Qui ad digni* 
tatem impellit , ma)orum exempla , quae erunt vel cum periculo gloriofa , 
colliget : pofteritatis immortalem memoriam augebit : utilitatem ex laude 
nafci defendet, femperque eam cum dignitate tffe con}un£tam. 

Sed( quid fieri pofHt aut non poifit , quidque etiam fit necelfe aut non 
fit , in utraque re raaxime eft quaerendum . Inciditur enim omnis jam de- 
liberatio, fi intelligitur non pofie fieri, aut fi neceisitas affertur: & qui td 
docnit, noo videntibus aliis, is plurimum vidit^ 

Ad confilium autem de republica dandum , caput eft , noife rempubli- 
cam: ad dicendum vero probabiliter , nofle mores civitatis; qui quia crebro 
niutantur, genus quoque orationis eft iarpe mutandum. Et, quanquam una 
fefe vis eft eloquentias , tamen , quia fumma dignitas eft populi , graviil 
iima caufit reipublicas , maximi mptus multitudinis ; genus quoque dicendi 
grandius quoddam, & illufirius eife adhibendum videtur ^ miximaque pars 
orationis admovenda eft ad animorum motus nonnunquam aut cohortatio- 
jne, aut commemoratione aliqua , aut in fpem, aut in metum, aut ad cu» 
piditatem, aut ad gloriam concitandos; ia?pe etiam a temeritate, iracundia, 
fpe, injuria, invidia, crudelitate revocandos. 

LXXXIII. Fit autem , ut , quia maxima quafi oratori fcena videatur 
concio , natura ipfa ad ornatius dicendi genus excitetur. Habet enim muU 
titudo vim quandam talem , ut quemadinodum tibicen fine tibiis canere , 
iic orator , fine muhitudine audiente , eioquens elTe non pofsit. Et cum 
flnt populares multi variique iapfiis , vitanda eft acclamatio adverfa popu« 
li, qua^ aut orationis peccato aliquo excitatur , fi afpere, fi arroganter, fir 
turpiter , fi fbrdide , fi quoquo animi vitio diftum eflfe aliquid videatur; 
aut hominum offenfione , veJ invidia , quac aut jufta eft, aut ex crimina^ 
tione atque fama; aut res fi difplicet; aut fi eft in altquo motu fuas cu- 
piditatis, aut metus multitudo: hifque quatuor caufis totidem mcdicinae op- 
poiiuntur : tum objurgatio , fi eft aufboritas : tum admonitio, quafi lenior 
obiurgatio: tum promifsio, fi audierint, probaturos: tum deprecatio , quod 
ett ( * ) infimum , fed nonnunquam utile . Nullo autem loco plus facetiac 
T^m. I. F f pro 



t*) Infimum^ Man. Infirmum 



Digitized by 



Google 



226 DEORjiTOKE 

profuDt, & oeleritas, & brevc aliquod diaum nec fine dignitate, & cum 
lepore . Nihil enim tam facile , quam multitudo , a triftitia , & fxpe ab 
acerbitate, conamode^ ac fareviter, & acute, & hilare diao deducitur. 

LXXXIV. Expofui fere , nt potui , vobis , in utroquc geaerc caufarum 
qua^ fequi folerem , qu^ fugere , quz fpe£birc , quaque omnino in caufis 
ratioiie verfari . Nec illud tertium laiidationum genus eft difficile , quod 
ego initio quafi a prarceptis noftris fecrevcram : fed & quia multa funt 
orationum genera , & graviora , & majoris copijt;, de quibus nemo ferc 
prarciperet , & quod nos laudationibus non ita mulrum uti fblcrcmus, to- 
tum hunc iegregabam bcum. Ipli enim Grzci legendi; qui magis aut de« 
le£tationis, aut hominis alicu)us ornandi, quam utilitatis hujus forenfis cau* 
fa, laudationes fcriptitavcrunt .- quorum fiint librij, quibus Themiftocles , 
Arillides , Agefilaus , Epaminondas , Phiiippus , Alexander , aliique laudan^ 
tur . Noftrx laudationes , quihus in foro utimur^ aut teftimonii brevitatcm 
habent nudam atquc inornaeam , aut icribuntur ad funebrcm concionem , 
quae ad oraiionis laudem minime accommodata eft . Scd tamen, quoniam 
eft utendum aliquando, nonnunquam etiam fcribendum , velut Q. Tubero- 
ni Africanum avunculum laudanti fcripfit C. Lxlius , vcl nt nofmetipfi , 
ornandi caufa, Grorcorum more, fi quos velimus, laudarc poifimus j fit a 
nobis quoquc tra£latus is locus* 

Perfpicuum eft igitur, alia efle in homine optanda , alia laudanda . Ge- 
nus, forma, vires , opes , divitiae, cacteraquc quas fortnna det, aut extrin- 
fccus y aut corpori , non habent in ie veram laudem; quas debcrf virtaci 
uni putatur; fed tamen quod ipfa virtus in earum rerum ufu ac modcra- 
tione maxime cernitur , tra&anda etiam in laudationibus hxc funt naturx 
& fortunae bona; ia quibus eft fumma laus, non extuliire fe in poteftate, 
non fuifle infolentem in pecunia , non fe pnetuliffc aliis propter abundan- 
tiam fortunar ; ut opes & copiae non fuperbias videantur ac libidini , fed 
bonitati ac moderatioiii facultatem & materiam dedifTc* 

Virtus autem , qux cft per fe ipfa laudabilis , &: finc qua nihil laudari 
poteft , tamcn habet plures partes , quarum alia eft alia ad laudationeni 
aptior . Sunt enim aliac virtutes , quas videntur in moribus homtnum , tc 
quadam comitate ac bcncficeatia pofits;: alis, qux in ingcnii aliqua facuU 
tatc , aut animi magnitudine ac roborc. Nani clementia, juftitia , benigni* 
tas, fides, fortitudo in pericuKs communibus jucunda eft auditu in laiida« 
tionibus . Omnes cnim hs virtutes non tam ipfis , qui eas in fe habenr, 
qnam generi hominum , fru£luofx putantur . Sapieotia 8c magnitudo ani« 
mi , qua omnes res humanas , tenues & pro nihilo putantur ; & in exco^ 
gitando vis quaedam ingenii, & ipfa eloquentla, admirationis habet non mi- 
nus, jucunditatis minus. Ipfi)s enim magis videtur, quos laudamus, qoaoi 
illos , apud quos laudamus , ornare ac tueri ; ied tamen in laudando jun«- 
genda funt ctiam harc gencra virtutum • Feruat enim aures hominum, 
cum lUa , quac )ucunda & grata , tum etiam illa , quac mirabilia fiint in 
i4ftttic , iaudari . 

LXXXV.) Et quoniam fingularum virtutum funt certa quacdam officia 

ac 



Digitized by 



Google 



L I B E R SECUNDUS. 227 

ac mxuxtrz^ & ftia cuiqoe virtutii laus propria debetur , crit expHcandum 
iji laude jufticiar , quid cum fide, quid cum z^uabilkate , quid cum tpif" 
modi aiiguo oflicio is, qui laudabitur, fecerit. Icem<]ue in cssteris res ge- 
&x ad cujufque virtutis genus, & vtm, & nomen accomraodabuntur. 

Grati£Sma autem laus eorum fa£lorum faabetur, qux fuicepta vtdentur 
% viris fortibus iiae emolumento ac prsemio : qua? vero etiam cum labore 
Sc periculo ipibrum , ha?c habent uberrimam copiam ad laudandum, quod 
& dici ornatiflime poffunt , & audiri facillime . Ea enim denique virtus 
clTe videtur prxftantis viri , quse eft fru£luofa aliis , ipii autem laboriofa , 
aut periculo& , aut certe gratuita . Magna etiam illa laus & admirabilis 
videri Iblet, tuIiiTe cafus fapienter s^ver£)5, non fraAum efle fortuna , re^ 
tinui0e in rebus afperis dignitatem. 

Neque tamen illa non ornant, habiti honore^, decreta vlrtutis prxmia,. 
res gefiae , judiciis hominum comprobatse .* in quibus etram , felicitatem ipfam 
deorum immortalium judicio tribui , laudationis eft • S.umendar autem rc^ 
erunt aut magnttudine pra^ftabiles, aut novitate prima^, aut genere ipfb fin« 
gulares. Neque entm parvac, neque ufitatac, neque vulgares , admiratione^ 
aut omninc laude dignac videri ^lenr. 

Eft etiam cum ca?teris pra^ftantibus viris comparatio in hudarione prap- 
clara » De quo genere libitum eft mihf paulo plura , guam oftenderam , 
dicere, non tam propter ufum forenfem , qui eft a me in omni hoc ier- 
mone tra£tatus, quam ut hoc videretis, fi laudatfones elfent in oratoris of- 
£cio, quod nemo negat , oratori virtutum omnium cognitionem , fine qua 
laudario effici non pofTit ,. tSk neceffariam . ^ 

Jam vituperandi prarcepta contrariis ex viciis iumenda effe perfpicuun^ 
eft. Simul eft illud ante oculos, nec bonum virum proprfe Sc copiofe lau^ 
dari ,. fine virtutum , nec improbum notari ac vituperari , fine vitiorum 
cognitione ^. faris ioi^gnite atque afpere poffe . Atque his locis & laudan-r 
di ,. & vituperaodi &pe nobis eft utendum in omni genere caufarum. 

Habetis , de inveniendis rebus , difponendifque quid fentiam ^ Adjungamp 
etiam de mcmoria , ut labore CrafTum levem , neque ei quidquam aliud ^ 
de quo difTerat, relinquam, nifi ea, quibus ha?c exornentur. 

LXXXVI. Perge vero , inquit CraiTus . Libenter enim te cognitum jam 
artificem , aliquandoque evolutum illis integumentis di/nmulationis tuae , nu- 
datumque perfpirio: 6c quod mihi nihil, aut quod non multum relinquis ,, 
percommode facis, eftque mihi gratum. Jam iftuc quantum tibiego reli^ue- 
rim ^ mqujt^ Antonius , erit in tua poteftate . Si enim vere agerc vorue- 
Tis,^ omnfla tibi relinquo . Sin difCmulare , tu.quemadmodum his fatisfa- 
cias , videris . Sed , ut ad tem redeam , non fum tanto ego , inquic , in- 
genio ,. quauto Themiftocles fuit , ut oblivioms artem , quam memorix ,, 
xxialim : gratiamque habeo Simonidi illi Ceo , quem priraum ferunt ar- 
tem memoriae protulifle . Dicunt enim ^ cum coenaret Cranone in Tfaefl 
falia Simonides apod Scopam , fortunatum hominem & jiobilem , cecinifTet- 
que id carmen ,. quod in eum fcripfiffet, in quo muka ornandi caufa poe- 
tarum more in Caftorem fcripta & PoIIuccm fuifTent , ninus illum fordide 

F f a. Si- 



Digitized by 



Google 



228 DE0Ru4T0RE 

Simonidi dixiffe , fe dimidium ejus ei , quod paftus eflet y pro illo carmlne , 
daturum: reliquum a fuis Tyndaridis , quos aeque laudaflet, peteret , i\ ei 
videretur . Paulo poft efle f^runt nuntiatum Simonidi , ut prodiret : juve- 
nes ftare ad januam duos quofdam ^ qui eum magnopere evocarent ; finr-. 
rexifle illum , prodifle , vidifle neminem . Hoc interim fpatio conclave il- 
lud , ubi epularetur Scopas , concidifle : ea ruina ipfum oppreflum cutn 
fujs interiifle. Quos cum humare vellent fui , neque poflent obtritos inter- 
nofcere ullo. modo; Simonidefi dicitur ex eo quod meminiflet , quo eorum 
iQco quifque cubuiflet ^ demonftrator uniufcujufque fepcliendi fuifle . Hac 
tum re admonitus invenilfe fof tur ,^ ordinem efle maximc, qui memoriae lu- 
men afferret . Itaque iis , qul hanc partem ingenii exercerent , locos efle 
capiendos , & ea , qusc memoria tencre vellent , effingenda acimo , atque in 
his locis collocanda : fic fore , ut ordinem rerum locorum ordo conferva- 
ret; res autem ipfas rcrum effigics notaret: atque ut locis pro cera,. fima^ 
lacris pro literis utcremur. 

LXXXVn. Qui fit autem oratori memoriae; fruftus , quanca utilitas , 
qua;ita vis , quid me attinet dicere i tenere quse didiceris in accipienda cau« 
fa, quae ipfb cogitaris? omnes fixas efle in animo fententias. .^ omnem de* 
fcriptum verborum apparatum .^ ita audire,vel eum , unde dicas (54) , vel 
cum, cui refpondendum fit,. ut illi non infundere in aures taas Qrationem^ 
fed in animp videantur infcribere ? Itaque foli , qui memoria vigent , 
fciunt , quid , & quatenus , & quomodo difturi fiut , quid refpondcrint , 
quid fuperfit : iidemque multa ex; aliis caufis aliquaado a. & a£la , multa 
ab aliis audita meir^inerunt. 

Quare confiteor equidem ,. hujus boni naturam efle prihcipem , ficut ea- 
rum rerum, de quibus^ ^nte locutus fum , ominum : fed ha^c ars tota di« 
cendi (55), five artis imago qua^dam eft & fimilitudo , habethanc vim, non 
ut totum aliquid , cujus ia ingeniis noftris pars nulla fit ^. pariat & pro« 
creet, verunx ut ea , quae funt orta jam. in nobis & procreata , educet at* 
que confirmet. Verumtamen neque tam acrx memoria fere quif^uam eft , 
ut non difpofitis , notatifque rebus , ordinem verborura aut fententiaruta 
compleftatur : neque vero tam hebetf , ut nihil hac confuetudine & exerci- 
tatione adjuvetur .. Vidit enim hoc prudenter five Simonides , five alius 
quis invenit , ea maxim^ animis ( 4 ) ef&ngi noftris , qu£ eflent a fenfu 
tradita atque imprefla : acerrimum autem ex omnibus noftris fenfibus .efle 
fenfum videndi. : quare facillime animo teneri poflie ea , quae percjperentur 

au- 



(J4) Vel eum , unde dicas ) Interpretes 
volunt verfaa unde dicas fignificarc, pro quo 
dicas i fed nullibi , uc opinor , oceurric apud 
Ciceroncm ifta iocucio . Malo quidem cum 
Mfs. Joan. Harl. i. Norf. Mag. & ejccerptis 
Nov. & vet, libris Caroli Stephani legere 
unde difcas: qua? le^io procul dubio Cice* 
«oniani coloris eft. Idem^ 



(5J) Sed hdc ars tota dicendi) Scripfcrat 
Cicero, ni falior, difcendi- Pergic enim lo- 
qui de arce njemoria* . Si autem tantum , uc 
ik\ax\i , fcimus , ^uantum memoria tenemusi 
quid mirum , ii arcem .memorix Cicero ar-^ 
tem difcendi vocet? Muret. 

(a) Effingi') Lamb. sffigi. 



Digitized by 



Google 



L I B E R SECUNDUS. iig 

auribns, aut cogitatione , fi etkm oculorum commendatione animis trade- 
renturj ut res cxcas, & ab afpe^us judicio remotas , conformatio qusedam 
& imago & figura ita notaret , ut ea ^ quae cogitando compte£li ( « > noti 
polTemus, intuendo quafi teneremus* 

His autem fbrmis atque corporibus , ficut omnibus , qux fub afpefl^um 
veniunt , fedes opus ed ' etenim corpus intelligi fine loco non poteft . 
Quare ne in re nota & pervulgata multus & infolens flm, locis efl: uten- 
dum multis, illuftribus , explicatis , modicis intervallis .* imaginibus autem 
agentibus , acribus , infignitis , <{\xx occurrere , celeriterque percutere ani- 
mum poffint • Quam facultatem & exercitatio dabit , ex qua confuetudo 
gignitur , & ilmilium verborum converfa & immutata cafibus , aut tradu* 
^a ex parte ad genus notatio, & unius verbi Imagine totius fententias in« 
formatio, pi£loris cuiufHam fummi ratione & modo , formarum • varietate 
locos diftinguentis .. 

LXXXVIII. Sed verborum memorfa ( 5^ ) , ^ux mfnus eff nobf^ necef- 
faria, majore imaginura varietate diftinguitur. Multa enimfunt verba, qu», 
quafi articuli, conne^lunt membra orationis , qux formari (imilitudine nulla 
poflunt; eorum fingendae nobis funt imagines, quibus femper utamur . Re- 
rum memoria propria eft oratoris . Eam fingulis perfonis bene pofitis ( Ji y 
notare poiTumus, ut iententias imaginibus ,. ordinem locis comprehendaimis • 
Neque verum eft. , «juod ab inertibus dicitur , opprimi memoriam imaginuni, 
ponderc, & obfcurari etiam id ,. quod per fe natura tenere potuiflet . Vidr 
enim ego fummos honwnes , & divina prope memoria , Athenis Charma- 
dam ; in Afia , quem vivere hodie ajunt, Scepfium Metrodorum ; quorun^ 
uterque tanquam literis in cera, fic fe ajebat imagihibus m fis locis, quos 
haberet , quae meminifle vellet , perfcribere ^ Quare hac exercitatione *T\jbn 
eruenda memoria eft, fi eft nulla naturalis : fedcerte, fi latet, cvocandaeft. 

Habetis fermonem bene longum hominis utinam non impudcatts.: illud 
quidem certe,,. non nimis verecundi : qui quidem cum *te , Catule , tum 
etiam L. CrafTo audiente, de dicendi ratione tam multa dixerim. Nam ifto- 
rum «tas minus me fortafle movere debuit . Sed mihi ignofcetis profefto , fi- 
modo, quaccaufa me adhanc infoUtam mihi loquacitatem impulerit , acce- 
peritis... 

LXXXIX. 



C a y Ntf» )' Vift. Man. Lamb. vlx . 

^$^6) S9d verharum-memoria^c.) Utliunc 
locum inteiligamus , obfervandum cH , ima^ 
gines\ sliud quiddam (ignificare , ac nmulacra 
& fimilitudincm'. Non emm necefse cft, ut 
Onmgines femper flmilcs iinc iis rc&us , quas 
ad mcmoriam adjuvandam repraefentant . Di- 
cct igitur Antonius , multa vcrba, ut aJver- 
bia , praepontiones , &c. {imilitudinc nulla 
iignificari pofse . Si igitur eorum meminifse 
veiimus, necefse eil in promptu iiabere quam 
plurimas quaii arbitrarias imagines » qjAX „ 



quamvis niliil finiile habcant , longo tameri 
ufu perceptx ca verba , quibus oniis efl , ob 
oculos noflros ponanr ^ Hanc autem veran» 
efse interpretationeni confirmant vcrbaQuind. 
Lib. II. c. 1. Mitto , quod quddam ( verba > 
nullts fimtdiirrti fignificari pofft:nt > haLeA-' 
mus enim fane , ut qui nttis fcrtbunt , cer- 
tss imagines omnium (^c, Pearcius. 

( J7> Eamfingulis perfonis bene pofitis&c,y 
Perlona» in lioc loco fignificant imngines , 
facics fidas. Sic Lucrer. t. 4. 1. ap. Idem*. 



Digitized by 



Google 



2^0 D E R o4T O R E 

LXXXIX. Nos vcro ^ inquit Catulus , ( etcnim pro- me boc ^ dt pro 
meo fratre refpondto ) non modo tibi igno/cimus , ftd te diligrmus , ma- 
gnamque tibi habemus gratiam: & cum humanitatem 8c facilitatem agno- 
fcimus tuam , tum admiramur iftam icientiam & copiam . E^uidem etiam 
hoc me affecutum puto , quod magno lum Ifevatus errore , & i!k admira- 
tione liberatus ^. quod multis cum aliis femper admirari folebam ^-ahde ef» 
fet illa tanta tua in caufis divinitas . Nec enim te ifta attigilj[e arbitrabar 
qux diligentiflime cognoire , & undiv^jue collegifle , ufuque doftum partim 
correxifle yidee , partim comprobaffe. Nieque eo minus eloquentiam tuam 
Sc multo magis virtutem & diligentiam admiror .• & fimul gaudeo , judi- 
cium anfmi mei comprobari , quod femper ftatui , neminem fapientise lau- 
dem & eloquentix fine fumrao ftudio , & labore , & doftrina , confequi 
poffe. Sed tamen quidnam. eft id , quod dixifti , fore ut tibi fgnofcereraus , 
fi cognoffemus , quae te caufa in hunc fermoncm impuliffet? Quac eft .enim. 
alia caufa, nifi quod nobis , & horum adolefccntium ftudio , qui te atten- 
tiflime audierunt, morem gercre voluifti ? 

Tum iile , Adimere , inquit , omnem recufationem CraiTo vdui , quem 
ego pauJo Iciebam , vel pudentius , vel invitius , ( nolo enim dicere de 
tam fuavi homine , faftidiofius. ) ad hoc genus fermonis accedere • Quid 
cnim poterit dicere ? Confularem fe effe hominem & ccn/brium ? eadeitx 
noftra caufa eft. An a^atem afferetf* quadriennio minor eft . An ie nefci- 
rc.<* qu3B ego fero , qux curfim arripui , quae liibfici^^is operis , ut ajunt : 
iftc a puero , fummo ftudio, fummis doftoribus . Nihil dicam de ingenio , 
cui par nemo fuit • Etenim me dicentem <]ui audierit ,. nema unquam tam 
fui defpiciens fuit , quih fperaret aut melius , aut eodem modo fe poffe di- 
ccrer Craffo diccHte , nemo tam arrogans , qui fimiliter fe unquam diftu- 
rum effe confideret . Quamobrem , ne fruftra hi tales viri venerint , te ali- 
quando, Craffe, audiamus. 

XC. Tum ille , Ut ita ifta efle concedam. , inquJt , Antoni , quj^ funt 
longe fecus ^ quid mihi tu tandem hodie , aut cuiquam horaini , quod dici 
pofiit, reliquifti ? Dicam enim vere, amiciflimi homines , quod fentio. Sjc- 
pe ego dodos homines , quid dico Ixpe ? immo nonnunquam : Ixpe enim 
qui potui, qui puer in forum. venerim, neque inde unquam diutius, quam 
qusftor , abfuerim ? fed tamen audivi , ut heri dicebam , Sc Athenis cum 
effem , doftiffimos viros , & ia. Afia iftum ipfum Scepfium Metrodorum , 
cum de his ipfis rebus difputaret. Neque vero mihi quifquam copiofius un- 
quam vifus eft , neque fubtilius in hoc genere dicendi , quam ifte hodie , 
effe verfatus.. Quod fi efiet aliter , & aliquid intelligerem ab Antonio prx- 
termiffum .- non effem tam inurbanus ,. ac pene inhumanus , uti eo grava- 
rcr, quod vos cupere lentirem.. 

Tum Sulpicius, An ergo, inquit, oblitus es, Cr^fle , Antonitim. ita par- 
titum effe tecum , ut ipfe inftrumentum oratoris exponeret , tibi ejus di- 
ftin£bionem atque ornatum relinqueret ? Hic ille , Primum , quis Antonio 
permifit, inquit ,-iat & partes faceret , & , utram vellet , prior ipfe fume- 
ret.^ deinde, fi ego refte intellexi, cum valde libenter audirem , mihi con- 



Digitized by 



Google 



LIBERSECUNDUS. agi 

^nnStt eft vlfus de utracjue r« dicere. Ille vero , in<juic Cocca y ornameaca 
oracioais non acci^it ^ neque eam laudem , ex ^ua elo^uencia nomea ipfum 
invenic • Yerba igicar , in^uit Craflus y mihi reli^uic Anconius , rem ipfe 
iumpfic . 

Tum Caefar^ Si , quod difficilius eft^ id cibi reli^uit .- eft nobis, iniuit , 
caufa, cur te audire cupiamus. Sin, quod facilius, tibi caufa non eft, cur 
recufes. Et Catulus, Qiiid, <juod dixifti, inquit, Craffe , fi hic hodie apud 
te maneremus, le morem nobis eflTe gefturum , nihilne ad fidem tuam pu- 
tas pertinere? Tum Cotta ridens ^ Poflem tibi , inc[uit , Crafle concedere : 
fcd vide, ne quid Catulus attulerit religionis ; opus hoc cenfbrium eft : Id 
autem committere , vide quam ftt faomiAi tarpe cenforio . Agite vero , ille 
inijuit , uc vultis . Sed nunc quidem , <juoniam id temporis eft , furgendum 
cenfeo » & re^uiefoendum : poft meridiem , fi ka vobis eft commodum , lo- 
quemur idiquid , mii forte in craftiaum difierre mavulds . Omnes fe vel 
itatim, vel, ft ipfe jpoft meridiem maliet;, ^uam primum tam^n audire vel? 
le xlixerunt^ 



DE 



Digitized by 



Google 



232 



D E 



O R A T O R E 

L I B E R T E RT lU S. 



I. p Nftituenci mihi , Quinte frater , eutn fermonem refer- 

re, & mandare huic tertio libro, quem poll Antonii 
dirputationem CrafTus habuilTet , acerba fane recorda- 
tio veterem animi curam , moleftiamque renovavit . 
Nam illud immortalitate dignum ingenium , illa hu- 
manitas , illa virtus L.CrafTi , morte extinfta fubita 
eft , vix diebus decem poft eum diem , qui hoc & 
fuperiore libro continetur . Ut enim Romam rediit 
extremo fcenicorum ludorum die (i), vehementer commotus ea oratione , 
qux ferebatur habita efle in concione a Philippo {z } ; quem dixiiTe con- 

ftabac « 



C J ) Extrtmo jcentcorum luAorum die ) Eo 
cnim tempore colligendi fui caufa CrafTus 
cum Antonio reliquifque in Tufcuhnum fe 
receperat. Ver fcentcos ludos Romanos intel- 
lige , ut ex primo iibro palara ci\ : qui & 
Circcnfes & Magni appellati. flofcc a Rcgi- 
bus inftitutos fcribit Afconius , 5c ma^nesip^ 
pellatos , quod niagnis jmpenfis pnmum ia- 
hi > idcil , ducentis millibus nummum, vel 
quia diis magnis facri , id eft , Laribus urbis 
Roma*. Eofdem cum Confunlibus facit, quod 
videtur ctiam indicarc S. Cyprianus lib. dc 
Spedac. Romulus , inquit , Confo, quafi con-» 
filii Deo , ob rapiendas Sabinas , Ctrcenfes 
primus confecravtt . Tamcn cx vctcri Calcn- 
dario diverfis tcmporibus cclebratos illos lu- 
dos coliigimus • Nam Confualia xii. Calen- 
das Septemb. vcl potius zviii. Auguili , hoc 
eft XV. Cal. Septcmb. ut docet Piutarchus in 
Romulo . Raptus , inquit , ille patratus efh 
18. dit Sextilts, qui nnnc Augufius , m quo 



Confualta hodte quoque ceUbrantur . Jam vc- 
ro in eodem Ccicndario ludi Romini legun- 
tur, pridic Nonas Septembrcs . Quod autcm 
non ncmo ludos ilios Magnos feu Romanos a 
Tarquinio inftitutos ailcrit > (i quidem primi- 
tus ab eo fados ii^teliigac s non obfcurc er- 
j-at , cum Livius , Iib. i. contrarium afserat 
his vcrbis : Ludos cpulentius inflruBiufque , 
quam priores Reges fecit , cJ»r. Cxcerum cum 
ante lii iudi Ctrcenjes cfscnt, hoc cft giadia- 
torii , atque a fcenicis diftinguercntur, poftea 
ctiam fados fcenicos, & ex hoc loco coiiigi* 
tur , 6c Augudinus ctiam indicat iib. i. dc 
Civiiatc Dei, cap. 32. Cciebrabantur hi ludi 
primo quidem uno vel altero dicj tum tri- 
duoi deinceps piuribus diebus. Petavius • 

(2) ^ Philippo^ Dc gravi iiia Philippuni 
confulem intcr dc Dfufum tribunum plcbis 
contcntionc , cgimus in nocis ad lib. h de 
Orat. cap. 7. Vrufltus , 



Digitized by 



Google 



L 1 B E R T E Rf lU S. 2« 

ftibat , vid^ndum fibi aliud ejfc confilium ( 3 ) , ilh fenatu fe rem^iiicam 
gerete non poffe : mane idibus Scptembris & ille & fenatus frequens , vo- 
catu Drufi , in curiam venic . Ibi cnm Drnfus multa de Philippo queftus 
effet j retulit ad fenatum de illo ipfo , quod conful in eum ordinem tam 
gravicer in concione eflec inveftus. Hic , ut fiepe inter homines fapientifli* 
tAOi conftare vidi, quan<iuam hoc Craflo , eum aliquid accuratius dixifsec , 
, iemper fere contigifset , ut nunquam dixifse melius putaretur , tamen 
omnium confenfu lic efse tum judicatum , cxteros a Qafso femper omnes , 
illo autem die etiam ipfum a feie fuperatum . Deploravit enim cafum at<* 
c[ue orbitatem ienatns : cujus ordinis a confule- , qui quad.parens bonus , 
auc tutor fidelis eise debertt , tanquam ab aliquo nefario prxdone diiipere* 
tar patrimonium dignitatis : neque vero eise mirandum , fi , cum fuis con-» 
filiis rempublicam profligafset , confiliam fenatus a republica repudiaret • 
Hic cum homtni Sc vehementi , & diferto , & in primtsforti ad refiften* 
dum, Philippo, quafi quafdam verborum faces admovifset , non tulic ille , 
& graviter exarfit , pigaoribufque ablacis (^) Crafsum inftituit coercere. 
Qao quidem ipCo in loco multa a Crafso divinitus di£bi efierebantur , cum 
fibi sllam confulem efse negaret , cui fenator ipfe non efset. An tu , cum 
emnem auScritatem uni-^erfi ordinis fro pdgnore putaris , eamque in confpC'* 
Su populi Komani concideris j me bis pignoribus exifiimas pojfe terreri ? Non 
tibi illa funt cadenda , fi Crajfum vis coercere : biCC tibi efi cxcidenda lin^ 
ffia: qua vil evulfa y fpirUu ipfo libidinem tuam Ubertas mea refutabit^ 

il. Pecmulta tum vebementifljma conceotione animi, ingenii, virium, ab 
eo di£la t(st conftabac ; fententiamque eam , quam ( 5 ) fenatus frequens 
iecutus eft , ornatiiCmis & graviflimis verbts y Uc populo Romano fatisfie- 
fet, nunquam £enatus neque confilium relpublicae neque fidem defuifse ^ ab 
eo di£):am *. & eundem ( id qaod in auftoritatibus perfcriptis {6) exftat ) 
fcribendo adfuifse. 

Illa tanquam cycnea fuit divini hominis vox ( 7) & oratio, quam qua* 
Tom. l. Gg fi(*) 



( 3 ) Aliud ejfe confiUum ) Per voctm con^ 
jplium X P^o <)uii alii edidere conciliHm ) in- 
tcllige carum vcl rongrcgationcm , fivc cos 
qui confulunt , non id quod confaientcs fe« 
quuntur. Pearaus, 

(4) Pignortbufque mblatis') Val. Maximu;» 
Jib. VI. cap. 1. d.cit Philippum confuhm juf* 
fijfe liiforem manum £. CrMffo injtcete « Ille 
conful jubendo bona CfalTi fifco additi > dc- 
crevit eum multafe s ftgnora vero ca , qua? 
fic a magirtratu cipcrentut 8c auferrth\ur , 
diccbantur fuifse conctf M»yel cdfa , ut in fc- 
quenttbus patet. Itiem. 

(f ) SententtAmque eam , quam) In fena- 
tasconfultis cjiis nomen , qut lententis prin-« 
ccps cfsct , infcnbcbatur ; quod ex Cicerone 
& Afconio condat. Fa^um cfse idem Athe- 
nis ex DemoAheue colligimus dc ex Plutar-* 
£ho. ^itaviut. 



(6) /» auiioriratihus ferfcriptis) \\x6torU 
rates hic pro decrctis fcU fenatusconfultis 
ne (implititer .irceperis: nam atiud audoritas 
vocatur, aliud fenatu^confultum fliit, ut eni- 
dite Sigonius obfervavit ad iv. Livii » Ntm 
fenatusconfulTum lAagis ratum crat , quant 
auftoritas . Si enim vel fcnatorum numcrus 
juftus defuifset, vel magiftrams intcrcefnfsctj 
decretum quidcm perfcnbebatur , ut fenato- 
rum de ea re fudictum cxflarct : nonduin ta* 
men ratum ernt 5 fed aufloritas tintum dice- 
batur • Idipfum fiebat , fi vel non idoneo 
tempore , vcl non Icgitimnm in locum fena- 
Tus convocarctur : quae ontnia difertc ezphcac 
Dio, lib. IV. Idem. 

(r) Cycnea vox ) Or*cUm provcrbtum , 
tJxmo^ IMtXcf, De cycnorum canru nota fk- 
bula clt ,• quam tamen afsevcrare non dwbitat 
Ariftoteles ix. dc H. A. 16. Idem habct Pla- 

to 



Digitized by 



Google 



134 DEOJLATORE 

fi ( ^ ) exfpe^lantes , poft e)us intericum veniebamus in curiam ^ ut veftU 
gium illud ipfum, in quo ille poftremum inftidflec^ conciieremur. Nam^ue 
cum latus ei dicend condoluiiTe , fuddrem^ue mulcum confecucum effe au. 
diebamus: ex quo cum cohorrtiiirec » cum febri domum rediit ^ dieque fepci* 
mo laceris dolore confumpcus eft« 

O fallacem hominum Ipem , fragilemque forcunam , dc inanes noftras. 
concentiones ! qux in medio fpatio larpe fraguncur & corruunc ^ Sc ance ia 
ipfo curfu obruuncur ^ quam porcum confpicefe potuerunt . Nam ^ quamdiu 
CrafC fuit) ambicionis labore, vita diftri£la ^ tamdiu prifracis magis officiis ^ 
& ingenii laude floruic , quam fruftu amplicudinis ^ auc reipublics dignica- 
te« Qui autem ei annus prinius ab honorum perfunftione aditum^ omnium 
concefiu , ad fummam au£h>ritatem dabac ^ is e)u$ omnem fpem , acque 
omnia vicse confilia ^ morce pervercic • Fuic hoc Iu£tuofum fuis ^ acerbum 
pacriX) grave bonis omnibus: fed ii camen rempublicam cafu^ (ecuci iiinc , 
uc mihi non erepta L. Craflb a diis immorcalibus vica , fed donata mor; e(l 
ie videacur. Non vidic flagrancem bello Italiam (8; ^ non ardentem invi« 
dia fenatum (9)^ non fceleris nefarii principes civicacis reos , non lu^lum 
filiae ^ non exilium generi ^ non acerbiffimam C. Marii fugam ^ non illam 
poft redicum e)us csdem omnium crudeliffimam ^ non denique in omni ge« 
nere deformatam eam civicacem , in qua ipie florentiffima mulcuni omnibui 
gloria prxftitifleC* 

III. Sed quoniam atcigi cogltactone vim , varietatemque fortunx , noa 
vagabicur oratio mea longius , ac^ue eis fere ipfis definiecur viris , qui hoc 
iermone) quem referre coDpimus^ continencur. Quis enim non |ure beacam 
L.Craffi morcem illam , qus eft a mulcis iaepe defleta , dixeric , cum ho^ 
rum iplbrum fic , qui cum cum illo poftremum fere collocuci func , even* 
tum recordatus? Tenenms euim memoria (lo), (^Caculum , virum omni 

iau^ 



to-iaPhxdone. Natn quid poetn comiiieini>- 

rem , apud qaos nihil eft frequencms T Sed 
fabulofum hunc efse cantum exillimat Pii- 
nms, X. i^ Idim* 

(*•) £x/p9^dMs) lamb. refiiSfantes . 

CS> ^tmfiiSiYisnum hclloltalUm^ fiellum 
fociaJe intelligit, de quoAppianus^ Jib. i. de 
BeJ]. ciVilibus , & alii • Concitatum autem eft 
poft DrtUi mortcm , quoniam Latini focii 
oblatam fibi (pem ciritatis impetrare non po- 
terant. liem^ 

(9) Hon ardentem invidin fenatum"^ Qua- 
nam invidia / ejufdem , opinor , criminis , 
quod fcelus nefarium fubinde vocat • Sollici- 
tati fcilicet ad defedionem Latini nominis • 
De quo iu Appianus • Sublato per in(idias 
Dnifo 9 qui Latinos ad (pem civitatis impu* 
ierat ; equites « ut fenatum ulcifcerentur » O. 
Valerium , vei pocius > ut JLatini fcriptores 
appeiiant » Varium , tribunum plebis lubor- 
nint , qui rogationem ferret ad popuium , de 



iis <;piorum ope Sc conHiio Latini focii con^ 
citati efsent : C in quo lapfus eft Sirebxus , 
oui quarftionem ilhm contra Italos exercen- 
dam fuifse dicit ) qua per vim iege lata , con-* 
ftitutaque quxftione, multis ftatim tx fena-> 
toribus diemdixerunt. Ouam ut infamiam fu- 
gerent ,1 fponte urbe cefsere pierique; inter- 
que alios Aurtiius Cotta» & everior illeCo- 
rinthi Mumraius» Nifi forte aberravit in hoc 
quoque vocabulo Appianus , atque ut antet 
Valerium Vario., ita hic Memmio fubftituit 
Mummium . Fadi mox populum pcenituit • 
O" ri\ infAC^ •I^'^»»'* ,» TOtSffi^if TOva^% 
•ipyeurpLtmt arS^pifst^f^t^ a^^itAtreg. Ubt 
pro ToeSr corrigendum videtur ^««'«t» ut ftec 
fententia • Populus vero dolebat» talibus viris» 

Jiuique tantasres egerant, fimol omnibus (po* 
iatus . Idem* 

(10) TenemMs enim memorim) Ciariflimo- 
rum deinceps hominum necem atrociftimam 
proponit> eorum duntaxat , qui ia hoc dia- 

logo 



Digitized by 



Google 



L IB E R T E RT lU S. 255 

Idudc praiftantem , cutn fibi non incolumem fortunam , €ed eziliam &: fu« 
gam deprecaretur , efie €oa£him , at viu ie ipie privarec » Jam M. Antonil 
in his ipfis roilris (n ) , in quibus ille rempublicam coniUatiffime confiil 
defenderat , quatque cenibr imperatoriis manubiis ornarat , pofitum caput il« 
lud fuit j a quo erant muhorum civium capita fervata . Neque vero longe 
ab eo^CJulii caput, hofpitis Etrufci ( la ) fcelere proditum ^ cum L. Julii 
fratris capice }acuit : ut iile y qui harc non vidit , &: vixifle cum republica 
pariter , Oc cum illa fimul exttn£his efle videatur • Ne^ue enim propia* 
quum ( 13 ) fuum ^ maximi animi virum , P.Cradum^ fuapte interfe£lum 
manu , neque collegae fui , pontificis ( 14 ) maximi ^ fanguine fimulacrum 
Veifap refperiiim eCfe vidit : cui mccrori (qua mente ille in patriam fuit) 
etiam CXarbonis^ iBimiciflimi (15) hominis , eodem illo die mors nefaria 
fixiiTet. Non vidit eorum ipforum» qui tam adolefcentes Cralfo ie dicarant^ 
borribiles miferofque cafus. Ex ^Qibua CCotta ( t^)» ^uem ille iloreatem 
reliquerat , paucis diebus poft mortem Crafli depulfus per invidiam tribuna« 
tu, non multis ab eo tempore menfibu& e)e£tus. eft e civitate.. Sulpicius au* 
tem , qui In eadem Invidix flamma fuifliBt , quibuicum privatus conjun^ifi. 
me vixerat ^ hos in tribunatu ipoliare inftituit omni dignitate : cui quidem 

G g 2 ad 



logo inducuntur* In primis Catuli , qui ]Ma- 
rii in confukcu collegt 9 Cimbrict triumphi 
particeps fuit • In illt vero Mariana ilnmma 
knultis neouicquam mortem ilJius deprecanti- 
bus , cum tioc folum Marius refponderet , mo- 
riendnm illi «fsc i recenti c;alce iHito> mul- 
toque. igoi percalefado cubiculo fe inclufum 
pcremit • Haec Valerius lib* 9«. cap» iz» prae* 
ter fopra citatos audores. Jdem. 

(11) Jam M.A9t9nii in illit ipfis reftrit} 
De^hujus obitu adeundi iidem • Auget autem 
▼«'d-^C * loco* Huc iacit illud Juvenahs Sat» 

JC. 121. 

• • • • • * Nec unquMm 

SMguine cMufidici mMdncrunt roftrn fu» 
filli- Idem. 

( It) Keque vere hngt »h e» C* Julii cM^ 

fut hifpitis EtrMfci , fjf^, ) Eodem tempore 
duo fratres C* & L^Julii Caefares Syliam fe- 
cuti , in via deprefaenii trucidantur* Audor 
eft Appianus • Fugeranc in tedam hofpitis 
fui itatione Etrnfci t & homini perfido le 
commiferant • Deteiit hofpites , capita ampu- 
tata» a Mario in roftris pofita. Locus, lcelus 
hofpitis^ fratrum communis cakmitas hic ciet 
afteaum • Sunt qui L» Casfarem domi inter* 
fedum feranti quibus confonat ilJud Juftini : 
CUfnr O* Ftmirim in ptnntihHs d§memm fuM^ 
rmm trmcidMntnr • Strebxus* 

( 1 ^f"^ tnim Prcpin^mm ) CrMffks , 
inquit Appi^nus , perjeqmentf^ms cmm filie fe» 



fe nsilitihms , fitimm qmidem eccidere Mntever" 
tit , ipfe vera mh infe^mentihms eft oceifms «. 
Videtur tamen falius Appianus: vei quia de 
tanto vira nimium eft atroz iJlud > vei quia 
nulk hujus rei a Cicerone fada mentio efti 
quod certe , ad tugenduffl wcAe^ » non erat 
omifsurus i vel denique guoniam contrariun» 
a Floro traditur - In primis lib. 3. cap. i\. 
Crafsos ptttrem & filium in mutuo alterlini 
alterius afpedu occifos ait • Sed idem^^pito- 
me lib* 80» Crafims , inquit , filmr mi eqmiti^ 
hms TimkriM interemptms • Bdter Craffms , ne 
qmid indignum virtmte fmn pMteretmr , gUdiM 
Je trnnsfixit ; quod poftremum 6c veriiimi^ 
lius eft, 5c Ciceroni conicntaneum • Jdem* 

(14) Nicme celUgM fmi Pentificis ) Mu" 
cium Sca?voJam intelJige, qui a Mariojunio- 
re czfus eft : de quo Fiorus hb. j* cap* 11 • 
JPetMvims • 

(15) Etimm CCMrhenis inimiciffimi^ Ma- 
rianorum hic iignifer ex Africa a Pompejo 
Romam dud^us , & pro tribunali produdus » 
cumter confulatttm geflifset « damnatus ab 
eodem eft. Jdem. 

(16) Ex quihms C. CettM ) Hic in ^rtvi 
ilia fenatorum invidia ab equitibus concitata , 
die (ibi dida , poftquam in equites ^ravi^fime 
efset inveftus , folum vertit . SuJpitius vero 
tribunns plebis fuit turbolentifrmius , qui ne. 
ftrios leges in gratiam Marii per vimtulerat, 
primoque advencu in nrbem SylJac eft inter* 
reaus • Meminerunt ftp» didi tnAores . 
Jdem^ 



Digitized by 



Google 



2i6 DEORjfTORE 

ftd fuinmani gloriam cloquratlse floreiceaei , fierro erepca vita eft , & poena 
temeritatis non finc magno reipublicx malo confiituta. 

Ego vero te, Crafle», cum vitx flore , tum mortis opportunitate , diviao 
confilio Sc ortum & extiuiflum elTe arbitror^ Nam tibi aut pro virrute ani« 
mi , conftantiaque tua civilis ferri fubeunda fuit crudelitas, aut, fi qua te 
fortuna ab atrocitate mortts vindicafiet , eadem efse te funerum patri^ fpe« 
ftatorem coegifset : neque folum tibi improborum dominatus , fed etiam 
propter admiftam civium cardem , bonorum vi£toria mcerori fuifset. 

IV. Mihi quidem, Quinte frater, & eorum cafus, de quibus ante dsxi ^ 
Sc ^a, qux nofmetipfi ob amorem in rempublicam incredibilem & finguh- 
rem p^rtulimus , ac fenfimus , cogitanti ienteiitia faepe tua vera ac fapiens 
videri folet , qui propter tot ,. tantos , tamque prxcipites cafus clarilfimorum 
hom^num ^ aique optimorum viroruxn , me femper ah oouii contentione ac 
dimicatione revocafti • Sed quoniaxn hzc jam neque in integro nobis efse 
pofsunt y & fummi labores noftri , magna compenfati gloria , mitigantur , 
pergamus ad ea folatia , qus non modo fedatis moleftiis jucunda , &d e^ 
tiam hsrentibus , falutaria nobis efse pofsunt-^ fermonemque L. Crafli reli^ 
quum^ ac penc poftremum memoriac prodamu^ :. atque ei,. etfi neqnaquam 
parem illius ingenio , at pro noftro tamen ftudio meritam gratiam , debi* 
tamque referamus . Neque enim ^uifquam noftrum , cum libros Platonis 
mrrabiliter fcriptos leglt^ in qulbus omnibus fere Socrates exprimitur, non^. 
quanquam illa fcripta funt divinitus , tamen ma)us quiddam de illo , de 
qu^ fcripta funt^ fufpicatur. Quod item nos. pofluLamus. noa a te quidem^ 
q-ui nobfs fumma omnia trJbuIs, fed a cacteris, qui haec iin manus fument,. 
ut ma]us quiddam de L.Crafso, quam q^uantum a nobis exprimetur , fufpi- 
centur». Nos enim^ qui ipfi fermoni non interfuifsemus , & qnibus C.Cotta 
tantummodo locos , ac fententias hujus difputatlonis tradidifset , quo ih ge- 
nere orationis. utrumque oratorem cognoveramus ,. idipfum fumus in eorum 
fermone adumbrare conati . Qtiod fi quis erit , qur da£lus opiniont vulgi ^ 
aut Antonium )e}uniorem, aut Crafsum fuifse pleniorem putet, quam quo- 
modo a nobis uterque induftus eft :. is erit ex iis, qui aut illos non audie^ 
tit y aut judicare non poffit (17) .. Nam fuit uterque ( ut expofui antea ) 
cum ftudio, atque ingenio, & doftrina prxftans omnibus , tum in fuo ge- 
nere perfe£lus ; ut neque in Antonio deefset hic ornatus orationis , neque 
in Crafso redundaret. 

V,. Ut igitur aote meridiem. difcefserunt , paululumque requierunc ,. in 
primjs hoc a fe Cotta. anlmadverfum efse dicebat , omne illud tempus me« 
ridianum. Ccafsum ia acerrima. atque aitentifllma cogitatione pofuifse : fefe* 

lue,. 



( 17 ) Z^Mi audinit , aut ')Hdi€0r9 non pof" ilUs , rite fequitur no» Mudierint , nut iudi^ 

Jit"^ \Ji bene fe habeat fenientia» & ad nor- cnre non Poffmt • FKile £eri potuit, ut litc- 

mam lingux latinas prooedat, necefle videtur ra » a liorariis omitteretur , cum linea bre- 

legert cum Mfi. Cant. nmditrint , & poffint. .vi fupra v.oulem duftaezprimi ibleret. PtMr^ 

Cum enimpracceflerit, u trit €x\iis, ^h» ^t oiHs.^ 



Digitized by 



Google 



LI^ E R T E RT lU S. 137 

^ue 9 qui vultum ejus , cum ei dicendum efset ^ obtutumque oculorum ia 
cogitando probe nofset , atque in maximis caufis fzpe vidifset , tum dedi- 
ta opera, quieicentibus aliis, in eam exhedram (i8) venifse, in quaCraf* 
fus leftuto poiito recubuifset: cumque eum in cogitatione defixum efsefen- 
fifiiec ) ftatim receflirse , atque in eo filentio duas horas. fere cfse confum < 
ptas . Deinde , cum omnes , inclinato }am in poftmeridianum tempus die , 
veni/sent ad Crafsum , Quid eft , Crafse , inquit Julius , imufne fefsum ^ 
etfi admonitum veoimus te, non ftagitatum. 

Tum Crafsus , An oie tam impudentem efse exiftimatis , ut vobis hoc 
prxfertim munus putem diutius pofse debere ? Quinam igitur , inquit ille , 
locus ? an in media filva placet ? eft enim is maxime Sc opacus & frigi- 
dus • Sane , inquit Crafsus .* etenim eft in eo loco fedes huic noftro non 
inopportuna (ermoni. Cum placuifset idem carteris , in filvam venitur , & 
ibi magna cum audiendi exfpe&atione confiditur. 

Tum Crafsus , Cum auftoritas» atque amicitia veftra , tum Antonii faci- 
lius eripuit, inquit, miht in optima mea caufa iibertatem recufandi; quan- 
quam in partienda di(putatione noftra , cum fibi de iis , quse dici ab oratore 
oporteret, fumeret ; mihi autem relinqueret , ut explicarem quemadi^odum 
illa ornari oponeret ; ea divifit , qus fe>unfta efse non pofsunt . Nam cum 
omnis ex re , atque verbis conftet oratio ; neque verba fedem habere pof> 
funt, fi rem fubtraxeris^ neque res lumen, fi verba femoveris. 

Ac mihi q^idem veteres illi, majus quiddam animo complexi, plusmuU 
to etiam vidifse videncur , quam quancum noftrorum ingeniorum acies in- 
tueri poteft : qui omnia ha:c , quas fupra Sc fubter , unum efse , & una 
vi, atque una confenfione naturse conftri£la efst dixerunt. Nullum eftenim 
genus rerum , quod aut avulfum a cxteris per feipfum conftare y aut quo 
cxtera fi careant, vim fuam atque aeternitatem confervare poffint. 

VI. Sed fi haec major effe racio videtur, quam ut homiuum poffit lenfu 
aut cogitatione comprehendi ^ eft etiam illa Platonis (19) vera , & tibi ^ 
Catule, certe non inaudica vox , Omnem dodrinam harum ingenuarum Sc 
bumanarum artium uno quodam focietatis vinculo contineri. Ubi enim per* 
ipe&a vis eft rationis ejus, qua caufie rerum atque exitus cognofcuntur , 
mirus quidam omnium quafi conlenfus do£lrinarum ^ concentufque reperi« 
tur. Sed fi hoc quoque videtur eife altius , quam ut id nos humi ftratl 
Aifpicere poffimus ^ illud certe tamen y quod ampkxi fumus , quod profite- 

mur j 



(18) Exhidram ) Id efl , locum triclinio 
& coenactflo (imilem : ubi non Itdi ad dor- 
miendum i (ed fecfes aut cachedra? ad feden* 
dum , vel recumbendum otii caufa appone- 
remur • De exhedris fic Vitruvius iibr 5. cap. 
II. CmfiitH^ntUT in trihus fwticihHS exhe- 
drae fpMtiof^ , hMktmtes fedes , in quibns phi- 
lofofhi t fhetorts , reltquique , qui fiudiis de» 
It&Mtur , Jedere folftnt f Idem* 



C 19) 17^ etium ilU PUtonis ) Apud PJa- 
tonein faepius fophiltai de rerum natura di« 
fputanteSj res omnes unum quiddam efle con« 
tendunt > ut in Parmenide » Privatim vero 
quod ad fcientias pertinet , aiHnes illas eile • 
& naturali vincuJo conilridasi fapientiamque 
ex, omnibus condatam tanquam partibus j in 
Epinomide k£us dineric. Petsvius^ 



Digitized by 



Google 



tt^S DEOR^TORE 

mur, quod rufcepimus , nofle & teiiere debemus. Una eft enim , quod Sc 
ego hefterna die dixi , 8c ali^uot locls ancemeridiano iermone fignificavit 
Antonius, eloquentia, quaicumque ia ora$ difputationis , regionefvre delata 
eft. Nam five de co^Ii natura lo^uitur, five de terrae , five de divina vi , 
five de humana, five ex inferiore loco (zo)^ iive ex a?quo , iive ex fupe* 
riore; five ut impellat homines, five ut doceat, five ut deterreat , five ut 
concitet, five ut refleftat, five ut incendat, five utleniat; five ad paucos^ 
five ad multos, five inter alienos, five cum fiiis, five fecum , rivis eft di- 
du£la oratio , non fontibus ; & , <}uocum^ue ingreditur ^ eodem in inftru£lu 
ornatu<jue comitata, 

Sed quoniam oppreffi )am fumus opinionibus non modo vulgi , verum 
etiam horainum leviter eruditorum , qui , quae compleSi tota nequeunt ^ 
hxc facilius divulfa & quafi difcerpta contreftaht ; qui, tanquam ab animo 
corpus, fic a fententiis verba lejungunt , quorum fine interim fieri neu- 
trum potefl; ; non fufcipiam oratione mea plus quam mihi imponitur .• tan- 
rum fignificabo brevi , ne<iue vcrborum oraatum inveniri pofse non pstnhisi 
expreififque iententiis, neque efse ullam ienteatiam illuifarem fine luce ver^ 
borum« Sed prius quam illa conor attingere, quibus orationem ornari atijue 
illuminari putem, proponam breviter , quid fentiam de univerfo genere dU 
cendi . 

VII. Natura nulla eft (ai ;, (ut mihi vMetur) qua^ non habeat in fua 
genere res complures diffimiies inter ie, quae tamen confimili.Iaude dignen- 
tur . Nam & auribus multa percipimus , ^uae , ctfi nos vocibus deleftant ^ 
tamen ita funt varia ikpe , ut id , quod proximum audias , JucundiiEmum 
efle videatur ; & oculis coHiguntur pene innumerabiles voluptates , quse 
nos ita capiunt ^ ut unum ienfum diffimili genere deleftent : & reiiquos 
{a) fenfus voluptates obledanc difpares , ut fit difBcile judicium e:Kcelien« 
tis maxime iuavitatis. 

At hoc idem , quod eft in naturis rerum ,. transferri poteft etiam ad ar- 
tes , Una fingendi eft ars , in qua praeftantes fuerunt Myro , Polycletus , 
Lyfippus ( 2a } , qui omnes inter ie diffimiles fuerunt ; ied ita tamen , ut 
neminem fui velis effe diffimJIem . Una eft ars, ratioque pid:ura; , diffimiili- 

mique 



(20) Sive ex inferiore locol^ Tria pra?ci- 
pua loca diftinguit , e quibus dicere folebant 
oratores . In fofcnfibus contraveriiis , accufa- 
tor ac defcDfbr in fub(eJIiis confidebant , 
hoc eft inferiori loco : in fenatu , ex xquo 
loco dicebant : e luperiore magiAratuS| qui 
ad populum pro roftris. conciones habebant • 
idem • 

(11) NstuTM nulU tfi) Generalem difpu- 
tationem prasmitcit de eloquentia? , &. orato* 
rum in dicendo varietate. Summa autem haec 
eft. Cum una eademque fit ars dicendi , ad* 
mirabilem tamen efie in eadem arte difiimi- 
litudinem , pro eo quod alius alio in genere 



excellit; quod primo fenfuum exemplo pro- 
bat, qui cum (inguli unum quiddam (int> va- 
riis. tamea rebus afEciuntur , qu£ natura di- 
Q>ares , deledatione font non minus diver- 
\x • Idera in fingendi & pingendi arte de- 
clarat. idem, 

Ca ) Senfus ) Lamb. fenfus Jingulos fimguU 
volupt* 

C 2.1 ) Myro , JPolyctetus , Lyfipfus ) Opcrar 
pretium en videre quemadmoaum eundeni 
locum trtdet Quintihanus lib. yik c. io^ 
qifxque de flatuariis habet Plinius.lib. xxxv*. 
C.9. ubi prolixe admodum initgnium lcuJpto* 
rum meminit* idem^. 



Digitized by 



Google 



L 1 B ER T E RT lU S. 4?p 

mique tamen iflter fe Zeuxis , AgUophon , Apelles : neque eoruin quiiquam 
eft , cui quidquam in arte fua deefle videatur • Et , fi hoc io his quafi 
mutis artibus eft mirandum ^ & tamen verum .- quanto admirabilius ia 
oratione atque ia Hngua^ quie cum in iiidem fententiis verbiique verietur^ 
fummas habet difllmilitudines ; noa fic ^ ut alii (b) vituperandi fint , (ed 
Ut ii y quos conftet efle laudandos ^ ia difpari tamen genere laudentur * Ac- 
que id ptio^um in poetis cerni licet| quibus eft proxima cognacio cum ora* 
toribuS) quam fint inter fefeEnnius , Pacuvius, Acciufque difltmiles; quam 
apud Grstcos, iEfchylus , Sophocles , Euripides , quanquam omnibus par 
pene iaus in diflimili fcribendi genere tribuatur» 

, Afpicite nunC eo$ homines ^ atque intuemini , quorum de facultate qux- 
rimus^ quid interfit inter oratorum ftudia atque naturas . Suavicatem Ifb* 
crates , fubtilicatem»^ Lyfias , acumen Hyperides ^ fboitum iCfchines , vlm 
Demofthenes habuit . Quis eorum non egregius ? tamen quis cujufquam nili 
fui iimilis ? Gravitatem Africanus , lenltacem Lxlius , afpericatem Galba ^ 
profluens quiddam habuic Carbo & canorum > Quis horum non princeps 
lemponbas illis fuic/" & fuo lamen quifque in genere prlnceps. 

VUU Sed quid ego vetera coaquiram , cum mihl liceat uti prsfentibua 
czemplis ^tque vivis.^ Quid jucundius auribus noftris unquam accidic hujus 
pratione Caculi.^ qux «ft pura fic, iit Latine loqui pene folus videatur: fic 
autem gravis , ut in fingulari xlignlcace omnis tamen adiic humanicas ac le- 
pos. Quid mulca? iftum audien$ equidem fic ^udicare foleo ^ quidquid auc 
addideris , auc mucaveris , auc detraxeris , vitiofius & decerius fucurum • 
Quid nofter hic Ca?far ? nonne aovam quandam rationem atculic oracipnis ^ 
&, dicendi genus induxit prope fiogularef' Quis unquam res, pra^terhunc, 
tragicas pene comice , triftes remifle , feveras hilare , foreafes fcenica prope 
venuftate tra£kavic: acque ica, ut neque jocus magnicudine rerum exclude- 
recur, nec gravicas facecjis nriauerecur ? Ecce prxfentes duo prope zquales 
Sulpicius & Cocta : quid tam Inter fe diflimile ^ quid tam in fuo genere 
praeftans? Limatus alcer & fubcilis , rem «xplicans propriis apcifque ver* 
bis, harrec in caufa femper ; & , quid )udici probandum fic ^ cum acutifll* 
me vldit^ omiflis cxteris argumentis ^ in .eo mencem oracionemque defigit • 
Sulpicius aucem fortiflimo quodain animi impetu , pleniflima & maxima 
voce, fumma contentione corporis , Sc dignicace mocus , verborum quoque 
ea gravicate •& copia «ft, ut unus ad <licendum inftru^lif&mus 4 natura ef^ 
ie vldeacur^ 

IX» Ad nofmetipfbs )am revertor.^ f ^uoniam fic fuimu^ lemper compa« 
rati, uc hominum fermonibus quafi in aliquod contemionis judicium voca^ 
remur ) quid tam diflimile , quam ego 1n dicendo ^ & Antonius ^ cum 
ille is fit orator; ut nihil eo poflit efle pra^ftantius j ego autem, quanquam 
memet mei pocnltet , cum hoc maxioie tamen in comparatione conjungar. 

Vi. 

(b) ^//i) Limb. slfi Uud^ndi , tUii vifuffrsndi. 



Digitized by 



Google 



140 D E O R J T R E 

y idetifne , genus hoc quod fit Antboii ^ forte , vehemens^ commcitum !ii 
agendo , prermunitum , & ex omni parte caufae feptum , acre ^ acutum ^ 
enucleatum, in unaquaque re commorans , honefte cedens , acriter infe^ 
quens, terrens, fupplicans, fumma orationis varietate, nulla noftrarum au«- 
•lium fatietate» Nos autem , quicumque in dicendo fumus , ( quouiam e(Te 
aliquo in numero vobis videmur ) certe tamen ab hu)us multum genere 
difiamus; quod quale fit , non eft meum dicere , propterea quod minime 
^uifque fibi notus eft, & diflicillime de fe quifque ientic : ied tamen di(E-* 
militudo intelligi poteft, & ex motus mei mediocritate , & ex eo , quod ^ 
quibus veftigiis primum inftici, in iis fere fbleo perorare; Sc quod aliquan-^ 
to me ma)or in verbis, quam in fententiis eligendis, labor &cura torquet, 
verentem, ne, fi paulo obfoletior fuerit oratio y non digna exipe&atioae Sc 
filentio fuilfe videatur. - r - 

Quod fi in uobis , qui a<Ifumus , tantas dJffimilitudines , tam certx res 
cujufque proprias , & in ea varietate fere melius a deteriore, facu/rate ma* 
gis (2}), quam genere diftinguitur , atque omne laudatur , quod In fao 
^ genere perfeftum efh quid cenfetis , fi omne^, qui ubique funt , aut fue- 

'^^ runt oratores , ample£ti voluerimus ? numne fore , ut , quot oratores , to- 

tidem pene reperiantur genera dicendi ? Ex qua mea difpucacione forfitaa 
cccurrat illud , fi pene innumerabiles fint quafi forms figurseque dicendi , 
f|)ecie difpares, genere laudabiles ; non poffe ea , qux iater fe difcrepant , 
iffdem praceptjs , atque in una inftitutione formarf . Quod non eft ita r 
diligentiiEmeque hoc eft eis, qui inftituunt aliquos, atque erudiunt , viden^ 
dtim, quo fua quemque natura maxime ferre videatur • Ecentm videmus , 
ex eodem quafi ludo fummorum in fuo cujufque genere artigcum & ma« 
gillroram exiife difcipulos diflimiles inter- fe , attamen laudandos ; cum ad 
cujufque naturam inftitutio dofloris accommodaretur ; Cu)us eft vel maxi- 
me infigne illud exemplum , \ ut caeteras artes omittamus ) quod dicebat 
Ifocrates, doftor fingularis , Je calcaribus in Epboro ^ contra autem in Tbeo^ 
poYHpo frenis ut folerc . Alterum enrm exfultantem verborum audada rcprl^ 
bat, alterum cun£lantem, & quafi verecundantem incitabat . Neque eos fi-* 
miles effecit inter fe, fed tantum alteri affinxit, de altero limitavit , ut id 
conformaret in utroque, quod utriufque nacura pateretur. 

X. HafC eo mihi praedicenda fuerunt, ut , fi non omnia , quar propone- 
rentur a me, ad omnium veflrum ftudium , & ad genus id, quod quifquc 
veftrum in dicendo probaret, adhxrefcerent , id a me genus exprimi fenti- 
retis, quod maxime miht ipfi probaretur. Ergo hatc & agenda funt ab ora« 
tore , qu£ explicavic Anconius , & didenda quodam modo • Quinam igitur 

di. 



<23') TMcultM magis ) Scnfiis cft : Cum iaudabiles ; fed intelligi volumus illum ora- 

dicimus alium oratorem mcliorem cfle , alium torem facultate excellere, id cft , plus in fuo 

deteriorem, eo jvdicio non (ignificamus illius genere valere , quim hunc in e^ y qnod (ihi 

oratoris genus dicendi potius e.ie quam hu- proprium habet. Pearcius • 
jus^ in difpari enim genere {.ofluivt elle «que 



Digjtized by 



Google 



L IB E R T E RT lU S. 241 

dlcendi eft modus mclior , ( nam de a£i:ione poft videro ) qiiam ut Lati*. 
ne , ut plane , ut ornate , ut ad id , quodcum<iue agetur , apce , congrueo^ 
' terque dicamus ? 

At^ue eorum quidem , qux duo prima dixi , rationem non arbitror ex« 
fpeftari a me , puri , dilucidique fermonis . Neque enim conamur docere 
eum dicere , qui loqui nefciat : (a) nec fperare , qui Latine non poffit ^ 
bunc ornate efse di£^urum' neque vero, qui non^dicat, quod intelligamus^ 
hunc pofse , quod admiremur , dicere, Linquamus igitur h«c , qusc cogni* 
tionem habent facilem , ufum necefsarium • Nam alterum traditur literis ^ 
doftrinaque pueriii ; alterum adhibetur ob eam caufam , ut intelligatur ^ 
quid quifque dicat : quod videmus ita tfsG nece&arium , ut tamen eo mi« 
nus nihil else poilit. 

Sed omnis loquendi elegantia , quanquam expolitur fcientia literarum » 
tamen augetur legendis oratoribus & poetis • Sunt enim illi veteres , qui 
ornare nondum poterant , quae dicebant , omnes prope prsrclare locuti : quo- 
rum (b) iermone afsuefa£ii qui erunt , ne cupientes quidem poterunt lo<* 
qui, niflLatine. Neque tamen erit utendum verbis iis, quibus )am confue« 
tudo noftra non utitur, niii quando ornandi cauia , parce, quod oftendam: 
ied ufitatis ita poterit uti , lediflimis ut utatur , is , qui ia vctctlbus erie 
icriptis ftudiofe & multum volutatus. ^ ' 

XI. Atque , ut Latine loquamur , non foltnn videndum eft , ut &: verba 
e£Feramus ea , quse nemo jure reprehendat .- & ea iic & cafibus , Sc tem- 
poribus, & genere , & numero confcrvemus , ut ne quid perturbatum^ ac 
difcrepans , aut pr^pofterum ftt : ied etiam lingua , &. iplritus ^ & vocis 
fonus elt ipfe 'moderandus . Nolo exprimi literas putidius , nolo oblcurari 
jiegligencius: nolo verba exiliter examinata exire, nolo inflata & quali an- 
lielata gravius . Nam de voce nondum ea dico , qux funt aAionis ; £bd 
hoc , quod mihi cum fermone quafi con)un£lum vldetur • Sunt enim certa 
vitia, quac nemo eft, quin effugere cupiat j mollis vox , ut muliebris , aut 
quaii extra modum abibna atque ablurda . £ft autem vitium , quod non« 
rulli de induftria confeftantur j ruftica vox & agreftis quofdam deleftat , 
quo magis autiquitatem , fi ita fonct , eorum fermo retinere videatur ; ut 
tuus , Catule, ibdali^ , L. Cotta (24) , gaudere mihi videtur gravitate lin* 
guac , foooque vocis agrefti , & illud quod loquitur , prifcum vifum iri 
putat , li plane fuerit rufticanum . Me aucem tuus fonus , & fuavitas ift^ 
deledat : omitto verborum , quanquam cft caput 1 verum id aifert ratio , 
docent litera: , confirmat coniuetudo & legendi, & loquendi. Sed hanc di- 
co iiiavitatem , qux exit ex ore : qua; quidem , ut apiid Grxcos , Attico» 
lum, fic in Latino fermone, hujus eft urbis maxime propria. Athenis jan^ 
Tom. r. H h diu 



Ca) Nec rperare^ Lninb. nec fptramus* gcnc{i's cft , qui his in librls in " '-'/t fc4 

Cb) Sermon$) lamb. ferr/toni ■ alinj, de qiio incatiQ cft in Br'^i > ' .- i^* 

4^4) Sodalts Lr Cotta ) Non' illc inrclli- '^et^ViUs . 



Digitized by 



Google 



J42 D E O R ^T R E 

diu dodrina (ay) ipforuni Athcnieafiuin interiit , domicilium tftntum itk 
Jfla urbe remanet ftudiorum^ quibus vacant civei, peregrini fruuntur {z6)^ 
capti quodammoda nomine urbis & au£koritate ; tamen eruditi3imo& homi** 
ncs Afiaticos ^uivis Athenieniis indo£lus , non verbis^ icd ibna vocis, nec 
tam bene , <juam fuavitcr loquendo , faciJe fuperablt . Noftri minus ftudcnt 
literis , quam Latini ; tamen ex iftis , quos noftis , urbanis , in quibua mi* 
aimum eft literarum , nemo eft , quin literatiflimum togatorum omnium , 
Q^ Valerium Soranum (aj) , lenitate vocis , at^ue ipfo oris prcffu & fono 
facile vincat» 

XI r. Quare cum fit qusedam ccrta vox Romani gcneris urbifque pro* 
pria , in qua nibil o£Fendi , nibil difplicere , nihil animadverti pofGt : nihil 
ibnare aut olere pcregrinum , hanc fe^uamur : neq[ue folum rufticam afpe-^ 
ritatem ^ fed ctiam pcregrinam infolentiam fugcre difcamus. £<juidem cuox 
audio focrum meam Lseiiam (facilius cnim mulicres incorruptam antiqui* 
tatcm conicrvanc (28) , quod multorum fermonis expertes ea tenent fem- 
per, ^uar prima didiccrunt) fcd cam fic audio, ut Plautum mihj, aut Nss* 
vium videac audire . Sono ipfo vocis ita re^o & fimplici eft , uc nihil 
ofteatattonis y aut imication:$ afiferre videatur : ex ^uo fic iocutum elTc c)u& 
patrem judlco ^ fic majores : non afperc , at ille ^ qucm dixi , non vafte , 
lion ruftice, non hialce, ied prcirc^ & xquabiliter^ 6c leiiitcr» Quarc Cotta 
flofter , cu)us tu illa lata, Sulpici^ nonunq^uam imitaris , ut )ota litcram tol« 
las , & ^ pleniffimum dicas ^ non mihi oratorcs anti^uos ^ ied meiTores vw 
detur imitari* 

Hic 



(xO Athems jam /ifu do^rina ) Ciccro- 
lils tempore Athenarum vetus illagloria con- 
ciderat , nec quicquann pracrer nomen atoue 
inemoriajn jrAabat : regibus primo , Macedo- 
nix prxfertim, tum Romanis ip(is affiigenti-^ 
bu9. Quare peregrini in ea homines philofo- 
phiam atque eloqucntiam profitebantur : ita 
tamen ut (bla nominis suetoritare addu^i « 
paflim cz toto orbe , difciplinarum lludio . 
Athenas navigarent diu etiam poll Ciceronis 
xtatem . Apud Synefxum exftat eicgans epi- 
ftola , qua inanem iliam cunolitatem lepide 
cavillatur . Sane fuide Atheni« cerram quan- 
dam , camque punfTimam pronuntianda? lin-* 
gu2 Grarca? ranoncm, vef hoc unum indicio 
eft, quod cum Theophralhis , vir ahoqui At- 
ticse eloquentioe confedator aeerrimus , fed 
peregrinus , anum alloqueretur , pro hofpite 
iacile (itlabea deprehenfu9« Idem Romjefuit, 
quod ad Latinnm Iinguam attinet > pronun- 
tiandi pnncipatus^ Jdem» 

< x6 ) ^uAut vAcant civtt ^penrrini fTUun- 
tur ) ^ihus , elt auferendi calusi dc, 1/«- 
emnt cives , tfk, v^cui funt , five cnrent li^ 
ves: &, fruuntur Pertgrini, opponitur, tan- 
qoam comrahanii huic verbo, vmcm$ fives. 



Vavaflbr, De vi d* ufu (i*c. 

< 17 ) Vulerium Sorunum ) Hunc fulpicor 
eundem cife , qui ob evulgatum arcanum pa« 
triae nomen fit mterfedus . Vlinms lib. ^. c« 
1«. de Roma urbe loquens: Cufus namen di^ 
cer$ urcunis ceremoninrum nefas huhetur « 
oftimuque d^ fulutari fide nboUtum enuncia^ 
vtt Valerius Soranus , luitque mox poenus « 
HJon alienum wdetur hoc loco injerere exem^ 
flum religtonis antiqua , oO hoc mmxime fi^ 
lentium mfhtuta » ^amque Dea Angtrona, 
cui facrificatur a. d* xii. Calendas fanua^ 
rtas > ore obli^ato , obfignatoque fimulacrtem 
habet. Fruilra vero funt qui nomen illud ar- 
canum Valentiam fuiOe putant . Conftat enim 
ex Solino aliud nomen faiffe i apud quem 
idem quod apud Plinium legimus : nam po(l« 
quam Romam antea Valentiam didam memi- 
nit , fubdit : Traditur etiam propnum RomM> 
nomen, verumtame» vetttum publtcari . Pe« 
tavius . 

(iS) Faciiius enim mtilieres incorrstptam 
anttquttatem confervant ) Vidctur hoc fura- 
piiflc ex C nrylo Platonis , in quo fcnptum 
cit: ru»a?)(i( iMi>4get rh «Vjt**'*' f^^^ ^*** 



Digitized by 



Google 



L I B ER T E RT lU S. 24» 

Mic cnm sirrififlet ipfe Sulpichis , Sic agam vobircum ^ laquit Crami5 , 
«it , quoniam me loqui voluiltis , aliquld de veftris vitiis audiatis. Utinam 
^uidem ! inqult ille • Id enim iprum volumus > idque fi feceris , multa ( ut 
arbitror) hic liodie vitia ponemu5« ^t enim noa iine mco periculo , Crafl 
fns inquic , poflum , Sulpici^ te reprehendere ^ quoniam Antonius mihi te 
iimillimum dixit iibi videri • Tum ille , Tum quod monuit idem , ut ea ^ 
qusein ^uoque maximaeflent^ imiuremur: ex quovereor^ oe m^ilfim tui ^ 
nifi fupplofiooem pedis imitatus , & pauca quafdam verba ^ *& aliquem « fi 
forte^ motum. Ergo ifta, inquit Craflus , qux lubes a me, non r^prebeii^ 
do « iie sieipfum irrideam « Sunt autem mea mulro & plura ^ & ma}ora ^ 
quam dicis . (^ise autem fimt aut tua plane ^ aut imitatioae ex aliquo ex« 
prefia, de iis te, fi quis me forte locus admonuerit, commonebo. 

XIII. Prxtereamus igltur prxcepta Latine lo^uendi , <{nx puerilis doflri* 
na tradit ^ & fubtillor cognitio ac ratio literarum «lit , a.ut confiietudo (er« 
monis ^uotidiani ac domeftici .* libri confirmant , & ie£lio veterum orato- 
rum, & poetarum. Ne^ue vcro in illo altero diutins (ap) commoremur ^ 
ut difputemus , quibus rebus alTequi pofllmus ^ ut ea , quae dicamus , inteK 
ligantur« Latine. fcilicet dicendo , verbis ufitatis , ac proprie demonftranti** 
bus ea , quae fignificari ac declarari volemus , fine ambiguo verba aut fer- 
tnone, non nimis longa contlnuatione verborum^ non valde produftis iis. ^ 
quae fimilitudinis caufa ex aliis rebus transfexuntur ^ non difcerptis fenten* 
tiis , non praepofteris temporibus , non confufis peribnis ^ non perturbato 
ordine« Quid multa ? tam facilis eft tota res , ut mihi permlrum ixpe vi- 
deatur , cum difficilius intelligatur , quid patronus velit dicere , ^uam fi 
ipfe ille, qui patronum adhibet , de re fua diceret« Ifti «nim , qui ad nos 
caufas deferunt , ita nos plerumque ipfi docent , ut non defideres planius 
dici . Eafdem rcs autem fimul ac Fufius , aut vefter acqualis Pomponius ^ 
agere cicpit^ non a;c[ue ^ c[uid dicant , nifi admodum attendi, intelligo: ita 
confufa cft oratio, ita perturbata, nihil ut fit primum, nihU ut fecundum^ 
tantaque iniblentla ac turba verborum, ut oratlo, quac lumen adhibere re*. 
ibus debet ^ ca obicurltatem & tenebras afferat , at^^ue ut quodammodo ipfi 

H h Ji fihi 



Ct9> 2^equ€ ^ero in illo alttro diutitts") 
Secundam partem , quae erit de perfpicuitate 
orationis, omittit , quonism fatis per fe faci-« 
lis eft. Quxdam tamen, ex quibus habcri illa 
poflitj virtus diccndi , breviter cmimerat ^ 
Sunt numero decem • Parit cnim diiucidam 
orationem fermonis proprictas & puritas La- 
tini , qu2 crat nriina pars^ £• Voccs -udtataey 
iieque aut vctultste obfoletas , aut Aud o no- 
vitatrs infotcntes.. 3. Propric Tcm idcclaran- 
tes , accommodatarque rcbus , oquas figntfionx^i 
• cum uer^ue -nujedatem earum mfnuunt , nec 
«obruunt tenuitatcm. 4. Refecanda omnis vcr- 
ii»! .ac fermonis ombiguitu • 5. Vicaada nimia 



Tcrborum circuitio « tyionmm suAore ctiam 
Hcrmogenc 7Fiti&<i>^i j id ef% , ambitus» & 
produda comprehenHo cum perfpicuirate re- 
pognat . 6. Tollenda fimilitudinis concinuata 
translacio , hoc eft , nc jncuphoras nimium 
dilatentur , quoniam id tn atnigmi traniiret .» 
7. Non dfbent m:«utarim confcindi fenTcn- 
ti£ ) ied cxpleri , & ad iudam m?nfur:iin na« 
meri atquc fenfus produci , 8. Temporum 
fervanda diftindio cft , ut fuo ^jrque tri- 
ibuantui'., 9. Concinna perfonarum wtittinCtio 
:fcr.vanda cit • Poilremo apgumentorum cxte- 
rorumquc omaium digerendus eft ordo • iV^ 
tnfvmtm 



Digitized by 



Google 



144 D E R ^T O R E 

iibi ia diccndo obftreperc vi<fcantur . Verum , fi placet , quoaiam hfec fatis 
Ipero , vobis quidem certe majoribus ^ molefta £c pudda videri , ad reli^u^ 
aIi(|uanto odiofiora pergamus. 

XIV. Atque vides , inquit Antonius , cum alias res agamus , quam tc 
inviti audiamus , qui adduci poflfumus ( de me enim conjicio ) reli^lis ut 
rebus omnibus te fedemur , te audiamus : ita de horridis rebus nitida , dc 
|e)unis plena, de pervulgatis uova qusdam eft oratio tua. 

Faciles cnim\ inquit, Antoni , partes ex fuerunt dux , quas modo per- 
cucurri, vel potius pene prseterii , Latine loquendi , planeque dicendi : re- 
liquas funt nwgna^i iraplicatas, variac , graves , quibus omnis admiratio. in- 
genii , omnis laus eloquentis continetur . Nemo exiim unquam eft orato- 
rem, quod Latin^ loqueretur, admiratus. Si eftaliter, irrident: neque euoi 
oratorem tantummodo , fcd hominem non putant • Nemo extulit cum yer- 
bis , qui ita dixiiret , ut , qui adeiTent , intelligcrent quid diceret: (cd coa- 
tempiit eum , qui minus id facere potuiiTet. 

In quo igitur homines exhorrefcunt ^ quem ftupefa£li dicentem intuen- 
tur ^ in quo exclamanc ? quem deum , ut ita dicam , inter homiaes pu« 
tant/' Qui diftinfte , qui explicate , qui abundanter , qui illuminate & re- 
bus, & vxrbts dicunt , & in ipfa oratione quafi quend^m numerum ver- 
furaque conficiunt ; id eft , quod dico , ornate . Qui idem ita moderantur , 
ut rerum, ut perfonarum dignitates ferunt , ii funt in eo geoere laudandi 
laudis, quod ego aptum & congruens nominem. 

Qui ita dicerent , eos ncgavit adhuc ie vidide Antonius , & iis hoc no- 
men di;cit eloquentix folis elfe tribuendum • Quare omnes iftos , me au£la- 
rc , deridete atque contemnite , qui fe horum , qui nunc ita appellantur , 
rhetorum praeccptis omncm oratorum vim complexos eflc arbitrantur ; ne-r 
que adhuc quam perfonam teaeant , aut quid profiteantur , intelligere po- 
tuerunt* Verum enim oracori, quac funt in hominum vita, ( quandpquidem 
in ea veriatur orator , atque ea . eft ei {u\>\c&z materies ) omoia qusefita ^ 
«udita 9 lcda , difputata, tra£lata , agitata eflc debent. Eft enim elaquent/a 
Qna quasdam de fummis virtutibus.* quanquam funt omnes virtutes atquales 
& pares ^ fed tamen eft /pecics alia magis alia formofa & illuftris : ficut 
hxc vis , quae fcientiam complexa rcrum , fenfa mectis , & confilia fic 
verbis explicat , ut cos , qui audiunt , quocumque incubuerit , poflic impel- 
lerc .* quas quo major eft vis , hoc cft magis probitate jungenda , fumma- 
que prudentia; quarum rirtutum expertibus fi dicendi copiam tradiderimus , 
noii eos quidem oratorcs efifccerimus , fed furentibus qua;dam arma dede- 
Timus . 

XV. Hanc, inquam, cogitandi pronuntiandique rationem, vimque diccn- 
^i^ veteres Grasci /apientiam nominabant, Hinc ilH Lycurgi, hinc Pittaci | 
Jiinc Solones; atque ab hac fimilitudine Coruncanii noftri , Fabrioii , Cato- 
nes, Scipiones fucrunt, non tam fortafle do&l, fed impctu mentis fimili & 
Toluntjite^ Eadcm autem alii prudentia , ied confiHo ad ritx ftudia diipa- 
ri^ quictem atque otium fecuti, ut Pythagoras, Democritus , Anaxagoras , 
A rcgendis^ciritatibus totos fe ad cqgnitionem xerum tranftulerunt .* qux vi- 

u 



Digitized by 



Google 



L I B E R T E R T l U S. 14^ 

ta propter trtquillitatem , & propter iplius fcienti^ fuavitatem , qua nihll 
eft ii(Httintbu5 )ucuiidiu-s , plures, quam utile fuit rebus publicis, delei^avir. 
Itaque, vt ei ftudio fe excellentifllmis iogenjis homines dediderunt , ex: ea 
fumma facultate vacui ac liberi temporis , multo plura , quam erat necef- 
fe, doftiffinai homines, otio nimio, & iogeniis uberrimis affluentes , curan- 
dafibi effe, ac quacrenda, Sc inveftiganda duxerunt. Nam vetiis quidein illa 
do^^rioa eadem videtur & reSte faciendi , & bene dicendi magillra«; neque 
dlsjunfti doftores , fed iidem erant vivendi prarceptores , atque dicendi : ut il- 
le apud Homerum PhoeniX) qui ie a Peleo p^tre Achilli >aveni comiremef- 
fe datura dicit ad bellum , ut ilJum efficeret f jo) oratorem verborum ,• 
aSoremque rerum. Sed ut homines labore aflTiduo & quotidiano affueti, cum 
tempeftatis caufa opere prohibeotur, ad pilam fe, aut ad talos, aut ad tef« 
feras tronferunt , aut etiam novum fibi ipii aliquem excogitant in otio lu- 
dum: fic illi a negotiis publicis, tanquam ab opere, aut temporibus exclu- 
n, aut voluntate fua feriati ^ totos fe alii ad poetas , alii ad geometras ^ 
alii ad muficos contulerunt; alii etiam , ut dialeftici , novum fibi ipd ftu* 
dium ludumque pepererunt^ atque in iis artibus, quac repertse funt, ut pue- 
rorum mentes ad bumanitatem fingerentur atque virtutem , omne tempds 
atque aetates fuas confumpftrunt. 

XVL Sed , quod crant quidara , Hque multi , qni aut in republica pro* 
pter ancipitem ^ quae non poteft efle fejunfta , facieiidi , dicendique fapien- 
tiam, florerent, ut Themillocles, ut Pericles , ut Theramenes (31), aut / 
qui minus ipd in repubtica verfarentur, fed hujus tamen ejufdem fapientiac 
dofliores eflfent, ut Gorgias, Thrafymachus ( J*), Ifocrates: inventi funt , 
qui cum ipfi doftrina & ingeniis abundarent , a re autem civili , & a ne- 
gotiis, animi quodam judicio^ abhorrerent, hancdicendi exercitationem exa* 
gitarent atque contemncrent : quorum princeps Socrates fuic , is , qui o« 
niniunfi -eruditorum teftimonio, totiufque Judicio Graeciae, cum prudentia, & 
acumine, & venuftate, & fubtilitate , tum vero eloquentia , rarietate, co- 
pia, quam fe cumque in partem dediflfet, omuium fuit facile princeps. Hic 
iie , qui hxc, quse nos mincquserimus, tra£lareiit, agerent, docerent, cum 
z)omine appellarentur uno, quod omnis rerum optimarum cognitio, atquein 
iis exercitatio, pbilofophia iiominaretur ^ hoc commuae nomen eripuit , fa^ 
pienterque fentiendi , & ornate dicendi fcientiam , re cohxrentes , diiputa- 
tionibus fuis ftparavit .• cuju5 inffenium^ variofque fermone^ immortalitati 

icxi- • 



C50') Oratorem veriorttm ) Relpicit No- 
fter Homcri Iliad. Vb. 9. 

Mt!3'«»' ri pwrrp tpLhcu » vrpr^TiTrip.d n fp- 
>siy- Pearcius • 
vCjO TherAmenes ) Eius meBiinit Ciccro 
in firuto , cap. 7, & fuhus Xenophon Hill. 
Gr. 1. i. Notatur TOobile ilHus & call'dum in- 
gcniurn vulgato ad id provcrbio , ©iftf/ttiVil^ 
i^i^ofvcj; , guod gcaus iftud calccamcati utri- 



que pcdi conveniret » quemadmodum Sc ule 
utrique pirri accommod:ibit fefe. Petavms. 

C3i) Thrafymachus ) (Thalcedonius , ait 
Suidas, is fuit fonhifta, qui primus periodujx 
imvenit , difcipulus PJatonis « & Ifocratis : 
excellcns opinione eloquentia?. Hinc prover* 
bium apud Gra?cos : non dtfficilius ejfe raden 
leonem ^ qtiam fonvincerp Thrajjfm^hum ^ 
Idero- 



Digitized by 



Google 



»4<J DEOR^TORE 

feripti^ fuis Plato tradidic ^ cum ipfe literam Socrates nullam TeilquifTet • 
Hinc diffidium illud extitit quafi lingus atque cordis ^ abfuFdunJi fane , A: 
inutil^, & reprehendendum; ut alii nos Tapere^ alii dicere docerent. Naoiy 
cura effent plures orti fere a Socrate, quod ex illius variis, & diverfis, ft 
in omnem partem ditfufis (ttfputationibus alius aliud apprehenderat , proiecnu 
nat^e funt quafi familias diflentientes inter fe > 8c multum disjun&ac & di^ 
fpares, cum tamen omnes fe philofophi Socraticos & dici vellent , Sc efle 
arbitrarentur . 

XVII. Ac primo ab ipfo Platone Ariftotele^ & Xenocraies ; quornra zU 
ler Peripateticorum , alter Academias nomen obtinuit . Deinde ab Antifthe* 
ne , qui patientiam & duritiam in Socratico fermone maxime adamarat, 
Cynici primum j deinde Stoici. Tum ab Ariftippo , cfuem illas magis volu- 
ptarias difputationes dele£larant, Cyrenaica philofbphia manavic: c[uam ilk, 
& e)us pofteri fimpliciter defenderant : ii , qui nunc voluptate omnia me* 
tiuntur , dum verecundius id agunt , nec dignitati fatisfaciunt , quam noa 
afpernantur, nec voluptatem tuentur^ quam amplexari volunt» 

Fuerunt etiam alia genera philofophorum , qui fe omnes fere Socraticos 
effe dicebant ; Eretriacorum , Herilliorum , Megaricorum , Pyrrhoneorum r 
fed ea horum vi & diiputationibus funt }amdiu frafta & extinfta . Bx 11« 
}\s autem , quat remanent , ea philofophia, , quat fufcepit patrocinium volu- 
ptatisj etfi cui vera videatur , procul abeft tamen ab eo viro , quem quae* 
rimus, & quem auftorem publici confilii , & regenda^ civitatis ducem , Sa 
fententiae, atque elbquentiae principera , in fenatu, in populo, in caufis pu- 
blicis effe volumus . Nec ulla tamen ei philofophiap fiet in)uria a nobis. 
Non enim repelletur 5nde , quo aggredi ruplet : fed in iiortulis quiefcet 
fuis , ubi vult ; ubi etiam recubans molliter & delicatc , nos avocat. a ro» 
ftris , a JudiciJs , a curia , fortaffe fapienter , hac praefertim republica. Ve* 
rum ego non qua&ro nunc , quae fit philofophia veriffima , fed quac oratori 
con)un£la maxime. Quare iftos fine ulla contumelia dimittamus: fiint enim 
Sc boQi viri , Sc , quoniam fibi ita videntur ^ beati : tantumque eos admo^ 
neamus , ut illud , etiam fi eft veriffimum ^ tacitum tamen , tanquam my* 
fierium, teneant, qiiod negant verfari in republica tffe fapientis . l?^am , fi 
lioc nobis ^ atque optimo cuique perfua&rint , non poterunt ipfi «ffe , id 
quod maxime cuplunt, otiofi^ 

XVIII. Stoicos autem , ;quos minime improbo , dlmitto tamen ^ nec cos 
iratoS vereor ^ quonlam omnino irafci nefciunt : atque hanc iis habeo gra- 
tiam, quod foli ex omnibus eloquentiam, virtutem ac fapientiam effe dixe- 
runt -. Sed utrumque eft ia iiis ^ quod ab hoc ( 33 ) > quem inftruimus , 

ora- 



t35^ Sed utrum^tis efi in his , iquod ah •cloqucntia forcnfi , Bc populari •« Diicrcpit 

hoc 9 (if^c, ) Crafllis Stoicos non omnino im- fcntcntiis , quoniam Stoici dicunt infipicntcs 

f>robat , fcd n*gat corum philofophum uti- C qualcs funt omncs ) cfle fcrvos , Jarroncs 

em cflc oratdri proptcr duas rationcs : quia •&€. Difcrcpat autem gcncrc diccndi , quoniam 

^ fcntcntiis -, & genere dicendi difcrepat ab Hii nimium dialeftice loquuntur , & ^ctne 



Digitized by 



Google 



LlBnRTERTIUS. 247 

oratcre vtWe abhorreat , vel «juod omne^ , ^ui faptcnte^ non fint , &rvos. 
htrooiBS , hQ&^$ , iafanos efle dicunt ; . neque tamea quemquam effq fapica-i 
tem • Yalde autem eft abfurdura , ei «oncionem ^ aut fenatum , aut ulluni 
C4Btum hominum commictere, cui nemo illorum , qui adfmt, fanus, nemo 
civis , nemo liber e0e videatur . Accedit , quod orationis etiam genus ha^ 
bent fortaife fubtile, & cerce acutum i kd ^ ut in oratore , exile , inufita- 
tum , abhorrens ab auribus vulgi , obfcurum , inane , jejunum , atumen 
ejufmodi , quo uti ad vulgus nullo modo poffis . Alia enim & bona , & 
mala videntur Scoicis , & cxteris civibus , vel potius gentibus ; alia vis ho* 
noris, ignominix, prasmii, fupplicii. Vere, aniecuSi nihil ad hog tempus; 
ied ea fi ieijuamur, nuIUm unquam rem dicendo expedire pof&mus, 

Reli(}ui func Peripatetici , 8c Academici ; ^uan^uam Academicorum oo* 
men eft unum , fententi^ duac . Nam Speufippus Platonis fororis filius , ic 
Xenocrates , qui Platonem audierac , & <{m Xenocratem , PolemQ ix Crano 
tor , nihil ab Ariftotele , qui una audierac Platonem , magnopere diffenfit**^ 
copia fortaile &: varietate dicendi pares non fuerunt , Arcefilas primum ^ 
qui Polemonem audierat, ex variis Platonis libris, fermonibyf^ue Socraticis 
hoc maxime arripuic, nihil efle certi, ^uod aut feodbus , auc animo perci? 
pi poffic : quem ferunc eximio ^uodam ufum lepore dicendi , afperoatum ef« 
ie omne animi fenfuf^ue judicium ^ primum^ue inlticuiile ( ^uaoquam id 
fiiic Socraticum maxime ) aoo , quid ipfe fencirec | oftendere ; fed coatr^ 
id , quod quifque fe fentife dixiffec, dilputare* 

Hinc hzc recentior Academia emanavic , in qua exftitic divioa quadam 
celericace ing^nii dicendique copia Caroeades;.cujus ego. ecft mulcos audico^ 
rea cognovi Atbeois , Jtamen au£):ores cerciffimos laudare poifum 9 & foce« 
rum meum Scxvoiam, qui eum &omas audivic ^dolefcens, & Q.MetelIuni 
L. filinm, familiarem meum, clarif$imum virum, qui illum a ie adoIefcen« 
te Atkenis, )am affeftum fenedlute , mulco dies auditum efife dicebat • 

XIXv Hxc autem , uc ex Apennino ( 34 ) fluminum , iic ex communi 
fapieocium jugo funt do£irinarum fa£ka divorcia; uc philofophi, unquam ia 
fuperum mare Jonium defluereoc , Grarcum cjuoddam & porcuofum ^ orato* 
res aucem io inferum hoc Tufcum, & Barbarum ^ fcopulofum ac^ue infc* 
fiumi laberencur, io ^uo eciam ipfe Ulyffes erraifec* 

Qua*- 



concludunt . noii fiiavitate delew£:nt . ViJcM 
Lcdor» 79 ifax^Xa^aif (ut vocant) cum enim 
Cicero duerat , vfl qnod ^ non repecit par- 
ticulam W, fed fententiam (ic variat^ Acce^ 
dit , qHod ^c* Pearcii4s» 

<34) Vt ex Apcnwno ) Propofitsm difpu- 
tationem apca (imiiicudine concludit • Queni- 
admodum enim Apenninus mons 1 qui lcalias 
amplifTimus , perpecuis jugii ab Alpibus cen- 
dens ad Siculum frecufn, uc aic Plinius iib. 5. 
cap. 5. alia ^umina emictic in fuperum , hoc 
eii , Adriaticura mare, qua; inde m Jonium 
efduunci alia in infexum , boc cil Tyrrlier 



num «^iive Tufcum i quorum illud portuofun» 
& Grajcorum commercic fVcquens j hoc bar- 
barum, fcopulofum j ac inficfum.' ita omnmo 
eadem ex philofophia divortia facla funt ftu- 
diorum > ut eioquencia; iludioft iimiJes fint 
eorum Huminum , qua- in procellofum iilud 
ac fcopulofum mare mfluunt, propter Ibllici- 
tam & cxercitam eorum hominum conditio« 
nem : qui vero philofophije fefe dediderunt« 
cum iis fluminibus conferuntur , qus in Gra:^ 
corum mare , tranquiiluia ac niavs iofcfium 
labuntur» fttavint^ 



Digitized by 



Google 



248 ^ ^ R J T R E 

Quare fi hac eloc[uentia , atque hoc oratore contenti iumus , qui fciaf 
aut negare oportere , quod arguare ; aut , fi id non pofsis , tum oftendcrc ^ 
^uod is fecerit , qui infimuletur , aut refte faftum , aut alterius culpa aut 
injuria , aut ex lege , aut non contra legem , aut impr udentra , aut necef* 
fario ; aut non eo nominc ufurpandum , quo arguatur ; aut non ita agi , ut 
debuerit ac licuerit : & , fi fatis clst putatis , ea , quae ifti fcriptores artls 
docent , difcere , qux multo tamen ornatius , quam ab illis dicuntur , & 
uberius explicavit Antonius ; fed , fi his contenti eftis ; atque iis etiam y 
qur dici voluiftrs a me: ex ingenti quodam oratorem, immenfoque campo 
in exiguum fane gyrum compellitis^ 

' Sin veterem illum Periclem, aut hunc etiam, qui familiarior nobis pro» 
pter fcriptorum multitudinem eft, Dcmofthenem, fequi vultis; &, fi illam 
prxclaram & eximiam fpeciem oratoris perfefti , & pulchritudincm adama» 
ftls ; aut vobis hacc Carneadia , aut illa Ariftotelia vis comprchendenda 
cft. Namque (ut antedixi) vetcres illi ufquc adSocratem, omnemomnium 
rerum qua: ad mores hominum, qua? advitam, quac ad virtutem , qua? ad 
rempublicam pertlnebant , cognitionem & fcientiam cum dicendi ratione 
Jungebant : poftea diflbciati ( ut expofui ) a Socrate , diferti a doftis , & 
deinceps a Soccaticis item omnibus : philofbphi eloquentiam defpcxerunt ^ 
oratores fapientiam: ncque quidquam cx alterius parte tetigerunt, nifi quod 
illi ab his , aut ab iUis hi mutuarentur : ex quo promifcue haurirent , fi 
manere in priftina communione voluiflent. Sed, ut pontifices veteres (35), 
propter facrificiorum multitudinem , tres viros epulones eife voluerunt , cum 
eflent ipfi a Numa , ut etiam illud ludorum epulare facrificium facerent , 
xnftitutl : fic Socratici a fe caufarum a£lores , & a communi philoiophia? 
somine feparaverunt , cum vcteres dicendi & intelligCQdi mirificam focie^ 
tatem eflc voIuilTcnt. 

XX. Quas cum ita fint , paululum cquidem de mc deprecabor , Sc pe* 
tam a vobis, ut ea , qua? dicam, non de memetipfo, fed de oratore dicere 
putetis . Ego enim fum is , qui , cum fummo ftudio patris in pueritia do^ 
Ans eflem , & in forum ingenii tantum , quantum ip(e fentio , non tan* 
tum quantum ipfe forfitan vobis vidcar, detuliflem, non polfim diccre, mc 
haec , quac nunc compleftor , perinde , ut dicam difcenda effe , didicifle : 
quippe qui omnium maturrime ad publicas caufas acceflerim , annofque na- 
tus ununi & viginti nobilifsimum hominem & eloquentifsimum in judi- 
cium vocarim ; cui difciplina fuerit forum; magifter , ufus ^ & kgcs^ & 
inftituta populi Romani, mofque majorum. 

Pau- 






j ^^^'^^^*'^^^^ 'vergres ) /\iio eicjiipio , lcjjttfinvin cpulonum conimcmorantur . Qja- 

qiicinndmoduni difndium lilud fadum (it , o- nam vero de caufa, & a quo fit numcrus jile 

Itendif . Epuiones initio trcs duntaxat ccati adaudus , inccrtum eil . Munus ilJorum hiit 

luiit, iir prodit Liyius Iib. ^3. Pompr.iius piihlicis cpuiis prxefle i qujc fcilicct in ludis. 

L£tu$ duos poftca ait fuiile adjunaoso , ut pubiicis prxbcbantur , ut ex Ciceronc dc A-^ 

qiunqiie efvent . Poilmodum dcnique ad fe« rufpicum rcfponfis colJigitur . Idem. 
ptcm pcrvcniflc ccrtum cft . Pierumquc cnim 



Digitized by 



Google 



LIBER T E RT lU S. 249 

Vxtitutn fitiens iftarum artium , de ^uibus loquor , guftavi , quseftor ia 
Afiacum eifem , jequalem fere meum ex Academia rhetorem naftus , Me- 
trodorum illum , He cujus memoria commemoravic Antonius ; & inde de- 
cedens, Athenis; ubi ego diutius eflem moratus , nifi Athenienfibus, quod 
myfteria non referrent , ad quae biduo ferius veneram, fuccenfuiffem . Qua- 
re hoc , quod compledor tantam fcientiam vimque doftrina; , non modo 
non pro me , fed contra me eft potius , ( non enim , quid ego , ftd quid 
orator poffit , difputo:) at<jue hoc omnes , <jui artes rhetoricas exponunt , 
perridiculos . Scribunt enim de litium gcnere , & de principiis , & de 
iiarrationibus . Illa vis autem eloquenti<e tanta eft , ut omnium rerum , 
virtutum , officiorum , omnifque naturx , quae mores hominum , «jux ani- 
'mos , quae vitam concinet , originem , vim , rautationeique teneat j eadem 
mores , leges , )ura deicribat , rempublicam regat.* omnia , <{ux ad quam- 
cumcjue rem pertineant , ornate copiofeque dicat • In quo genere nos qui* 
dem verfamur tantum , quantum poffumus , quantum ingenio , quantum 
mediocri do£lrina , quantum ufu valemus : ne<jue tamen iftis , ^ui in una 
philofophia quafi tabernaculum vitae fus collocarunt , multum fane in di* 
fputatione concedimus. 

XXI. Quid enim meus famillaris C. Vellejus afferre potcft , quaniobrem 
voluptas fit fummum bonum , <juod ego non copiofius poffim vel- tutari , fi 
velim , vel refellere ex illis locis , quos expofuit Antonius , hac dicendx 
exercitiitione , in qua VeIIe)us eft ruJis , uriufquifque nottrum verfatus ? 
Quid eft, quod aut Sexr. Pompe}us, aut duo Balbi , aut meus amicus, qui 
cum Panortio vixit, M. Vigellius , de virtute homines Stoici poifint dicere , 
qua in difputatione ego his debeam, aut veftrum quifquam concedere? Non 
eft enim philofophia fimilis artium reliquarum • Nam quid faciet in geo- 
metria , (jui non didicerit ? ^uid in muficis ? aut taceat oportebit , aut ne 
fanus quidem )udicetur. Hxc vero, quac funt in philofophia , ingeniis (jd) 
eruuntur ad id , quod in quocjue verifimile eft , eliciendum , acutis atque 
acribus , eaque exercitata oratione poliuntur, Hic, hic nofter vulgaris ora- 
tor , fi minus erit do£lus , attamen iu dicendo exercitatus , hac ipfa exer* 
citatione communi , ittos quidem noftros verberabir , neque (c ab iis con- 
temni ac deipici linet. Sin aliquis extiterit aliquando , qui Ariftotelico mo- 
re de omnibus rehus in utramque iententiam poffjt dicere , & in omni cau- 
fa duas contrarias oratioiies , prseceptis illius cognitis , explicare , aur hoc 
ArcefiJae modo, & Carncadis , contra omne quod propofitum fit , differat ; 
quique ad cam rationem adjungat hunc rhetoricum ufum , moremque exer- 
citationemque dicendi ; is fit verus , is perfeclus , is folus orator . Nam 
Tom. I. I i ne- 



C 36) H4f vero, qH4, fnnt in phtloliiiphts , funr , facile e« , quaf probabi lia funt in phf- 

ingeniis &c.} Id elt , ii\ cxtcris artibus tan- lofophia invenient , fic , (i iidem in diccndo 

tum id fcimiis, quoddidiciomsj eJementa ve- excrcitati funt^ ea oracione oruabuac • /*Mn» 

ro , fivc principia piiilofophia! nitura nobij ous. 



iufenc .- qui ingeaiis acutis ^ acribus pra?diti 



Digitized by 



Google 



a5P D E O R ^T R E 

seque fine fbrenfibus neirvis fatis vehemens &, gravis , nec fine varietate 
doflrinx fatis politus Sc fapiens effe orator poteft. 

QuareCoracem iftum (37) veftrum patiamur nos quidera pullos fuos {^) 
excludere in nido , qui evolent , clamarores odiofl ac molefti ; Pamphilum* 
que (38) nefcio quem finamus in infulis tantam rem , tan^uam pueriles 
delicias ali^uas depingere : nofque ipfi hac tam exigua difputatione hefterni 
tc hodierni diei totum oratoris munus explicemus ; dummodo illa res tan* 
ta fit (39) , ut omnibus philofophorum libris (40), quos nemo oratorum 
tftorum unquam attigit, comprehenfa eife videatur. 

XXII. Tum Catulus , Haudquaquam hercle , inquit , CralTc , mirandum 
eft, effe in te tantam dicendi vel vim , vcl fuavitatem , vel copiam; quem 
quidem antea natura rebar ita dicere , ut mihi non folum orator fummus 
^d etiam fapientiffimus homo videreie: nunc intelligo illa te femper etJam 
potiora duxiffe , qusc ad fapientiam fpedarent , atque ex his hanc dicendi 
coplam fluxiffe. Sed tamen , cum omnes gradus actatis recordor tu«, cum- 
que. vitam tuam , ac ftudia confidero ; neque , quo tempore ifta didjceris , 
Tideo; nec magnopere te iftis ftudiis, hominibus, libris , inteJiigo dedimm; 
neque tamen poffum ftatuere , utrum magis mirer, te illa , quae mihi per- 
fuades maxima effe adjumenta , potuiffc in tuis tantis occupatioaibus perdi- 
icere, an, fi non potueris, poffe ifto modo dicere. 

Hic Craffus , Hoc tibi , Inquit , Catule , primum perfuadeas vclim , mc 
non multo fecus facerc , cum de oratore difputem , ac facerem , fi effet 
mihi de hiftrione dicendum, Negarem enim poffc cum fatisfacere in geftu, 
nifi palapftram , nifi faltarc didiciffet : neque , ea cum dicerem , me effc hi- 
Arionem neceffe effet, fed fortaffe non ftultum alieni arttficii exifHmatorem . 
Similiter nunc de oratore, veftro impulfu, loquor, fummo fcilicct. Semper 

enim 



( ?7 ) g«iw* CoTMcem iftum ) Corax ilie 
Thetor , «c quem mcrito cum Gra-cis m afivu* 
1^9» appcllares, hoceft, dienum fuo nominc, 
corvi fcilicct garrulitatc iimilcmi rhctoric* 
«tiam invcntor dicitur apudSuidam, Sed cxi- 
imam hanc laudem obfcuratam fuiffc nccefle 
cft, cum ab co natum fit , codcm tefte , di- 
«um illud ; %oL%i 9(cpxwf itaxo9 d^p . Mali 
corvi malum ovum* Coracis memintt Arifto- 
teles , Iib, z. Rhcror. Sc in cplftola ad AIc 
xandrum, qu« opcri rhetorico ad cum fcri- 
j)to prafigitur* ubi lefc doo volumina mittc- 
rc aits unum a fc, aliud a Coracc fcriptum, 

(*) ExelHdiri ) lamb, ixcluden , e nidi 
ffl^f ivoUnt^ 

.(38) famfhitumfui^ Multorum hujus no- 
nuQis memmn Suidas^ Intcr cxccros , quea<> 
4am commcinorat inccrt* patri« , Amphipo- 
^"l?V^1^ Sicyoncum , vcl Nicopoliten, vcl 
philofophum, qui de pidura & de xlluftribuc 
piaoribus fcnpSi , Quod quidcm huic Pam^ 



phjlo accommodatum cft , quia 5c hic in.in- 
iulis , hoc eft , fafciis , oratoriam omnem ar- 
tem , quafi pucrilia crepundia , dep|iiizcrac« 
At cnim Nicopolita cfte non potuit , cum 
h«c urbs ab Augufto condita fit poft Adia- 
cam vidoriam. Idim* 

( ?9 ) Dummodo ilU ns tMnta fit ) Sen&s 
cft,- modo illa res credatur tanta cf?e, urnoa 
minori (patio, quam omnibus Phil<rfophorttm 
libris ,comprchendatur. Pisrcius. 

( 40 ) §luos mmo oratorum iftgrum ) Ifti 
homines, de quibus dixit modo, fuerunt Co- 
rax & Pamphilus , non oratores , fed rheto- 
rcs ; nempc rhctorum horum & aliorum igno- 
rantiam , dc impudentiam cxagicat Cra^iis , 
qui prxcepta cloijucntiae tradeumt , cum om- 
nem moralem philofbphiam, qux mazimeora* 
tori neceftaria eflct, ignorarenc* qaare refcri- 
bcndum cenfco, quos nemo rhetorum ifiorum 
imquMm uttigit . Uitima Jitera, vocxs nemo 
«cmmata Imic crrQri iocvm dedit. idm% 



Digitized by 



Google 



LIB E R T E RT lUS. *^£ 

enim quacumque de arte aac facultate quaeritur , de abfoluta ic perfe&a 
quxri Yolet. Quare fi jam me vultis eSe oratorem, fl etiam iac bouum, fi 
booum denique , &on repugnabo ; < quid eoim nunc fim in^tus ? ita me 
exiAimari icio ) quod fi ita efl ; fummus camen certe non fum ; neque 
enim apu<i Iiomioes res eft ulla dif&cilior , neque major , ne^ue quse plura 
adiumenta doftrinas defideret. 

Attamen, quoniam de oratore iiobis difputandum efl^ de iiimmo oratore 
dicam necefle eft. Vis enim & natura rei , nifl perfe£ta ante oculos pont* 
tur , qualis Ac quanta fit, intelligi non poteft. Me autem, Catule , fateor^ 
neque hodie in iftis libris , Sc cum iftis hominibus vivere : nec vero ^ id 
quod tu refte commeminifti , ullum unquam habuifle fepofitum cempus ad 
difcendum » ac tantum tribuifle doStvinx temporis , quantum mihi puerih's 
setas, forenfes ferix concelTerint* 

XXIII. At^ fiquxris, Catule, dedo^lrina ifta.quidego fentiam; noa tan-> 
tum ingeniofb homini , & ei » qui forum , qui curiam , qui caufas , qui 
rempublicam ipedec ^ opns effe arUtror temporis , quantum ftbi ii fumpfe- 
runt , quos difcentes vita defecit * Omnes enim artes aliter ab iis tra&au'* 
tur, qui eas adufum transferunt: aliter abiis, qui ipfarum artium tra&atu 
dele&ati, nifail in vita funt aliud afturu Magifter hicSamnitium(4i) fum" 
ma jam feneflute eft ^ & quotidie commentatur : nihil enim curat aliud '« 
At (^yelocius puer addidicerat : ied quod erat aptus ad illud , totumque 
cognorat^ fuit^ ut eft apud Lucilium, 

quanwis b^nui ipfe ( 4a ) 
Samnis in ludQ ac ruiihus , civis fatis afper : 

fed plus operz foro trlbuebat, amicis, rei &miliari« Valerius quotidie cztw 
tabat ; erat enim lcenicus : quid faceret aliud ? At Numerius Furius, no^ 
fter familiaris ^ cum eft commodum , cantat r eft enim paeerfamilias ^ eft 

l i z eques 



( 41 ) MMgifiir hic Samnitium ) Quantam 
ab iis qui artes transferanc ad ufuni, diftent 
qui in earum cognitione conquiefcunr» tripli- 
ci probac exempTo. Primum cil duotum lani-* 
ftarum» qut tunctemporis celebres erant» AU 
ter quidem 1 quem apprime noviftis > magifter 
Samnitiuni , id eft , gladiatorum magifter , 
(rSamnitrs enim, tcfte Fcfto, |Iadiarores) to- 
tus in artc fua occupatus , aliud nihil cogi- 
tat: alter , Q. Velocms , quantumvis artisna- 
meros omnes calieret , & pugnando cederec 
neminii tamen operamforo impendebat, arai«* 
cis pvaeftabat oblequium , & rem familiarem 
curnbic . Secundum exemplum eft Valerii 5e 
Funi, mulicorum h hic interdum, ille quoci- 
die cantabat . Tertium eft 0« Tuberonts & 
Africani , qui jphilofophia? dabant operam : 
Tiibcro impallekcbat illis ftudi*S| quibusAfri- 



cMiushoristantum fubciCvis incumbebac* ^ru* 
fteus • 

( 42 ) ^uamvis ionus ipfe ) Verfus ii er 
Lucilio Satyrico poeta delumpci , in quibus 
Samnitium illum magiftrura hgnific^re yide* 
tur acrem hominem, 5c non inepfum fuifle • 
Verba ipCi obfcura, ac forta(Ie mutilay &qui« 
dem alii aliter legunt . Senflts hic tSc vide- 
tur : Samnitem illum in ludo acque umbratili 
exercitatione bonum ^ non imperitum • g^sm^ 
vis pro qu^fstumvis fumit Strebxus , & cuu-» 
fis legiti ego cuivis arbitror retineri pofTe > 
refpexiileque Lucilium ad gladiatoram • In 
primis enun itomfn ipfius Samnitis proprium 
generis cujufdam fiiit gMiatorir , uc ex focu^ 
plete Livii teftimonio conftac Iib« rz« ubt 
ait> Campanos odio Samnitium gladiatores e» 
ornata armafle , quo ii in acie ufi iiieratu « 



Digitized by 



Google 



2^2 DEORuiTORE 

cques Roraanu5 : pu€r didicit , quod difcendum . Eadem ratio cft harum 
artium maximarum. Dies & noftes virum fumma virtute & prudentia vi- 
debamus , philofopho cum operam daret , Q.Tuberonem : at ejus avuncu- 
lum vix intelligeres id agere, cum ageret tamen , Africanum. Ifta difcun- 
tur facile , fi & tantum funias , quantum opus fit , & habeas qui docere 
fideliter poffit , &. icias etiam ipfe difcere • Sed fi tota vita nihil velis aliud 
agere , ipfa traftatio & <juxftio quotidie ex fe gignit aliquid , quod cum 
defidiofa deleftatione velHges . Ita fit , ut agitatione rerum fit infinita co- 
gnitio , faciiis ufus doftrinam confirmet, mediocris opera tribuatur , memo- 
ria ftudiumque permaneat . Libet autem femper difcere , ut fi velim ego 
talis optime ludere , 2ut pilae ftudio tenear , etiam fortafle fi affequi non 
poffim . A.t alii, quia praeclare faciunt, vehementius, quam caufa poftulat , 
deleftantur ; ut Titius pila , BruIIa talis . Quare nihil eft , quod quifquam 
magnitudinem artium ex eo, quod fenes difcunt, pertimefcat. Namque aut 
ienes ad eas accefferunt ; aut ufque ad feneclutem in ftudiis detinentur , 
funt tardlffimt. Res quidem fe mea fententia fichabet, ut, nifi quod quif- 
que cito potuerit, nunquam omnino poffit perdifcere. 

XXIV. Jam, jam, inquit Catulus, intelligo, Craffe, quid dicas, & her- 
cule affentior. Satis video tibi homini ad perdiicendum acerrimo, ad ea co- 
gnoicenda, quse dicis, fuiffe temporis« 

Pergifne, inquit Craffus, me, quae dicam , de me, non de re putare di- 
cere ? Sed jam , fi placet , ad inftituta redeamus . Mihi vero , Catulus in- 
quit, placet. 

Tum Craffus, Quorfum igitur hapc fpeftat , inquit , tam longa , tam aU 
te repetita oratio? Hx dux partes, qua; mihi fuperfunt , iUuftrandse oratio- 
nis , ac totius eloquentiae cumulandae , quarum altera dici poftulat ornate , 
altera apte, hanc habent vim, ut fit quam maxime jucunda , quam maxi- 
me in fcnfus eorum , qui audiunt , influat , & quam plurimis fit rebus 
inftrufla • Inftrumentum autem hoc forenfe ^ litigiofum ^ acre , cra&um ex 

vul- 



Simninamqiic namineappcllafle. Ad quos al- 
lunflc Lucilium ctiam^ vox , qu« fequitar , 
rndibHs, probat : hoc cnim gladiatorium in- 
ftrumentum, 5c quidem duplex : nam alia fuic 
rudis laniftarum propria , ferulje inftar; ita 
cnim appellatur : qua donabantnt gbdiatorcs 
qui miflionem impetrabant . Alia fuit tiro- 
num, in enfem ligneum formata> quo gcne- 
re cxcrcebantur tirones i non gladiatorcs fo- 
lum, vcram etiam milites j quod batuere vo- 
cabant. Dixi fcnfum hunc videri .- proptcrea 
quod nullas alius commodiot occurrit . Alio- 
qui magiftrum Samnitium dc rhctoricae pro- 
feflore accipcre, quemadmodum Strebseus , uc- 
^io an ridiculum (it : rede non ita diccret 
Cicero : quid enim potius Samnitium , quam 
«ivum doftor appcllctar ? honrid* pr«fer- 



tim gcntis!> nec apt« admodum ad eloquen- 
tiam. Quid quod Lipfius lib. i. Saturnaiiuni 
ly. hoc de gladiatorii hidi magiftro accipT? 
Quod aatem vommentari dicatur , bene o5fcr- 
vat gladiatorum magiftros etiam interdum dl- 
data darc folitos. Undejuyenalis, Sat. xi.t^. 

ScripturHs ieges cJ» r«y/* tferlfM lansfti. 

Verura quid fcquentibus verbis facicmus : fed 
pins oferA foto trihue^Mt , f^c. Hoc cnim 
oratorem & rhctorcm (pcdare vidciur . An 
idem illc ghdiatorum magiAer in foro yerfa- 
batur? plane, aot ita dicendum , aut critico- 
rum communi caulatione utcndum , luxaiuia 
matilumvc , aut translatum cx aheno locua 
hunc cfle^ fetavifu^ 



Digitized by 



Google 



LIBEn T E R T lU S. 2^3. 

vulgl opmlonibus , exiguum fane attjue mcndicura eft: illud rurfus iplum^ : 
qnod tradunt ifti , qui profitentur fe dicendi magillros, non multo eft ma- • 
jus , quam illud vulgare ac forenfe • Apparatu nobis opus eft C4J) , & 
rcbus exquifitis undique , & coUeftis , arceffitis , comportatis , ut tibi, C«- 
far , faciendum eft ad annum ; ut ego in acdilitate laboravi , <juod quotidia- 
nis & vcrpaculis rebus fatisfacere me pofle huic populo non putabam. 
c Verborum eligendorum, & coUocandorum , & concludendorum facilis eft 
vcl ratio, vel fine ratione, ipfa exercitatio. Rerum eft filva magna, quam. 
cum Graeci )ara non tenerenc, ob camque caufam juvcntus noftra dedifce- 
ret pene difcendo, etiam Latini, fi diis plactt, hoc biennio magiilri dicen- 
di exftiterunt: quos ego cenfor cdiAo (44 ) meo fuftuleram , non quo 
( ut nefcio quos dicere a)ebant ) acui ingenia adolefcentium nollem , feJ 
contra ingenia obtundi nolui, corroborari impudentiam. Nam apud Graecos, 
cuicuimodi effent, vldebam tamcn efle, praeter hanc excrcitationcm linguar, 
doAriiiam aliquam ^ & (*) humanitatem dignam fcientia . Hos vero no- 
vos magiftros nihil intelligebam pofie docere, nifi ut auderent; quod etiam 
cum bonis rebus con)un£lum , per ieipfum eft magnopere fugiendum • Hoc 
cum umim traderctur , & cum impudentias ludus efiet ; putavi cfle cenfo- 
ris , n% longius id fcrperct , providere . Quanquam non ba:c ita ftatuo ac 
deccrno, ut dcfperem, Latine ca, de quibus di%utavimus , tradi ac perpo* 
Hri . Patitur cnim & lingua noftra , 60 natura rcrum , vetercm illam cx- 
cellentemque prudentiam Grarcorum , ad noftrum ufum , moremque trans- 
ferri . Sed bominibus opus eft eruditis , qui adhuc in hoc quidcm gcnc* 
r^ nofliri nulll fucrunt « Sln ^juando exfiiterint ; etiam Gra^cis erunt ante- 
ponendi . 

XXV. Ornatur igitur oratio ( 45 ) geoere primum , & quafi colore quo- 
dam , & fucco fuo. Nam ut gravis , ut fuavis , ut erudita fit , ut libera- 
Ks, ut admirabilis, ut polita , ut fcnfus , ut dolorcs habcat, quantum opus. 
iit , non cft fingulorum articulorum : in toto fpe£lantur ha?c corporc . Ut 

por- 



(4j ) Appar^tH nohis o^us tft ) Alludit» 
quantuni opinor > ad xdi]itatem, in qua ple- 
raque populo fpedacula proponebantur « &. 
in eo genere , qui novi aliquid ederet » & 
hartenus inufitatum , omne piuidum fecebat • 
Qaod idem in aliis magiftratibus , fed in il- 
lo pra?cipue valebat . Quare , quemadmodum 
ibi deleChi atque apparatu exquilitanim re^* 
rum opus eft •; eodeni modo orator , yulga- 
ribus tritifque negle<^is > id confedari de- 
bet t quod ipfa praefertim novitate deledet « 

C44> ^** ^9 ctnftr edi^o ) Juvat fuper 
eti re Genium audire > qui iib* xv. cap. 11. 
>Uud his verbis declarat ; O». Domitius JE-^ 
jtobatbHs f^ JL. Uciniits Craffus cenfores de 
icair<endis rhttoribtu L4tinis itm edixerjtnf : 



Rennnciatum eft nohis effe homims ^ ^ui no* 
vum genus difciplin^ infiituerunt , ud ^uos 
juventus in ludum conveniat > eos fibi nomen . 
imPofuiffe Latinos rhetoresi ibi homines mdo* 
lefcentulas dies totos defidere , f^c» Idem. 

(*) Humunitatem ) Man. Lamb. humani^ 
tate dignam fcientiam . 

C4^) Ornatur igitur oratio ) Inftitutum 
deinceps aggreditur , ac de ornatu orationis 
difleric i atque in primis duplex illius genus 
diftinguit: unura in toto fufum corpore ora- 
tionis > aliud fpedatur in partibus. Quod fi" 
militudine humani corporis explicatur : in 
quo alia totius eft pulchritudo : quae in co- 
Joris bonitate > aptaque membrorum propor'.. 
tione cernitur .- alia partiom fin^ularum ^ i-> 
dem^ 



Digitized by 



Google 



2<4 DEOR^TORE 

porro confperfa fit quafi verborutn fententiarum(iue floribus , id non debct 
efle fufum xquabiliter per omnem orationem , fed ita diftinaum , ut fint 
quafi in ornatu difpofita quaedam infignia & lumina, 

Genus igitur dicendi cft cligendum » quod maxime teneat eo5 » qui aa* 
diant, & quod non folum deleaet ^ fed etiam fiae fatietate deieaet . Non 
cnim a rae jam exfpeftari puto , ut moneam , ut caveatls , ne exilis , ne 
inculta fit veftra oratio , ne vulgaris , ne obfoleta : aliud quiddam majus , 
& ingenia me hortantur veftra, & «tates . Difficile enim diftueft ( 4^ )^ 
quxnam caufa fit , cur ea , quas maxime fenfus noftros impellunt volupta- 
tc , & fpecie prlma acerrime commovent , ab iis celerrime faftidio quodam 
&Vatictate abalicnemur* Quod colorum pulchritudine ( 47 ) & varictate 
floridiora funt in pifturis novis pleraque , quam in veteribus ^ qua tamen, 
ctiamfi primo afpcftu nos ccpemnt , diutius non deleftant ; cum iidem nos 
in antiquis tabulis illo ipfo horrido, obfoletoque teneamur . Qjianto molfio- 
res funt , & delicatiores in cantu flexiones , & falfac^ vocula? , quam certar 
& fcverx ? quibus tamen non modo aufteri , fed , fi fieplus fiunt ^ multitu. 
do ipfa rcclamat. Licet hoc vidcre in rellquis fenfibus . Unguentis mfnu^ 
diu nos dcleaari^ fumma & accrrima fuavitate conditis , quam his modc* 
ratis : & magis laudari quod terram ,. quaro quod crocum (4i) olere vi- 
deatur. In ipfb taftu effe modum & mollitudinis & tevitatis . Qum etiam 
guftatus , qui eft fenfus ex omnibus maxime voluptarius , quiquc dulcitudi- 
ne prxter cacteros (enfuscommovetur^ quam cito id, quod valde dulce cft^ 
afpernaturac refpuit.^ Quis potlone uti, aut cibo dulci diutius poteft? cum 
utroque in genere ea^ quac leviter fenfum voluptate moveant , facillime fu- 
giant fatietatem . Sic omnibus in rebus , voluptatibus maximis faftidium fi- 
nitimum eft: quo hoc minus in oratlone mlremur.; tn qua vel ex poeds ^ 
vel ex oratoribus poiTumus judicare , conclnnam , diftmaam , ornatam , fe- 
ftivam y fine intermiffione , fine ( * ) rcprehenfione > fine varletate , quamvis 

cla- 



.(46) DsfficiU inim di^n ifi > d*^«> Nen 
hic ntio redditur, quarc Cralsuni aliud hor- 
tabantur juvenum in^enia & accates; fed haec 
fententia pendet ab ifta .- Ginus igifur dian- 
di efl iligindum , quod maximi timut as , 
dccm Nempe habes rationem » cur latietas in 
deledatione vitands fit « Sic igitur ope pa- 
renthefeos fententiam reditui : Sid itiam fi^ 
m fatittati deleSiet > ( n»n inim u me — ' d* 
^tatesi ) difficili enim diSu ifi Scc, Eodem 
ctiani raodo^anutius hunc locum impreffit. 
Pearcius , 

i^7) §luanto colorum pulchritudim ") E- 
xemplis , quod dixerat , iiiuftrat. De vario 
genere pidurap, iingulnrumque generum pro- 
prietate , fuperius dixic . Pi^hzra vetus, etfi 
rudis, nec ita florida, ipfa tamen antiquitate 
deledat • Codem pa^o ia mufica , voz ad 
fuavitatem infrada & inflexai fi nimiuffl ite- 
YetQr,di(plicet. JPitavius^ 



( a8 > Magis laudari quoi terram , quam 
quod crocum > Alit aram , pro torram hic 
Jegunt , fcd perperam. Juvat Pliniilocumcum 
hoc confcrre , qui ci lucero praBferat . feitur 
lib. XVIII. cap^ %. Certe, inquit, deero, lux 
do&rinarum altora, Melior», inquit, unguoi- 
ta lunc quar tcrram , quam qua? crocum n* 
piunc . Hoc onim maluit dixiffe , fuam r e- 
dolent . Ita efi profeSo ; HIm erit optima , qua 
unguenta fapiat, §luod fiadmomndi fumus , 
qualis fit terra odor iiU qui quaritur > con- 
tingit fApi itiam quiifanto ia fuh occafum 
folis , in quB loco arcus cctlefiis dijiarit ca^ 
pitafua: d» tum a ficcitaii antinua im^ 
maduit imhi : tunc imitttt illum fuum hu^ 
litum divinum ix foli conaptum , cui com^ 
parari fuavitss nuUa foffit . Pctav, Tuetur 
hanc eandem leftionera xn fuis riotis & cmcn- 
dat. ad Plin. lib«xiii. n. 6. Harduinus. 

C*3 Kepehenfiom) Lamb, riJ}irM$om^ 



Digitized by 



Google 



L 1 BE R T E RT IV S. 2^5 

ckrls fit coloribus pi&a vel poeiis vel oratio , non poffe in deleftatione eA 
fe diaturna . Atque eo citius in oratoris » aut in poetse cincinnis ac fuco of- 
fenditur ^ ^uod fenfus in nimia voluptate oatura , non mpte fatiantur 
(49;: in icriptis £c in dlAis non aurium rQluoi ^ fed animi judicio etiam 
magis, infucata vitia nofcuntur« 

XX VL Quare , bene , & praclare ( 50) , quamvis nobis faB;pe dicatur ; 
hellcy & feftive^ nimium fsepe nolo. Quanguam illa ipfa exclamatio , l^on 
foteft melius^ (it velim crebra: fed habeat tamen ^illa in dicendo admiratio 
ae fummalaus umbram aliquam &receirum, c[uo magis id, ^uod erit illu<> 
jninatum ^ exiUre , atque «minere videatur^ 

Nun^uam agit hunc verfum JLofcius eo geihi, <[uo poteil, 

2Iam fapiens vir/uti bonorem fr^mium ^ haud frad^m petit : 

led ab)icit prorius, ut in prozimosi 

'Ecfuid ^ideoi ferro feftus foffidet fedes faCfus^ 

In- 



C 49 ) Stnjus in nimm voluftate nacura , 
non mente fatkntur ) Illum ^ qui fatiatur men- 
te aut natura , naturi aut mens iatiat z ntcpt 
cnim alio fenfii » vox fatiatur cum abiativo 
inteiiigi poteil: fed non hoc voiuit Cicero; 
jramo aiiud longe diverlum voluit « 4}uod fi 
intellifere ponimus mwu ftuiuri , quid , 
quzfo^ eil natnra fatiari ? Lambinus hanc la- 
bem vulgatc iedionis vidit « 6c iic corrigere 
volutt 9 ^uod fenfu i» nimia voiMptato nstu^ 
ra , non mente , fatiatur ■: ubi naturu eft no- 
minativi cafus • Sed manet interim eadem vi- 
tio^ Joctitto minto Sc fenfu Jat$arii 6c nec 
fententia latis numerola videtor , nec ordo 
•verborum eiegans confervatur • ReAat etiam 
hoc vitiomy 8c in vuigata^ 5c in Larabini 
iedtone , t|Uod hxc verba 9n nhnia wolupta" 
ti nirais 4inive:^a funt , & de omnimoda vo- 
luptate dicuntur: fed Cicero de uno folo ge- 
nere 'volnptatuiii nunc loquitur , fc. earum , 
quar ex fenfibus oriuntur • Opus igitur efse 
emendatione , ut opinor > leaor htebitur , 
ietttenti«iiique kviori , quani iiia Lambini , 
tBUtatione.4 fic foriitan rellituet : §luod fen^ 
fus in nimia voluftate natur2 , non mentes 
jatiunturs in fcriftis di^indiBis, nonaurium 
j^wuao I Joa anttnt ^ua^css otiant Ttsagts p injss^ 
aata vitia nofcuntur * Id eft: in guibitu^ «u- 
ditu t reliqttilque voJiiptacibtts > qujs a natun 
siobis fttnt datie , fi nimiae fiitt , non mentes 

fiuilantkmi , «ut audiemium , ^6, fenfus fbii 
atiantnr: in iis iuitem voiupcatibus , quae ex 
arte proficilcuntur » ut in poefi & oratione , 
a nihil varietatis habeant , ifiud nimiz fimi* 
litudinis vitium nofcitur non folum auriumi 
led etiam magis animi ^dicip • Voluftas thh, 



.4ura eft voluptas m natura data. Sic nofter 
de Fin. iib, v. §luod in pueritia facillimtft 
arkitrentur -nnnrje voiuptatem piffe <ogn<fce-' 
re. Sic iib. \u At Ora^ c. ^4. iiaturje hoiu 
tndem funt , ^ua in r» ii* dtcuntur naturt 
data homin^s. Faciilime aurem uitima liter« 
vocis montos a fequenti t abforben potuic • 
JPearciuSm 

< 50 ) Quare "benc cJ» pracclare > Solebanc 
iion modo in fchoiis auaitores» fed in foio 
populus oratoribus ^clamare « cum aliouid im» 
penfius piaceret : Atque has erant accTamatio- 
nes ufitatx^ hene , fraclare 1 Mla , fe/tivt , 
auge y cujttfmodi tlienatioiwm infaniara re- 
prchcndrt t>erfius , Satir. u 47. & Piurar- 
chus, Tradatu de audicndo. Atque eo etiani 
morbus ifte pervafit , ut nonnuiios faborna- 
tos homines haberent , qui in exciamando ca?- 
teris praeirent. Hinc natum fortaflle, ut Gras- 
<i ^etvfid^Hv , quod eft admfrari, pro eo 
quod eft difcipuium efse & auditorem» fum&- 
rent, iit cft ^pud Hefychium. Ceterumhunc 
locum ita accipit Strebaeus , quafi hne % fra^ 
clare , Cc helle ac feftive ad idem exclamatio- 
nis Sc admirationis genus pertineant • £xifti« 
mo tomen duo iila tUt senera ac di ver(a ex- 
claraandi >! tK cum alia fit orationis commen^ 
datio , ex eo quod apta fit , 8c artificiofa , Sc 
accommodata rebus , ex quo kene (k fraelare 
ezciamari foieat , id in ea deberet efse fre- 
quenti(fimum> aiia vcro cum fit iaus ex ni- 
tore ac iepore , quae lumina dicuntur , hoc 
eft , infignior «yiidam ac fucatior ornatus , ut 
propterea Mle ac feftive acclametur 5 non- 
nunquam quidem ent iftud alpergeoduoi 9 f^d 
pa^itti 0c rniw* ifetavim* 



Digitized by 



Google 



1^6 D E R jfT O R E 

incidat, ftdfpiciat, admiretur, llupefcat. Quid itie alter? 

Quid petam fnejidii 
quam leniter.^ quam remiffe/' quam non aauofe? Inftat enim, 

patefj patria^ o Priami d$musl 

in quo tanta commoveri aftio non poffet, fi effet confumpta fuperiore nu»* 
tu , & exhaufta . Neque id aftores prius viderunt , <iuam ipfi poetz , <iuam 
denique illi etiam, qui fecerunt raodos , a quibus utriique fummittitur ali- 
quid, deinde augistur, extenuatur, inflatur, variatur, dittinguitur. 

Ita fit nobis igitur ot-natus & fuavis orator , ( nec tamen poteft alitcr 
effe ) ut fuavitatem habeat aufteram & folidam , non dulcem atque deco- 
ftam. Nam ipfa ad omandum praecepta qux dantur , ejufmodi funt, ut «i 
quamvis vitiofiffimus orator explicare poffit . Quare , ut ante dixi , primum 
filva rerum, ac fententiarum comparanda eft: qua de parte dixit Antonius . 
Kxc formanda filo iplb & genere orationis , iiluminanda verbis , varianda 
fententiis • Summa autem laus eloquentise eft , amplificare rem ornanda : 
quod valet non iblum ad augendum aliquid & tollendum altius , dicendo , 
fed etiam ad extenuandum atque abjiciendum. 

XXVIL Id defideratur omnibus iis in locis , quos ad fidem orationis fa- 
ciendam adhiberi dixit Antonius , vel cum explanamus aliquid , vel cum 
conciliamus animos, vel cum concitamus. Sed in boc, quod poftremum di- 
xi, amplificatio poteft plurimum : eaque una laus oratoris eft , & propria 
maxime* Etiam ma)or eft illa exercitatio, quam extremo iermone inftruxit 
Antonius, ( primo rejiciebat ) laudandi & vituperandi • Nihil eft enim ad 
exaggerandam & amplificandam oratiohem accommodatius, quam utrumque 
korum cumnlatiilime facere poffe . Confequentur etiam illi loci ( 51 ) , qui 
quanquam proprii caufarum , & inh2erentes in earum nervis efle dcbent , 
tamen, quia de univerfa re tra£lari folent, communes a veteribus nominati 
iunt: quorum partim habent vitiorum & peccatorum acrem quandam cum 
amplificatione incufationem , aut querelam , contra quam dici nihil folet , 
nec poteft ; ut in depeculatorem , in proditorem, in parricidam: quibusuti, 
confirmatis crimlnibus, oportet: aliter enim }ejuni funt atque inanes . A/ii 
autem habent deprecationem , aut miferationem • Alii vero ancipites di/puta- 

tio- 



^ (yi) Ccnfequcntur etiMt illi Uci ) UAim pefnms fint. Alii , deprecJitionis aut mifcrar 

Jocorum communium commendat . Erant hi tionis excjtanda! rstioncm continent . Tcr- 

communes Iocj fententia: quatdam , (iveproro- tium gcnus habet carum qusihonum trador. 

P5"*'p". *''5y™^»torum vcl difputationum va- tionem, quje utramque in portcm difpiitando 

rij$ lcilicct dc rebus inftitutarum 5c gcncrali- trahuntur, ut funt dc viraite , dc juliitia , 

bus , cujufmodi tria gencra dillinguu . Alii caeterifque jd genus rcbus inHitutas difput*- 

enim loci Jnfc(aationc$ criminum quorundam tioncs* Idfm^ 
contiacbant , dc quibus ncmo duSitat quia 



Digitized by 



Google 



L I B E H T E RT I U S. 157 

tfonts, in quibus de univerfo gencre in utramque partem differi copiofe li* 
cet: quae exercitatio uunc propria duarum phiiofophiarum fSi), de quibus 
ante dixi , putatur : apud antiquos erat eorum , a quibus omnis de rebus 
forenfihus dicendi ratio & copia petebatur . De virtute enim , de officio , 
de zquo Sc bono, de dignitate, honore, utilitate, ignominia , prxmio, pce- 
na, fimilibufque de rebus , in utramque partem dicendi animos & vim &* 
arteui. habere debemus. Sed, quoniaui de noftra poffeflione depuUi , in par- 
vo, & eo litigiofoy praediolo reliai fumus , & aliorum patroni , noftra te-« 
nere , tuerique non potuimus : ab iis , ( quod indigniffimum eft ) qui in 
noftrura patrimonium irruperunt , quod opus ett nobis mutuemur. 

XXVIir. Dicunt igitur nunc quidem illi , qui ex particula parva urbis 
(55) ac loci , nomen habent , & peripatetici philofophi, aut Academici 
nominantur; olira autera , propter eximiam rerum maximarum fcientiam, 
a Greecis politici philofophi appellati , univerfarum rerum publicarum no- 
mine vocabantur ; omnem civilem orationem in horurar alterutro genere 
verfari, aut definita controverfia certis temporibus ac reis, hoc modo, Pla- 
ceatne a Carthaginenfibus. captivos noftros , redditis fuis , recuperari: aut 
infinite de univerfo genere quscrentis , Quid omnino de captivo ttatuendum 
ac fenti.ndum fit . Atque horum fuperius illud genus , caufam , aut con- 
troveriiara appellant , eamque tribus, llte, aut deliberatione , aut laudatio- 
ne definiunt : hsec autem altera quaeftio infinita , & qnafi propofita, con- 
fultatio nominatur. Atque h^ftenus loquuntur. 

Etiam hac ( 54 ) inilituendo diviiione utuntur, fed ita, non ut jure aut 
judicio, (*) ut denique recuperare amiffam poffeffionem , fcd ut ex )ure 
civili , furculo defringendo ( S5 ) , ufurpare videantur. Nam illuJ alterum 
Tonu L K k ge- 



e 



C fi ) Nunc proprifi dttarHm philofcph. ) 
QiiafnctTii ligniHcet, planum clt & taciie ; l^e- 
ripatcncos "cnim & Academicos innuit. Idem, 

C J ? ) FartJcttU pmrvA urbis ) E Lyceo fci- 
licet , quod gyinnaiium , Arhenis celeherri- 
muin « dicebatur quoque 'irfec vafTO; , obambu- 
latio , quod inter dcambuJandiim inde nomi- 
nati Penpatctiti philofo^-harenrur . Acadc- 
mia , gymnalium ahud Athcnis , ab Acndemo 
Athenicnd nomen* habuifse iradit Plutarchus 
in Thefeo. Prtijhus, 

C J4 ) Atquc hacicntis loqutintttr . Etiam 
hac) Omitto, loqnuntHr: uc fcnfus lit, At- 
que hact^'nH5 eti.xm hac inliittiendo divtftone 
utnntttr , fcilicec rhjtores , etii m eorum pro- 
vinciam inv.iferinc philofophi. Murettis • 

C*) V^ deniq/te) Lamb. aut,yi denique re- 

cuperare» 1 -i r l 

C55) Sttrctih dcfringendo') Ita philolopnos 
iilos de rheioTica traderc aliquid docet , ut 
non fibi penitus ilJam vindicent , nequc in 
csm tanqupm pof-jeflionem mmus injiciant , 
fcd de ea etiamnum contendentcs imaginaria 
viindcatione ufurpent in exigua aliqua parte. 
Olira cnim pctltor pofscfiorcm uaa cum prasr- 



torc in rem pra:fcntem duccba; unde adver- 
farium manu prchendens , rem , de (Jua erat 
contcntio, fibi vindicabatj quod fnanum con* 
ferere appeJIabint. Pofteaquam vero propnga- 
tis Itali.e finibus', pi\X'tores negotiis occupaii 
proficifci ad iongtnquas res ghivabnniur, !»»• 
ilitutum eft ut iitigantes non apud pr^toici 
manuni confererent, fed ex )ute , id eft, ex 
co loco ubi jus reddeb.tur , manum confer'* 
tum vocarent , id eft alter , alterum ad ma- 
num confercndam in rcm de qua agcretur , 
vocaret ,* atque profc«fti fimul in agrum dc 
qao litigsbatur , terrae aliquid cx co , uti 
unam glebam , in jus sn urbem ad practorem 
deferrent , & in ca glcba , tAnquam in toto 
agro , vindicarent. Nonnunquam & furcjlura 
ex arbore detradum tcrcb:nt . Mnlta dc eo 
ritu Bnfsonius iii Formulis . Itnque fimilitu- 
do Ciceroniana hxc eft . Qiio illi modo ii- 
tignntes in partc ag-i cxlgua hxrent , ncc 
dum totum obtinucrunt > fic philofoplios # 
dum pcucula quxdam delib.int cx rhctoricis , 
nori Vcterem pof»e(fioncm cx toto uUirparc , 
quafi poftliminio , fcd particulam lilms quafi 
adhuc aiicuae rci ariripcrc ret.ivi:is. 



Digitized by 



Google 



258 DE0R\j4T0RE 

genus, quod eft temporibus , locis , reis definitum, obtinet, atque idipfunt 
lacinia (5^). Nunc enim apud Philonem, quem in Academla maxime vi- 
gere audio , etiam liarum jam caufarum cognitio , cxercitatioque ccle- 
bratur . Alterum vero tantummodo in prima arte tradenda nominant , 
& oratoris efle dicunt : fcd neque vim , neque naturam ejus , nec par* 
tes , nec genera proponunt ; ut practeriri omnino fuerit fatius , quam 
attentatum dcferi . Nunc enim inopia reticere intelliguntur , tum judicia 
viderentur . 

XXIX. Omnis igitur res candem habet naturam ambigendi , dc ^ua qux^ 
ri & difceptari poteft, fivc in infinitis confultationibus difceptatur , five in 
iis caufis, <{ux in civitate, & in forcnfi difceptacione verfantur .* nequc eil 
ulla, quas non aut ad cognolccndi, aut ad agendi vim rationcm<iue rcfera* 
tur. Nam aut ipfa cognitio rei , fcicntiaque perquiritur, ut, Virtus fuam- 
ne propter dignitatem , an propter fruftus aliquos cxpetatur : aut agendi 
confilium exquiritur, ut , Sitne fapienti capeffenda refpublica. Cognitionis 
autem tres modi , con)e6lura ,^ definicio , &, ut ica dicam, coniecutio. 
Nam, quid in re fit, conjcftura* ijuxricur: ut illud, Sitne in humano ge- 
nere fapientia. Quam autem vim quxcjuc res habeat, definitio cxplicat .* ut^ 
fi quxratur , quid fit fapientia . Conlecutio; autem traftacur ^ cum , <iulJ 
quamque rem fequatur , inquiritur ; ut illud , Sitne ali^uando mentiri boni 
viri. 

Redeunt rurfus ad conjefturam , eamque in quatuor genera di/pertiunt • 
Nam aut quid fit , ^uxritur , hoc modo : Naturane fit )as inter homines , 
an opinionibus. Aut, quac fit origo cujufquc rei: ut , quod fit initium le- 
gum, aut rerum publicarum. Aut caufa & racio: uc, fi quasratur cur do» 
£li(rimi homines de niaximis rebus dilTcntiant, Aut de immutacione: ut, fi 
difputecur , num interirc virtus in homine , aut num in vitium poflit coa<» 
verti . 

Definitionis autem funt difceptationes , ut, cum quxritur (S7) quid iit 
communi mente quafi imprcfium fit : ut, fi difTcratur, idne fit jus, quod 
maxjmac parti fic ucile. Aut, cum quid cujufque fit proprium, exquiritur .• 
uc ornate dicere , propriumne fic oracoris , an id eciam aliquis przterea 
poffic. Aut, cum res diftribuitur in partes-: ut, fi quaeratur , quot fint ge- 
nera rerum expetendarum ; ut, fintne tria , corporis, animi, cxtcrnarum- 

quc 



(y6) JUcinia ) Lacinia aliquid cenere vtl 
obtJncrc, idcm valet, ac rcm nonnifi Icvitcr 
tencrc • Phraiis cadcm in Plauti Afin, 3. 2. 
41. Pearcius, 

( J7) Vt cum quAritur ) Mutavi vulgatum 
ui m aut , qua cxemplum non fubjicitur , 
Ud ipecics quasdamdefiniiionis. Quatuor cjus 
funt fpccics. Prima eft, cum quarritur , quid 
in communi mentc quafi impreUum fit, quam 
Ciccro in Topicis vocat nouoncm , & cjus 



ipccici excmplum cft, Idneefi fus , quod mm^ 
xim^ parti fit utilei Sccunda cft, cum, quid 
cujufquc fit proprium , cxquiritur : quod Ci- 
cero in Topicis vocat proprictatcm . Tertia ,* 
cum rcs diftribuitur m partcs : quod rocat 
divifionem. (^arca, cum qu2 forma 5t quafi 
naturalis nota cujufqoc fit, dcfcribitur: quam 
vocat defcriptionem . Vidcs igitur , Leaor, 
aut legendum cfse i quod prarponicur tribus 
poftrcmis fpccicbus. Xdem. 



Digitized by 



Google 



LI B E R T E RT lU S. t^p 

qve rcrum . Aut, cum, ^ux forraa ( 58 ) , & quafi naturali5 nota cujuA 
que fit ^ defcribitur: ut, fi quacratur avari fpecies, feditiofi, gloriofi*. 

Confecutionis autem duo prima quxftionum genera ponantur. Nam aut 
fimplex eft difceptatio , ut , fi differatur , Expetendane fit gloria , aut ex 
comparatione , Laus , an divitiae magis expetendac fint . Simplicium autem 
funt tres modi: de expetendis fugiendifve rebus., ut, Expetendine , honores 
£nt ^ num fugienda paupertas : de xquo aut ioiquo , iEquumne fit ulcifi:i 
iniurias etiam propinquorum ; de honefto aut turpi , ut hoc , Sltne hone- 
fium, gloris caufa mortem obire • Coipparationis autem duo funt modi . 
Unus, cum, idemne fit, an aliquid interfit, quaeritur: ut metuerc , & w- 
reYii ut rex , & tyrannus : ut affentator , & amicu/ , Alter, cum, quid 
praeftet aliud alU, quaeritur: ut illud, Optimine cujufque fapientes, an po 
pulari laude ducantur , Atque ex quidem diiceptationes , qnx ad cognltio- 
nem referuntur, fic fere a do£tifCmis hominibus defcribuntur* 

XXX. Quae vero referuntur ad agendum, aut in officii difceptatione ver- 
fantur, quo in geoere , quid redum faciendumque fit , quxritur; cui loco 
omnis virtutum vitiorumeft filva fubje£la: aut in animorum aliqua permo- 
tione aut gignenda , aut fedanda , tollendave traAantur . Huic generi fubje- 
Q:x funt cohortationes , objurgationes , confolationes , mi/erationes , omnifque 
ad omnem animi motum & impulfia^ &, fi ita res ftret , mitigatio. 

Explicatis igitur his generibus ac modis dlfceptationum omnium , nihil 
Ane ad rem pertinet, fi qua in re diicrepavit ab Antonii divifione noftra 
partitio. Eadem enim funt membra in utrifque difputationibus , fed paulo 
fecus a me, atque ab illo, partita ac diftributa r Nunc ad reliqua progre- 
diar , meque ad meum munus penfumque revocabor Nam ex iJlis locis , 
quos expofuit Antonius , onania funt ad quxque genera quaeftionum argu- 
menta fumenda : ied aliis generibus alii loci magis erunt apti ; de quo 
non tam quia longum eft , quam quia perfpicuum , dici nihil eft ne- 
ceffe» 

OrnatiiCmse funt igitur orationes ex^ qua^ latiffime vagantur , & a pri- 
vat^ ac fingulari controverfia fe ad univerfi generis vim explicandam con- 
ferunt & convertunt, ut ii , qui.audiant , natura,. & genere, & unirerft 
re cognlta ,. de fingulis reis ,. & criminibus ., & litibus fiatuere pofsint » 
Hanc ad confuetudinem . exercitationis vos , adolefcentes , eft cohortatus 
Antonjus , atque a minutis anguftifque concertationibus ad omnem vim , 
varietaremque vos differendi traducendos putavit; Quare non eft paucorum 
libellorum hoc. munus , ut ii , qui fcripf^runt de dicendi ratione, arbitratl 
funt , neque Tufculani , atque hujus ambulationis antemeridianac , aut no- 

K.k 2 ftrx 



J^^C 58> Aut, cum, quA formsy Notationcs, modi funt moralcf Thcophrafti charaftcrcs , 

fivc defcriptioncs morum indicat, quos cha- qax in oratione collocata ethopoejam fa- 

adcres Grxci vocant 5 quando res non fim- • ' -* '^"" — •'»"''"*^ - 

►lici definitionc aperitur, fcd per multipli- 

ii (igna & quafi veftigia czplicatur • Cujuf- 



Digitized by 



Google 



26a D E R jf T R E 

ftrac pomeridianaB' fefsionis . Non enim fblum acuen ia nobis , neque procu- 
denda lingua eft; fed onerandum, complendumque peftus maximarum re- 
rum & plurimarum fuavitate, cop.a, varietate. 

XXXL Noftra eft enim ( & modo nos oratores fumus , fi in civium di- 
lceptationibus , fi in periculis, fi in deliberationibus puolicis adhibendi au- 
ftores & principes fumus ) noftra eft , inquam , omnis iila prudentiae , do* 
ftrinaeque pofieisio, in quam homines, quafi caducam atque vacuam, abun* 
dantes otio, nobis occupatis, involaverunt; at<jue etiam aut irridentes ora- 
torem, ut ille in Gorgia Socrates , cavillantur , arUt aliquid de oratoris ar- 
te paucis prapcipiunt libellis , eofque rhtftonccs infcribunt : quali non ilU 
fuit prcpria rhetorum , quae ab iifJem de juftitia, de officio, de civitatibus- 
inftituendis & regendis, de omni vivendi, denique ctiam de naturae ratio- 
se dicuntor. Qux quoniam j-am aliunde non poffumus, fumenda funt no^ 
bis ab iis ipfis , a quibus expilati fumus , dummodo illa ad hanc civitem* 
fcientiam , qao pertineat , & quam intuentur , transferamus .• neque ( ut 
ante dixi ) omnem teranius in his difcendis rebus «tatem ^ ftd cum fontes 
viderimus , quos nifi qui celeritcr cognorit , nuiiquam cognofcet omnino , 
tum , quotiefcumque opus erit , ex iis. ta^num, quantum res petet, faaurie- 
mus. Nam neque tam eil acris acies in naturis hominum & ingeniis, ut 
res taiitas quilquam, nili r.Hnftratas, poflit videre: neque tanta tamen in» 
rebus obicuritas , ut eas. nou penitus acri vir ingenio cernat , fi modo ad« 
^exerit. 

In hoc igitur tanto tamque immenfo campo, cum liceat oratori vagarr 
libere , atque , ubicumque conftiterit , confiftere in fuo , facile fuppeditat 
gmnis afparatus., ornatuique dicendi. Rerum enim copia verborum. copiam 
gignit; & , fi eft honeftas. in rtbus ipfis , de quibus dicitur, exfittit ex rei 
jjatura quidam fplendor in veibis. Sit modo i«, qui dicet, aut fcribet, in- 
fiitutus liberaliter educatione dociirinaque puerili , & flagret ftudio, & a 
xjatura adju\retur, & in univerforum generum infinitis difceptationibus exer-* 
citatus, ornatifnmos fcriptores oratorefque ad cognoicendum imitandumque 
tegerit :. ne ille haud fane , quemadmodum verba flruat & illuminet , a 
magiftris iftis. requiret , Ita facile in rerum abundantia ad orationis orna* 
menta fine duce, natura ipfa., fi modo- eft exercitata, labetur. . 

XXXII. Hic Catulus. , Dii immortales, inquit, quantam rerum varieta- 
tem , quantam vim , quantam copiam, Crafle, complexuS' es^ qnanti/jue 
ex angufliis oratorem educere aufus es, & in majorum fuorum regno coU 
locare / Namque illos veteres- doftores ; auftorelijue dicendi nullura genus 
difputationis a fe alienunx putafle accepimus, foinperque efle in omni ora- 
tioojs. ratione vecfatos . Ex quibus Ekiis Hippias, cum Olympiam veniflet, 
maxima illa quinquennali celcbritate ludorum , gloriatus eft, cunfta pene 
audiente Graccia , nihil efle ulla in arte rerum omnium y quod ipfe nefci- 
ret.: ncc fiDlum has artes , quibus liberales doftcinae atque ingenuae conti- 
uerentur, geomttriam, muficam, literarum cognitionem, & poetarum, at- 
quc illa*, quaj de naturis rerum , quas de hominum moribus, quac de re- 
bus publicis dicerentur :. fed annulum, quem haberet , pallium , quo arni- 



Digitized by 



Google 



L 1 B E R T ERT lU S. 261 

ftiis , ibccos , quibus indutus effet, ie fua manu confecilTe» Scilicct nimls. 
hic quidem cft progreffus ; ftd ex eo iplb eft conjcftura facilis, quantura 
fibi illi ipfi oratores de praeclariffimis artibus appetierint, qui ne lordidiores 
quidem repudiarint • Quid de Prodico Chio? quid de Thrafymacho Chalce- 
donio, de Prbtagora Abderita kxjuar^ quorum unufqulfque plurimum tem- 
poribus illis , etiam de natura rerum , & differuit & fcripfit . Ipfe ilte 
Leontinus Gorgias , quo patrono ( ut Plato voluit ) philofopho fuccubuit 
•orator; qui aut non eft viftus unquam a Socrate , neque iermo ille Pla^ 
tonis verus eft ; aut, fi eft viftus , elnquentior videlicet fuit & difertior 
Socrates , & , ut tu appelUs , copiofior & melior orator : fed hic in iHo 
tpfb Platonis libro, de omni re, qua^cumque in diiceptationem quseftionem» 
que vocaretur , ie copiofiffime difturum efle profitetur : ifque princeps tx 
omnibus aufus eft in conventu pofcere , qua de re quifijue vellet audire 7 
cui tantus honos habitus eft a Grxcia , foli ut ex omnibus Delphis non 
inaurata ftatua f T9 ) , fed aurea ftatueretur . Atque ii , quos nominavi , 
multique prjpterea fummi dicendi doftores uno tempore fuerunt: ex quibu» 
intelligi poteft , ita ie rem haberc , ut tu , Craffe, dicis ; oratorifque no- 
men apud antiquos in Grxcia , ma}ore quadam vel copia , vel gloria flot* 
jtujffe • 

Quo quidem magis dubfto , tibine plus laudis , an Graecls vituperatTonis 
effe tribuendum ftatuam: cum tu , in alia lingua ac moribus natuS , occu- 
patifljma in civitate , vel privatorum negotiis pene omnibus , vel orbis tcr* 
tse procuratione , ac fummi imperii gubernatione diftrrftus , tantam vim re- 
Tum cognitionemque comprehenderis , eamque omnem cum ejus, qui confi- 
Ko & oratione in civitate valeat , fcienria atque exercitatione fociaris : illr 
nati in Iiteris , artientefque his ftudiis , otio vero diffluentcs , non modo- 
jiihil acquifierint , iid ne reliftom quidem , & traditum , & fuum confer- 
▼averint. 

XXXIII. Tum Craffus , Non in hac , inquit , una , Catule , re , fed m 
aliis etiam compluribus, diftributione partium ac feparatione, magnitudines 
funt artium diminutx. An tu exiftimas , cum effec Hippocrates ille Cous , 
fuiiTe tum alios medicos , qui morbis , alios qur vulneribus , allos qui ocu- 
lis (^) medercntur ? Num geometriam Eiiclide aut Archimedie , num mu- 
ficani Damone aut Ariftoxeno , num ipfas literas Ariftophane aut Callima- 
cho traftante, tam difcerptas fuiile ^ ut nemo gehus univerfum complefte- 
retur, atque ut alius aliam fibi partem, in qua elaboraret, feponeret? 
r Equidem laepe hoc audivi de patre & ibccro meo , noftros quoque ho^ 

mi- 



Cjo') Delph^s mn inanrJita ftatua^ Immo oratorU artis qudftus. Sed nihil hac in par- 

ron a Grxcis ered» illa llatua , fcd ab ipfo te iiiiei habeas PJinio • Prseftat & Ciccroni 

(ophifta fibi pofita, ii audiendus Plinius, qui credere, & Valerio lib. 8. cap. ij. & Paufa- 

hb. 52. cap. I. Homi/ium , inquit, primus (^ nix , qui tanicn non auream , fed inauratam 

aurtam ftatuam t^ foUdam G^rj^ias Leonti^ ciic ait , lib. x, Idem. 
nus Defphis in tetnplo ftbi pcjuit , feptungefi- C*) Oculis) Lamb. oculis , alios qui auri^ 



ma circtter cl^mpiadi : tantus erat docenda hut mederentur .. 



Digitized by 



Google 



26% DEOKATORE 

mines, qui excellere fikpiencix gloria vellent, omnia, quas quidem tum hxc 
civitas noffct , folitos effe compleili * Memineraut illi 9%:<. JEXwxm ^ M. vero 
Manlium nos etiam vidimus traf^rerfa ambulantem foro.- quod erat infigne^ 
eum , qui id faceret , facere civibus oranibus confilii fui copiam : ad quos 
olim & ita ambulantes , & in folio fcdentes domi ^ fic adibatur , non fo- 
lum. ut de. jure civili ad eos , verum etiam de filia collocanda , de fundo 
eraendo , de agro colendo , de omni denique aut officio aut negotio refer* 
retur • Ha?c fuit P. Crafli illius veteris , hxc T. Coruncanii , hxc proavi ^ 
generi mei , Scipionis , prudentiffimi horainis , lapientia , qui omnes pontili- 
ces raaximi fuerunt , ut ad eos de omnibus divinis atque humanis rebus 
referretur: iideraque & in fenatu , & apud populura , & in caufis amico« 
rum , & militiae confilium fuum fidemcjue prifftabant . Quid enim M.Ca- 
toni , prceter hanc poIitiiSmam do£lrinam tranfmarinam atque adveatitiam , 
defuit ? Num , quia jus civile didicerat , caufas non dicebat l aut quia po* 
terat dicere, juris fcientiam negligebat? at utroque in genere & laboravit, 
& pracftitit . Num propter hanc ex privatorum negotiis coUe&am gratiam 
tardior in repubiica capeffenda fuit ? nemo apud populum fortior , nemo- 
melior fenator .* idem. facile optimus imperator :. denique nihil in hac civi- 
tate temporibus illis fciri difcive potuit , quod ille non cum inveftigarit & 
fcierit, tum etiam confcripferit ^ 

Nunc contra plerique ad honores adipifcendos , & ad rempublicam ge- 
rcndam nudi veniunt atque Inermes ; nulla cognitione rerum, nulla fcien-*^ 
tia ornati . Sin aliquis excellit unus e multis , effert k , fi unum aliquid 
affert, ut bcllicam virtutem, aut ufum aliquem militarem ; qua? fane nunc 
quideA obfoleverunt ; aut juris fcientiam , ne e)us quidem univerfi : nanx 
pontificium ,. quod eft conjundtum , nemo difcit ; aut eloquentiam , quam 
in ciamore & in verborum curf^ pofitam putaiit .* omnium vero bona- 
rum aYtium , denique virtutum ipfarum focietatem. cognationemque non 
norunt . 

XXXIV. Sed , ut ad Graecos referam oratibnem , ( quibus carere in hoc 
quidem fermonis genere non poffumus : nam ut virtutis a noftris , fic do- 
ftrinsB funt ab illis exempla repetendaj feptem fuiffe dicuntar uno tempo- 
rc, qui fapientes & haberentur & vocarentur. Hi omnes, praster Milefium 
Thalem , civiratibus fuis prapfuerunt . Quis doftior iifdcm illis temporibus , 
aut cujus eloquentia litcris inftruftior fuiffe traditur , quam Pififtrati ? qui 
primus Homeri libros , confufos antea, fic difpofuiffe dicitur , ut nunc ha* 
bemus. Non fuit ille quidem civibus fuis, utilis, fcd ita eloquentia floruit , 
ut literis doftrinaque praeftaret . Quid Pericles ? de cujus dicendi copia fic 
accepimus, ut , cum contra voluntatem Athenienfium loqueretur pro falute 
patria?, fevcrius tamen id ipfum , quod illie contra populares homines dice- 
ret , populare omnibus & jucundum videretur : cujus in labris veteres co» 
mici , etiam cum iIH maledicerent ., (quod tum Athenis fieri licebat) le- 
porem habitaise dixerunt ; tantamque in eo vim fuiffe , ut in eorum men- 
tibus , qui audiffent , quafi aculeos quofdam relinquerct . At hunc non 

(*) cla- 



Digitized by 



Google 



LI B ER T EKT IV S, iSi 

f ^ ) damatot aliquix zd clepfycfram (60) latrare docuerat , fed , ut ac- 
nepimus , Clazomenius ille Anazagoras , vir fummus in maximarum re- 
lam icieiitia . Itaque Uc doflrina , confilio , eloqaentia excellens , qua- 
draginta annofi ptcefuic AtheBis , & urbam*s ^ eodem tempore , & beilicis 
rebus^ 

Quid Critlas.^ quld Alcibiades.^ civitatibus fuis quidem non boni fed cer- 
xe do£i:i at^e eloquentes , nonne Socraticis erant difputationibus erudici ? 
Qiiis Dionem Syracufium do£brinis omnibus expolivit ? non Plato ? at(|ue 
eum idem ille non linguac iblum , verum etiam animl ac virtutis magi^ 
fter, ad liberaadam patriam impulic ^ inftruxlt, armavit, Alilfne igicur ar^ 
tibus hunc Dionem inftituit Ptato; aliis Ifocrates clariflimum virum Timo- 
theum^ Cononis, prseftaHtiflimi imperatoris ^ filium, fummum ipfum impe« 
ratorem, hominenaque doaiffimum.*' aut aliis Pythagor^us ille Lyfis Theba- 
Aum EpamlnoAdam ^ haud fcio an fummum virum unum omnis Gra^cias ? 
aut Xenophon Agerilaum ? aut Philolaum Archytas Tarentinus ? aut ipfe 
Pythagoras totam illam veterem Italii: Grasciam , quac «^uondam Magna 
vocitata eft? Equidem non arbitror. 

XXXV. Sic enim video , unam quandam omnlum rerum , <juac eflenc 
koniine crudito dignae , atque eo , qui in republica vellet excellere , fuiffQ 
doftrinam ^ quam qui accepiffenc , fi iidem ingenio ad pronunciandum va* 
luiflent , & fe ad dicendum quoque , non repugnante natura , dediiTenc , 
eloquentia pra?ftitjffe. Atque iple Ariftotiles , cum florere Ilbcratem nobili- 
cate difcipulorum videret , quod ipfe fuas difputationes a caufis foreiifibus 
& civililms ad inanem iermonis elegantiam tranftuliffet , mucavit repente 
totam formam prope difciplinx fuse ., verfumque quendam de Philo£teta 
^aulo fectts dixit . Ille enim turpe fibi ait ejfe tacere , cum barharos ; hia 



au- 



t*) Clamator^ Vid. Man. declamator. 
(60) Adclepfydram"^ Oratoribus ad caufas 
agendas certum tempus defini«batur per cle- 

gfydram , quo elapfo filere ntctjXh erati ^t- 
icque non raro quod ait Quintilianus lib. 
XII. c. 6« Laboratam congeftamque dierum 
me noBium fiudio aBionem aqua deficit . De 
forma cleplydra? atque ufu nonnulla fcitii ne- 
cefsaria ex antiquis fcriptoribus juvathic bre- 
viter exponere : prxfertimquc ex Ariftopha^ 
nis intcrprcte, i^Acbarn* verf. 695. d» V^ffP^ 
V. 95, ) H' xXi^JJp» dyyiiof ^ • • • Cleply- 
dra vas elt habens exiguum foramea in fun- 
do, quod in judicio plenum aqua ponebatur , 
ad quam oratores dicebant : hoc eft » tamdiu 
dicere poterant ac perorare > quamdiu aqua 
per anguftum foramcn fluebat • Apulejus lib. 
3. Metamorph. Prdc^is amplo boatu citatus 
accufator quidam fenior exfurgi , ^ ad di^ 
cendi fpatium vajculo quodam in viam coli 
graciltter fiftulato , ac per hoc guttatim de-* 



fiuo infufa aqua , populum fic adorat. Fal- 
fo fibi perfuadcret ai^quis, clenfydram noftris 
fuifse cfepfamraidiis fimilem , n«c cil , horo- 
logiis , ut quidam vocant, pulvcrariis , qui- 
bas (cilicet norarum intcrvalU partimur cf- 
fluxu arenae • Nam neque duobus ex vafculij 
veterum cleplydra conftabat , quorum ex al* 
tero aqua in altcrum per vices deflueret j fed 
uno tantum . Neque in eo aqua erat pcrpe- 
tuai fed quae eflfuia idcntidcm tranfmittcre- 
tu#, Cibjeao, ut opinor , vafe recepta; aut 
certe quac fingulis caufis nova atque appenfa 
transfunderctur . Eam publicus lidor appen- 
debatj qua? ubt omnis cffluxerat , moncbatuc 
orator «fsc deiinendum . Quod d fcrmonenf 
interrumperet cafu quopiam , aut aliquid de 
fcripto' recitafet , jubcbat pratconcm aquara fi- 
ftere * Apulcjus in Apolog. At tu, interea 
dum legis, aquamfufiine, IIpA iJJap X«>«^ 
ad aquam dicere , pcrinde eft , ac dicere ad 
clepfydram» Idem , 



Digitized by 



Google 



2^4 DEOR^TORE 

autem ( 6i ) cum Ifocratem faterctur dicere . Itaque ornavit &: illuftravfe 
doarinam illam omnem ; rerumcjue cognitionem cum orationis exercltatio* 
ne conjunxit. Neque vero hoc fugit fapientiflimum regem , Philippum, qui 
hunc Alexandro filio doftorem accierit , a quo eodem ille & agendi acci- 
peret prxcepta , & loquendi . 

Nunc five qui volet , eum philofophum , qui copiam nobis rerum , ora* 
tionifque tradat, per me appellet oratorem licet; five hunc oratorem , quem 
ego dico fapientiam junftam habere eloquentiae , philoibphum appellari ma- 
lit, non impediam: dummodo hoc conftet, neque infantiam ejus , qui rem 
noritjfed eam explicare dicendo non queat'; neque infcientiam illius , cui 
res non fiippetat , verba non defint , cffe laudandam : quorum fi alterun» 
£t optandum , malim e(juidem indifertam prudentiam ^ ^uam ftultitiam. lo« 
quacem. 

Sin quaerimus , quid unum cxcellat ex omnibus , dofto oratori palma 
danda eft. Qiiem fi patiuntur eundem elTe philofophum , fublata controver- 
fia eft. Sin ^os dis)ungent ; hoc erunt inferiores , cjuod in oratore perfeclo 
ineft illcTum cmnis /cientia , in philofophorum autem cognicione non coa'» 
tinuo ineft eloquentia : qux quamvis contemnatur ab eis , necefle eft ta- 
men aliquem cumulum illorum artibus afferre videatur • Hxc cum Craffus 
dixiflet, parumper & ipfe conticuit, & cxteris filentium fuit. 

XXXVI. Tura Cotta , Equidem , inquit , Crafle , non poffum queri , 
ijuod mihi videare aliud quiddam , & non id, quod fufceperis , difputaffe . 
PIus enim aliquanto attulifti , quam tibi effet tribucum a nobis ac denun- 
tiatum . Sed certe & ha? partes fuerunt tuac, de illuftranda orarione ut di- 
ceres, & eras ipfe jam ingreffus , atque in quatuor partes omnem oracio- 
nis laudem defcripicras : cumque de duabus primis nobis quidem fatis , 
fed, ut ipfe diceb.Ts, celeriter, exigueque dixifles , duas tibi reliquas fece- 
ras; quemadmodum primum ornate , deinde etiam apte diceremus . Quo 
cum ingreffus effes , repente te quafi quidam seftus ingenii tui procul a 
terra abripuit, atque in altum a confpedlu pene omnium abftraxit, omnem- 
quCj rerum fcientiam complexus , lion tu quidem eam nobis tradidifti , 
( neque enim fuit tam exigui temporis ) fed , apud hos quid profeceris , 
nefcio: me quidem in Academiam totum compulifti , In qua velim fit il- 
lud, quod fitpe pofuifti , ut non neceffe fit confumere «tatem , atque ut 
poffit is illa omnia cernere , qui tantummodo adfpexerit ; fed , etiam fi eft 

alU 



C60 Cum barbaros » hic autem , cJ»^. ) 
Verfus, ad qucm alliidit Cicero , exilat apud 
Qpinft. lib. 5. c i. 5c Diog. lacrtium in vi- 
ta Ariiloi'ilis. 

A\ayjiov cri(a7r»Vt iVexpaVnv S' f»v Xi>«v. 
Vcrfus autem ipfiiis Euripidis in Philodteta 
iic fe habet. 

AW^tP^" * cicdvoCv, fiap&'{H;Pi£^ Xi>«/. 
£x quo apparct , r.oa tMbaris C i'.t vul- 



go) fed harbaros legendum efscj quod & ipfe 
Cicero indicat, cum dicit in accul". cafu ifo-* 
CTAtcm : nempe fic expletur fcntentia , r/^aw 
barbsros pnteretur dicere . Hanc mcndam fae-. 
pe obfcrvarunt viri doclifiimi : nemo tamea 
adhuc harbaros in textum repofuit . Adde , 
quod Mf. Bal. Harl. i. & Joan. harharos rc* 
difijme exhibent. PearctHs • 



Digitized by 



Google 



L I B E R T E RT lU S. 2^5 

aliquanto fpiffius, auc fi ego fum tardior , profeao nunquam conquiefcam ^ 
neque.defatigabor ante , quam illorum ancipites vias rationef^ue & pro 
omnibus, & contra omnia difputandi, petcepero. 

Tum Carfar, Unum, inc[uit, me ex tuo fermone . maxime , Cra£fe, com^ 
movic y quod eum negafti , qui non cito quid didicidet , unquam omnino 
pofTe perdiicere ; ut mihi non fit dif&cile periclitari , & aut ftatim percipere 
ifta, quac tu verbis ad cxlum extulifti; aut, ii non potuerim ^ tempus non 
perdere, cum tamen his noftris poflim eflTe contentus. 

Hic Sulpicius, Ego vero, inquit , Cralfe , neque Ariftotelem iftum , nc- 
que Carneadem , nec philofophorum quemquam defidero : vei me licet exi« 
ftimes defperare pofTe ifta perdifcere, vel, id quod facio , contemnere. Mi« 
hi rerum forenfmm , & commuaium vulgaris bsec cognitio facis magna eft 
ad eam , quam fpefto , eloquentiam ; ex qua ipfa tamen permulta nefcio ; 
quas tum denique , cum caufa aliqua , qux a me dicenda eft ^ deiiderac , 
qua^ro. Ql^amobrem , nifi forte es )am defeflus , &, fi tibi non graves fu- 
mus , refer ad illa te , qux ad ipdus orationis laudem iplendoremque perti* 
t^enc : qnx ego ex te audire volui , non ut defperarem me elo^uentiam 
confequi poCfe, fed ut aliquid addifcerem. 

- XXXVIL Tum Craffus , Pervulgata res requrris , inqult , & tibi noa 
incognicas , Sulpici . Quis enim de ifto genere non docuic , non inftituit , 
non etiam fcriptum reliquit? Sed geram morem, & ea duntaxat, qux mU 
hi nota funt , breviter exponam tibi .* cenfebo tamen ad eos , c[ui audores 
& invencores funt harum fane minutarum rerum, revertendum. 

Omnis igitur oratio conficitur ex verbis : quorum primum nobis ratio 
fimpliciter videnda eft , deinde conjunfte . Nam eft quidam ornatus oratio- 
nis , qui ex fingulis verbis eft ; alius , qui ex continuatis , con)un£tif^ue 
conftat. Ergo utemur verbis aut iis , quac propria funt , & certa quali vo- 
cabula rerum, pene una nata cum rebus ipfis: aut iis, qusc transferuntur ^ 
Sc quafi alieno in loco collocancur : auc iis , ({ux novamus , & facimus 
ipfi . .... 

In propriis eft igitur verbis illa laus oratorisl, ut abje£ka atque obfoleta 
fugiat : le£lis atque illuftribus utatur , in quibus plenum quiddam & fo- 
nans inefle vidcatur . Sed in hoc verborum genere propriorum dele£lus efl 
quidam habendus , aique is aurium quodam judicio ponderandus : in quo 
confuetudo etiam bene loquendi valet plurimum . Etiam hoc , quod vulgo 
de oratoribus ab imperitis dici folet , Bonis ts verbis , aut aliquis non bo- 
nis ictitur , non arte aliqua perpenditur , fcd quodam quafi naturali ferfu 
judicatur : in.quo non magna laus eft vitare vitium , (quanquam Id eft 
magnum) verum hoc quafi folum quoddam atque fundamentum eft , ver- 
borum ufus & copia bonorum '. Sed , quid ipfe adificet ofator ^ & in quo 
adjungat artem , id effe a nobis quacrendum atque explicandum videtur. 

XXXVIII. Tria funt igitur in verbo fimpllci , quae orator afiferat ad lU 
luftraudam atque exornandam orationem ; aut inufitatum verbum , aut no* 
vatum , aut translatum ► 

Inufitata funt prifca fere ac vctufta, & ab ufu quotldiani fermonis )am- 
Tom. 1. L 1 ^5^ 



Digitized by 



Google 



i66 DEOJR^TORE 

diu intermiffa, quae funt poetarum licentlas liberiora ^ quam noftras* CeA ca« 
men raro habet etiam {6z) in oratione poeticum aliquod (6^) verbum 
dignitatem . Neque enim illud fugerim dicere , ut CoBlius ^ J^J^a tcmpeflate 
Twnus in Italutm vcniti nsc prokm^ aut fobolem^ aut effari ^ aut nuncupa^ 
ri: aut, ut tu ibles, Catule, non rebar^ aut opinabarx & alia multa, qui- 
bus loco pofitis, grandior atque amiquior oratio fkpe videri folet» 

Novantur autem verba , quae ab eo , qui dicit , ipfo gignuntur , ac fiunt r 
vel conjungendis verbis, ut haec, 

Tum pavor fapientiam mihi omnem exanimato expeSorat » 
Num non vis bujus me verfutiloquas malitias^ 
Videtis enim & verfutiloquas , & expeSorat , ex coniunftione fafta cffe vcr- 
ba, non nata. Vel faspe fine conjundione verba novantur , ut, ille fenius\ 
ut, Dii genitales\ ut, baccarum ubertate incurvefcere . 
. Tertius ille modus tranferendi verbi late patet , quem neceffius geauit 
inopia coafta, & anguftiis; poft autem deleftatio , jucunditaf^ue celebravit. 
Nam ut veftis frigoris depellendi caufa reperta primo , poft adhiberi ccept a 
cft ad ornatum etiam corporis & dignicatem : fic verbi translatio inftituta 
cft inopiae caufa , frequentata deleftationis • Nam gemmare vites , luxuriem 
ejfe in herbis , latas fegctes , etiam ruftici dicunt . Quod enim declarari vix 
verbo proprio poteft; id translato cum eft diftum, illuftrat id , quod intel-. 
ligi volumus, ejus rei, «juam alieno verbo pofuimus , fimilitudo. Ergo has 
translationes quafi mutuationes funt , cum , quod non habeas, aliunde fu- 
mas. IUas paulo audaciores, quae non inopiam indicant , fed orationi fplen- 
doris ali^uid arcefsunt • Quarum ego , quid vobis aut inveniendi rationem , 
aut genera ponam? 

XXXIX. SimiUtudinis eft ad verbum ( tf 4 ) unum contrafta brevitas 
quod verbum in alieno loco , tan^uam in fuo , pofitum , fi agnofcitur , de- 

le- 



(62) Sed tamen raro habet etiam &c. > 
jLeiendum efse , noft' rar» , aperce oftendunt 
ver^ illy. Sed tamen • Tum ea , etiam i» 
efoticftf '. Murcnis . Vor raro , cum adjcfta 
(uc hic) voce etiam , (ignificac, ali(jHand§ p 
mnnunquam: qao fenfu icerum Nofler idem 
adverbium ufurpac cap. f 1. Translatis uta- 
mur frequenter , interdum^ne faBis , raro 
autem etiam fervetufiis : & in ii&. 2. c. if . 
flerumque ex futuri , raro etiara ex infian" 
tis &c. Pearcius. 

C62 ) Pciticum aliquod ) Manifeftum efl: 
fingulas hujus loci partes rimanti , Ciceronem 
de folig inuficatis & prifcis verbis fermoncm 
liabere : fic , cum exempla proferac , num 
foetica verba afiert l Annon verba qu^edam , 
qua? poecis funt inaudita , adducit ? Opinabar , 
nuncufari , Sc alia nonnulla apud orstores 
invenienda funt , apud poetas nullum habent 
Jocum . Si hoc modo locum recudas,/f^ ta- 



men raro hahet etiam in oratione pcrvetu- 
ilum aliquod verhum dtgnitatem i idem hic 
dicec Cicero , quod in c. %i. mox didurus 
eft, ut translatis utamur frequenter , intr^- 
dumque faSis , raro autem ctiam peryetu- 
ftis. Adde, quod Qiindiil. Iib. 8. c. 5. dicit, 
Propriis dignitatem dat antiquicas : mox ad- 
dic , §lu£dam tamen adhuc vitera vetufta* 
te ipfa gratius nitenr ; quAd*m-etiam necef" 
fario interim fumuntur , nuticupare , O* ^iri • 
Idem • 

C64) Similitudinis efi ad verhum ) Meta- 
phoram quandam efse fimilitudinem docet 
Ariiloteles , Rhet. Iib. }• fed mccr ucramque 
nonnihil timen intereUe : nam cum de A- 
chillc loquens Horaerus dicic , ut leo Prop- 
list , 'fimilitudo eft i da dicat ico Profiliit t 
mctaphora . Petavius . Hic edidit JUmb. Trans* 
latio omnis» (imihtudinis &c. 



Digitized by 



Google 



L I B E R T E RT I U S. 267 

le£tat T il fimile hihii habct , repudiatur • Sed ea transfSsrri Ojportet , ^uafi 
aut clariorem faciunt rem ^ ut illa omnia: 

Inb^rrejeit mare^ 
Tenebra coniupUcantur ^ noSifque i3^ nintbum occaeat nigror^ 
Flamma inter nubcs corufcat , Cislum tonitru contremit^ 
Grando mifta imbri largifluo fubita prdecifitans cadity 
Undique omnes venti erumfunt^ favi exftftunt turbines^ 
Fervet iffftu pelagus^ 
Omnia fere , quo efsent clariora ,. traodatis' per fimilitudinem: verbis diStz 
runt.* aut quo fignificetur magis res tota, five fadi alicu)us, five confilii; 
ut ille, qui occultantem confulto , ne id , ^uod ageretur», inteiligi pofset ^, 
duobus translatis verbis fimilitudine ipfa indicat.*. 

Quanioquidem ifle circumveftit diSis , fepit fedulo ( tf J ) . 
Nonnunquam etiam brevitas transtatione conficitur, ut illud, Si tetum ma^- 
nu fugit. Imprudentia teli emiffi brevius propriis. verbis. exponL non potuit,. 
^uam efl uno fignificata translato* 

Atque hoc in genere perfarpe mihi admirandum videtur, quid fit,. quod 

omnes translatis & alienis magis deleftantur verbis,. quam propriis.& fuis.. 

XL, Nam fi res fuum nomen, & proprium vocabulum non habet , ut 

fes la navi (^5), ut nexum (^7), quod per libram agitur , uf in uxore 

divortium;. neceffitas cogit, quod non habeas, aliunde fumere: ftd in fuo* 

rum verboruni maxima copia, tamen homines. aliena multo magis, fi funt 

rationc, translata , deleftant . Id accidere credo , vel quod ingenii fpecimea 

cfl ^uoddam, tranfilire ante pedes pofita , & alia longe repetita fumere r 

vel quod is, ^iui audit , alio ducitur cogitatione , neque tamea aberrat j 

q^ua: maxima efl deleftatia : vel quod fingolis verbis. res , ac totum fimi- 

le conficitus i vel quod omnis translatio ; quae quidem fumma ratio» 

ne eft , ad fenfus ipfos admovetur , maxime oculorum , qui eft fen- 

fus acerrlmus ^ Nam & odor urbanHatis , & molUtudo bumanitatis , & 

murmur maris , & dulced^ orationis , funt dufta a caeteris fenfibiis . Illa 

vero oculorum multo acribra, quas- ponunt pene in confpeftu animi , quac^ 

cernere & videre non poffumus . Nihil eft enfm in rerum natura , cujus 

nos non in aliis rebus poHimus uti vocabulo & nomine .' Unde enim fimi* 

le duci poteft^ ( poteft autem ex omnibus ) indidem verbum- unum, quod 

L l z. fimi- 



( 65 > S^andoquidem ifle cireumvfftit &c. ) 
Crurerus conjecit lcgendum divifim is te : 
Ud ad fftnfum verboram pra^cedentium p2- 
lum at^endifse videtur : haec eaim de eodi- 
cuntur j qui confulto occuitat , no id quod ( ab 
ipfo ) agerotur , intelligi foffot . Undc ego 
refcnbendui». efse cenfeo is le , quae iedio & 
fenfui iatisfacit > & po(l verbum. cirtumvoftit 
fupplet acculativum cafum , quera Gruterus 
re^e vidit hic prorfus dcfuifse- Fetercius • 
-:r C66) Vt fes in naviy Pedcm innavi par* 



tem extremtrm vcli app>cllant Latini a»que ac 
Gra?ci i quas pars acutior & infcrior ad m^ 
vis Jatus reiigari folet • Alii vero funem elsc 
dicunc ,. quo vekm tenditur aut relaxatur « 
Virgilius ^n, f • S^©. Vna cmnes fecere /#- 
dem , id eA ,. vela tetenderunt • Catullus 4. 
lo. Sive utrumque Jupiter fimul fecundus 
iucidiffet in pedem • Petavius •• 

(67) W nexum) Quid (itnexum, fivcne- 
xus , cum ad jus civile pertinet ^ vide ad To^- 
pica ,. cap. f • Idem • 



Digitized by 



Google 



4^8 D E k ^T R E 

fimilitudinetn contlnec, translatuixi , lumen aSert oracionl • Quo m genere 
primum fugienda eft diiCmilttudo: 

Cneli ingentes fornices , 
Quamvis fphxram in fcenam (utdicicur) actulerit Ennius, tamen infphz* 
ra fornicis fimilitudo non poceft inelTe. 

...... Vive , XJhf^es , dum licet , 

Oculis fofiremum lumen radiatum {6S) rapc. 
Non dixit, cape-^ non, petei haberet enim mora.n fper^ntis diutius effe fe- 
& yi£lurum; fed rape • Hoc verbum eft ad id aptatum , ^uod ante dize- 
rat, dum licet. 

XLI. Deinde videndum cft, ne longe fimile fit diftum» Syrtim patrimo^ 
nii , fcopulum libentius dixerim ; Cbarybdim bonoruth , voraginem potius • 
Facilius enim ad ea , qua; vifa , quam ad illa , ^uae audita funt , mentis 
ocuH fcfuntur . £t, quoQiam hxc vel fumma laus eft verbi transferendt ^ 
ut fenfum feriac id, (juod^translatum fit, fugienda eft omnis turpitudo ea* 
rura rerum, ad quas eorum animos, qui audiunt, trahet fimilirudo . Nola 
morte dici Africani (^9) caftratam elfe rempuWicam . Nolo fiercus curi^e 
dici Glauciam. Quamvis fit fimile, tamen eft in utroque deformis cogita^ 
tio fimilitudinis. Nolo efle aut majus, quam* res poftulet, tempeftas comif-^ 
fationis : aut minus , comijfatio tempeftatis . Nolo efle verbum anguftius id ^ 
<juod translatum fit, quam fuifl*ct illud prop^rium ac fuum;. 

Hfiidnam eft ^ obfecro? quid te adiri abnutas ^ f 7® ) 
Melius. eflet, vetas ^ prohibes ^ abjterresi quoniam ille dixerat, 
lllico iftic j ne contagio mea bonis ^ umbrave obftt ^ 
Atque etiam , fi vereare ne paulo durior translatio efle videatu-r ^ mol- 
Jienda cil , * prapofito fGfpe verbo ; ut ^ fi olim M. Catone raortuo , pupil^ 
lum fenatum ciujs relidum digeret , paulo durius ; fin, ut ita dicam^ pu^ 
fillum^ alic[uanco mitius eft • Etenim verecunda debet efle translatio , ut 
deauda cfie in alieuum locum^ ooa irruiile ^ at^ue ut precario ^ non vi ^ 
venifle vidtatur» 

Modus aucem nullus eft florentior ia fuigulis verbTs , nec <|ui plus lu- 
minis afierat orationi • Nam illud, quod ex hoc genere profluit , non eft 
tn uno verbo translato ^ i^d. ex pluribus coatinuatis conneditur y vX aliud 
dicatur> aiiud intelligendum fit:: 

Keque me patiar iterum 

Ad unum fcopulum iy» telum claffem Acbivuny offendere * 

Ar- 

(68) Radiacum) Muretu» , Var. LeLt. xi. co Africaiium Joquitur ? Junioreni , opinor;: 

9» puut iegendum radiantts , quo nomiae Ib- ftd idque indttcor > qtiod aiterius tempore vi- 

Jem appeiiabant vetcres poctjc . ri muitj , hoc cft , infignci duces Roms fue- 

. C 6^ > NoU moftt dtci Africam ) Eadem runt , aec eius morte refpubiica evirari po- 

metaphorje vitia tanauam icopuios caveri opor- tuit : ac Africani alteriits tempore ferme du« 

tere monet Anibtelea., 5c fopiii(bm merito ces inftrenuA , avari » nihiii aomines. Vttt^ 

reprehendit , qui dicc^-et , non debere reii- viut . 

gioni efse, qua quilque vocc uteretiii y etiam (70) ^uidnam ifl ) Verfus ex Eflnii ft- 

ui re turpi , cum voces omncs eandem tur- bula , ut colligitur ez TuIcuL j[» cap* tx^ 
pitudinem ezprimant . Scd quemnam hoc iQ<- 



Digitized by 



Google 



LIB E R T E RT lU S. 269 

Atque iilud, 

Erras^ trrasi nam cxfultantcm tc ^ is* prdcfidcntcm tibi 

JLcprimcnt valida lcgum babcna ^ atquc impcrii^infiftcnt jugo, 
Sumpta re fimili, vcrba cjus rei propria deinceps in rem aliam (ut dixi) 
transffcruntur. 

XLII. Ell hoc magnum ornamentumorationis, in quo obfcuritas fugien- 
da eft. Etenim cx hoc genere iiunt ea, qusc dicuntur aenigraata . Non eft 
autem in rerbo modus hic , fed in oratione , id eft , in continuatione ver- 
borucn. Ne illa quidem tradu£lio atque immutatio In vetbo quandam fa- 
bricationem habet, fed in oratione, 

Africa tcrribili trcmit borrida tcrra tumultu. 
Pro Afris eft fumpta Africa. Neque faftum verbum eft, ut, 

Mare faxifragis undis: 
neque translatum, ut, Mollitur marc: fed ornandi caufa proprium proprio 
commutatum, 

Dcfinc^ Jioma y tuos bofics &, Tcfics funt campi magni ••#• 

Gravis eft modus in ornatu orationis , & fsepe fumendus : ex quo genere 
hafc , fant, Martcm bclli ejfc communcm ; Ccrcrcm pro frugibus j Libcrum 
appellare pro vino; Ncptunum pro mari; curiam pro fenatu ; campum pro 
comitiis,- togam pro pace; arma ac tcla pro bello. 

Quo item in genere & virtutes, & vitia pro ipfis , in quibus illa funt, 
appellantur.' Luxurics quam in domum irrupit: &, Quo avaritia penetra- 
vit: aut Pidcs valuit, Jufiitia confecit. Videtis profefto genus hoc totum, 
cum inflexo commutatoque verbo res eadem enuntiatur , ornatius : cui 
funt finitima illa minus ornata , fed tamen non ignoranda , cum intelligi 
volumus aliquid, aut cx parte totum , ut, pro acdificiis cum parictcs , aut 
tcRa dicimus: aut ex toto partem, ut, cum unam turmam, cquitatum po^ 
fuli Romani dicimus: aut ex uno plures, 

At Romanus bomo , tamen ctfi rcs bcnc gcfia cfi , 

Cordc fuo trcpidat : 
aut cum ex pluribus intelhgitur unum, 

Nos fumu* Romaniy qui fuimus antc Rudini ( 71 )•• 
aut quocumque modo non ut diftum cft, in eo genere intelligltur , ftd ut 
fenfum eft. 

XLIII. Abutimur fxpe etiam verbo non tam eleganter , quam in trans* 
fercndo: fed etiam li licentius, tamen interdum non impudenter : ut cum 
grandem orationcm pro magna, minutum animum pro parvo dicimus * Vc- 

rum 



C7O Nos fumu*} Noii dubitac lipfius lib. nius • Ergo qui bdtc fecerat , RuJium homt^ 

V. Left. cftp. i. quia hic fit Enni verfus fi- mm Enniuni majares ncftri in civitatem re-' 

bi data civitatc gratulantrs . Varia? funt Ic- ceferunt . Cicero pro Archia , cap. 10. Ut 

diones , Nes fumu*Romani, qui fuimus Ru* verfus conftet , pro fuimus Itgt fuvimui • 



tuli • Aliter RutiU'-, Redius Rudini a Ru- PruAcus» 
diis urbe Calabriasj ez qua oriundus fuitEn- 



Digitized by 



Google 



270 DEOR^TORE 

rum illa videtifne effe non verbi , fcd orationis , quac cx pluribus ^ ut ex* 
pofui , translationibus connexa funt } H«c autem , qux aut immutata efle 
dixi , aut aliter intelHgenda , ac diccrentur „ funt translata quodam modo . 
Ita fit, ut omnis fingulorum verborum virtus atque laustribus exfiftat ex 
his rebus, fi aut vetuftum verbum fit, quod tamen confuetudo ferre pof- 
fit; aut faftum vel conjunftione , vel novitate , in quo item eft auribus 
confuetudijiiquc parcendum; aut translatum , quod maxime tan^uam ltelli& 
quibufdam notat, & illuminat orationem.. 

Sequitur continuatio verborum , quac duas res maxime y collocationem 
primum , deinde modum quendam formamque defiderat . Collocationis eft 
componere & ftruere verba fic, utneve afper eorum concurfus ^ neve hiul- 
cus fit , fed quodam modo coagmentatus & levis . In quo lepide foceri 
mei perfona lufit is, qui elegantiffime id facere potuit, Lucilius. 
Qu^m lepide lexeis compojla ? ut tejferuU omnes ( 7* ) 
Arte pavimento (73), atque emblemate vermiculato. 
Quae cum. dixiffet in Albucium illudens, ne a me ^uidem abftinuit, 

Crajfum habeo generumy ne rbetoricotero* (74) tu Jis^ 
Quid ergo? ifte CrajTus, quoniam ejus abuteris nomine, quid efficit ? idem 
illud fcilicet, ut voluit ; & ego vellem melius aliquanto , quain Albucius ^ 
Verum in me quidem lufit ille , ut iblet • Sed cft tamen haec collocatio 
confervanda verbomm, de qua. loquor, quae junftam. orationem efficit, quis 
cohxrentem, qux (* ) lenem, quae aequabiliter fluentem . Id affequemini , 
fi verba extrema cum confuquentibus primis Ita jungetis , ut ne afpere 
concuirant, neve vaftius diducantur.. 

XLIV. Hanc diligentiam fubfequitur modus etiam & fbrma verborum ,. 
quod jam vereor ne huic Catulo videatur effe puerile .. Verfus enim vete- 
res. illi in hac foluta oratione propemodum , hoc eft , numeros quofdam ^. 
oobis effe adhibendcs putaverunt. Interfpirationis. ( 7T ) enim, non defati- 

gatio^ 



(71) ^am l^pide lexeis ccmpollA , o»f. ) 
Scnfus cit; lexcis , id cil, vcrbi TJia, o AU 
buti, lepide & clegrnter compol;\i consmcn- 
tataqiic funt in! oracionc, ut in pavimento , 
vcl in cmblcmate vermicularo omnes tcfseru- 
1j? funt trte compolitjc . Telscrula: funt la- 
pilli tut iatcres quadrnti , quibus xdium fo- 
ium coAcrnitur •. Opus teGcrulis aptc confer- 
tum » & cHigie rerum animaliumque diilin- 
ctura ,. cmblcma. vcrmiculatum vocatur.. 5/r^- 

( 73 ) Arte fnvimentQ ) \\\ vetcribus qui- 
bufdam Jibris , quos ego vidi , pro arte fcri. 
ptura cft endo , ut fit 1» r^ , qux- fcriptura 
perfpicuc exftat apud Hinium lib. xxxv. cap. 
2f.. ConHat autcra Lucilium Grjrcas voces 
Latinis vcrfibus non femel immifcuific . Ur- 
Jtnus, 

C74) Rbetericotero* ) Vox Grxca , pnweir 
XfiSrffio^, artis Khetoric* peritior^ 



C*) Lenem^ Lamb. Grm*.levem. 

{^7^^ Interfpirationis \ Sciiicctclaufulas, qua» 
vox infra occurrit , & hic fubintclligcnda 
cft. Intcrim vix dubito, quin in fcqucntibus 
aiiquid inflt vitii ; qmd enim voluit Qicero 
pcr voccs defatigntionis nofirA f a quo pcn- 
dent, ^ C ut gramnutici dicunt ) rcguntur ? 
an a uotis} at qua?namfunt nood, defatigatio^ 
nis ?. prorfus ncfcio .. Opinor cquidcm legen- 
diim efse , Interfpirationis enim, non dcfiti- 
gationc noftra, ne^ue librariorum notis , fed 
\:erborum' ^ fentensiarum modo , interpun" 
fiMs claufulas , &c. Similemque prorfus huic 
Ji:bemus Jocum in Orator.. c. 68. Oratio , non 
aut fpiritu pronunciantis, aut interduciu li^ 
brarit , fed numero coa^a debet infifiere : ubi 
infijhre fpiritu pronunciantis idcm eft ac dt^ 
fatigatione noftra Cid eft noftri (piritus) in^ 
terpungi; 6c intefduHus Lbrarii non alia res 
tH, quam notA librariorum •'PciTcim*. 



Digitized by 



Google 



LIBER T E RT I US. 271 

gationis BOftras , neque librariorum notls y ied verborum & fententiarum 
xikodo , interpunftas claufulas in orationibus eiTe volueriint : id^ue princeps 
Ifbcrates inftituide fertur , ut inconjditam anti^uorum dicendi confuetudi-i 
neixi, deleftatlonis 9 atque aurlum. caufa ( quemadmodum fcribit difcipulus 
ejus Naucrates ) sumeris adftringeret . Namque harc duo , mulici , qui erant 
quondam lidem poetae , machlnati ad voluptatem funt, v^fum at<jue can- 
tum ; ut & verborum numero , & vocum modo , deleaatione vincerent 
aurium fati^tatem. Hacc igitur duo, vocis dico moderationem , ^verborum 
conclufionem , quoad orationis feveritas pati polHt , a poetica ad eIoc[uen« 
tiam traducenda duxerunt* 

In quo illud eft vel maxlmum, quod verfus in oratlone fi cfficltur con* 
junflione verborum, vitium eft.* & tamen eam conjunAionem , ficuti ver« 
fum , numerofe cadere , & quadrare , & perfici volumus , Ne^ue eft ex 
multis xes una, qu£ magis oratorem ab imperito dicendi ignaro(}ue diftin« 
guat, quam quod ille rudis incondite fundit, quantum poteft, & id, quod 
dicit, ipiritU) non arte^ determinat : orator autem fic illigat iententiam 
verbis, ut eam numero <juodam compleftatur , & adftrifto, & foluto, Nam 
cum vinxit ( a ) modis & forma ; relaxat ( 75 ) & liberat immutatione 
ordinis, ut verba neque alligata fint ^uafi certa ali^ua lege verfus , neque 
ita fbluta, nt vagentur. 

XLY. Quonam igitur modo tantum { t ) /nunus inflftemus , ut arbitre* 
inur nos hanc vim nuraerofe dicendi conftciui pofle .^ Non eft res tam dif« 
ficilis , ^uam necefTaria . Nihil eft enim tam tenerum ^ ne^ue tam flexibi- 
le, neque ^od tam facile lequatur ^ quocumc[ue ducas , quam oratio. £x 
iiac verfus, ex eadem difpares numeri conficiuntur ^ ex hac ha?c etlamfo* 
iuta variis modis, multorum^ue generum oratio « Non enim funt alia fer« 
monis , alia contentionis verba ^ neque ex alio genere ad ufum quotidla- 
num , alio ad fcenam pompamc^ue fumuntur *: fed ea nos cum jacentla fu- 
ilulimus e medio, ficut mollillimam ceram , ad noftrum arbitrium forma- 
mus & fingimus . Itaque tum graves fumus , tum fubtiles ^ tum medium 
quiddam tenemus : fic inftitutam noftram featentiam fequitur orationis ge- 
nus i idque ad omnem rationem, & aurium voluptatem , Sc animorum mo- 
tam, mutatur & vertitur, 

Sed ut in plerifque rebus incredibiliter hoc natura eft ipfa fabricata , fic 
in oratione; ut ea, qux maximam utilitacem in le continerent, eadem ha« 
berent plurimum vel dignitatis, vcl facpe etiam venuftatis. Incolumitatis-ac 
falutis omnium caufa videmus hunc ftatum efle hu)us totius mundi, atque 
naturas , rotundum ut cxlum , terraciue ut media fit , eaque fua vi nutu« 

que 



Ca) Vid. Grut. mMUs , fornut & tei^at, bris, Jiut pcriodis utitur$ & alibi alios pcdes 

C76> Modis 8c forma relaxat ) Sic Man. in principio , & nne fenteoti* collocat . /- 

8c Lamb. Senfus loci erit ; Orator non ean- dem» ^ 

dem dimendonem (ententia!, ncc eofdem pe- (b) Laitlb. numeris infifiemHS. 
des femper repecit : fed nonnunquam mem* 



Digitized by 



Google 



271 DEOR^TORE 

^ue teneatur; (bl ut circumferatur , ut accedat ad brumale fignum , 8c ia« 
de fenfim adfcendat in diverfam partem ; ut luna accefifu & receflfu fuo 
folis lumen accipiat; ut eadem ipatia quinque llellae difpari motu curfuque 
conficiant . Hxc tantam habent vim , ut paulum immutata cohserere noa 
poflinc: tantam pulchritudinem, ut nulla fpecies ne excogitari quidem pof- 
fit ornatior. Referte nunc animum adhominum, vel etiam carterarum ani- 
mantium formam & figuram : nullam partem corporis iine ali^ua ne« 
cefliiate afiiaam , totamque formam quafi p^rfeftam reperietis arte , non 
cafu . 

XLVI. Quid in arboribus , in quibus non truncus , non rami , non folia 
funt denique , nifi ad fuam retinendam confervandamque naturam ? nuf« 
quam tamen ett ulla pars^ , nifi venufta • Linquamus naturam , artefque vi*- 
deamus . Quid tam in navigio neceffarium , quam latera , quam carina , 
quam prora, quam puppis , quam antennse , quam vela, quam mali.'' qux 
tamen hanc habent in fpecie venuftatem , ut noa folum falutis, fed etiam 
voluptatis caufa , inventa efle videantur. Columnx, & templa, & porticus 
fuftinent : tamen habent non plus utilitatis, quam dignitatis. Capitnlii falli- 
gium illud , &. cxterarum sedium , non venuftas , ied neceflitas ipfa fabri-. 
cata eft. Nam cum eflet habita ratio, quemadmodum ex utraque tedi par* 
te aqua delaberetur ; utilitateni templi faftigii dignitas confecuta eft : ut , 
etiam fi in czlo Capitolium ftatueretur , ubi imber eife non poflet, nullam 
fine faftigio dignitatem habicurum fuifle videatur. 

Hoc in omnibus item partibus orationis evenic , ut utilitatem , ac prope 
neceflitatem fuavitas quardam, & lepos confequatur. Claufulas eoim, atque 
inrerpun^la verborum, animae intercluflo, atque. anguftia? ipiritus attulerunt, 
Id inventum ita fuave , ut , fi cui flt infinitus fpiritus datus , tamen euni 
perpetuare verba nolimus • Id enim auribus noftris gratum eft inventum , 
quod hominum lateribus non tolerabile folum, fed etiam facile efle poiset. 

XLVII. Longiflima ett igitur complexio verborum, quae volvi uno /piri- 
tu potefli.. Sed hic naturas modus eft , artis alius . Nam cum flnt numeri 
plures, )ambum, & trocharum frequentem fegregat ab oratore Ariftoteles ^ 
Catule , vefter , qui natura tamen incurrunt ipfi in orationem , fermonem- 
que noftrum : fed funt inflgnes percufliones eorum numerorum , & minuti 
pedes. Quare primum (*) ad heroum nos daayli, & anapaefti, & /pondei 
pedem invitat: in quo impune progredi licet duo duntaxat pedes, aut pau« 
lo plus, ne plane in verfum , aut fimilitudinem verfuum incidamus • Alias 
funt geminas , quibus hi tres heroi pedes in principia continuandorum vcr-i 
borum fatis decore cadunt. 

Probatur autem ab eodem illo maxime pseon j qui efl duplex. Nam aut 
a longa oritur , quam tres breves confequuntur , ut harc verba , dejinite , 

ittCi* 



( ) Ad heroum ) lamb. §luare plurimum fium , d» fpondenm invitat . 
sa heroos nos podis , dMBylum , o» annpA-- 



Digitized by 



Google 



L I B E R T EKT lU S, tyz 

iHCipife f comfrimitc : aut a brevibus deiaceps tribus , extrema produtla , 
acque longa , iicut illa Aint , domuerant , fonipedes . At^ue illi pbiloibpho 
ordiri placet a fuperiore pj^one , pofleriore finire . Eft autem pzon bic po* 
fierior oon fyllabarum numero ^ fed aurium menfura y {a) quod eft acrius 
Ittdicium & certius , pars fere Cretico , ^ui eft ex longa , & brevl ^ iC 
Ipiiga; ttt, 

Quii pctam pr^fidii^ aut cxfcquar? quovc nunc ? 
A quo numero exorfus eft Fannius, Si^ QjRiritcs ^ minas ittius. Hunc ille 
claufuiis aptiorem putat, quas vult longa plerumque fyllaba terminari. 

XLVIIL Neque vero hsc tam acrem curam diligentiamque deliderant ^ 
quam eft illa poetanim: quos neceffitas cogit, dc ipil numeri ac modi, iic 
verba verfu includere , ut nihil iit , ne fpiritii quidem minimo ^ brevius ^ 
aut loAgius , quam necefie eft . Liberior eft oratio , & plane , ut dicitur ^ 
iic & eft vere foluta ; noa ut fiigiat tamen, aut erret, fed nt iine vincu* 
lis fibi ipfa moderetur . Namque ego illud affentior Theophrafto , qui puut 
orationem , <inx quidem iit poliu atque fafta quodammodo , non adftrifte^ 
fed remiiQus numerofam eife oportere . Etenim y iicut ille liiipicatur , ex 
illis modis , quibus hic ulitatus verfus ef&citur , poft anapaeftus , procerioc 
quidam numerus, effloruir : inde ille licentior & divitior fluxit dithyram-» 
bus, cufus membra, & pedes, ut ait idem, funt in omni locupleti oratio« 
ne diifufa • Et , fi numerofum eft id in omuibus ibnis atque vodbns , quod 
habet quafdam impreffiones , 6c quod metiri poflumus intervallis zqualibus : 
stSte genus hoc numerorum, dununodo ne continuum iit, in orationis Iaa« 
de ponetur • Nam ii rudis & indofla putanda eft illa fine intervallis lo* 
quacitas perennis & profluens , quid eft aliud cauiae , cur repuiietur , nifi 
quod {b) hominum aures vocem natura modulantur ipfa.^ ^uod fieri, nifi 
ineft numerus ia voce, non poteft. 

Numerus autem ia cootinuatione nullus eft. Diftinftio tc srqualinm ^ dc 
£rpe variorum intervaliorum percuffio, numerum conficit : quem in caden- 
tibus guttis , quod intervallis diiUnguuntur ^ notare pofiumus ; in amni 
praccfpitante non poifumus • Quod fi continuatio verborum haec (bluu mul« 
to eft aptior atque )ttcundior, fi eft articulis membrii^ue diftinfta^ quam fi 
continuau ac produfU ; membra illa modificata eile debebunt ; qux ii in 
extremo breviora funt , infringitur ille quafi verborum ambitus . Sic enim 
hzs orationis converfiones Gra&ci nominanc . Quare aut paria efle debent 
pofteriora fuperioribus ^ extrema primis ^ aut , ^uod etiam eft melius & )u«> 
cundius ^ longiora. 

XLIX. Atque hsec ^uidem ab iis philofophis ^ ^os tu maxime dtligis ^ 
Catule ^ dida funt : quod ea &piu5 ceftificor » ut au&oribus laudandis ine* 
ptiarum crinien e£Fttgiam . 

Tom. I. Mm Qua» 



Ib) Hommm s^mtO Itwb* bcmiwtm nwm !H^m moditUtMr ifi4M 



\Q\[\ze&^ VorOOQlC 



274 ^^ O R j^ T R E 

Quarum tftnckm , lA^jiiit Catulus / aut quid aiipatacione ifta af{i;rri pot«i| 
*legautius , aut omaino dici fubtilius/ At dnitn veieor , inquit cralius, ne 
hacc aut difficiiiora iftis ad perie^uendum ellie vidcaijtur , auc , «juia ijon 
traduutur ia vuigari ifta dilcipliua , nos ca majora , ac diiiciliora viJcrt 
vclle videamur. Tum Catuius , Erras, in^uit, Crafle , li aut me , aut ho- 
riim quenquam putas a te hxc opera quotiuiana , & per.aga ^iipcitare. 
liU , qusB dicis , dici volumus : ne^ue tam dlci , quaci iiJo dici modo : 
neque tibi hoc pro me folum , led prp his omiiibus fine ulla dubitationc 
refpondeo* 5gp vero , iii<iuit Antopius , inreni tandcm , c[4iem negaram in 
co, quem fcripfi, libello, me invenilfe, eloiuenxem. Scd eo tc nc Iaudan« 
di (juidem caufa interpellavt , ne ^uid de hoc tam exiguo iermojiis tui 
tempore verbo uno meo diminueretur. 

Hmc igitur , Crailus in^uit , ad legem cum exercitatione , tum ftylo ^ 
qui & alla , &: hoc maxime , ornac ac limat , formanda vobis oracio eft : 
Ne^ue tamea hoc tanti labotis eft, c^uaati videtur .* acc fu«t hare rhythoH^ 
corum, acmuficorum acerrima norma dirigcnda « £t cfficiendum eft iilud 
modo vobis'^ nc fluat oracio,.ne vagetur ^ ndr infiftat intcrius , ne ejMJurrac 
longius.- ut membris diftinguacur , ut converfioaes haheac abiolutas. Neq^ue 
iemper utcndum cft perpetuitate , & «luaii converiione verbarum ; fed farpe 
carpenda membris minutioribus oratio cft .- ^uas tfimen ipfa membra funt 
aumeris vincienda. 

Neque vos peoa , aut herous ilie oonturbet . Ipfi oocurrent orationi : 
ipfi , in^uam , fe offerent , & refpoQdebuxtc uon vocatl. Confiietudo medo 
lla Ht fcribendi at^ue dicendi , uc fententise verbis finiantur , eorumqoe 
Verborum }ua£Uo naicacur a procerts numeris ac libcri^ , maxime hcroo^ 
& pa^oae priore, aut Cretico; fed varie diftindeque confidat. Nncatur enim 
maxime fimilitudo in conquiefcendo .- & ., fi primi , &^ poftremi illi pedes 
funt hac ratione fervati^ medii poflant.latere, morfo ne circuitus ipft ver« 
borum fit aut brevior , ^uam aurcs exipedant ; aut longtor , ^uam vires 
at<iue anima patiatur. 

L. Cl4ufulas autem diligentius ctiam fervandas eife arbrtror , ^am iupe« 
rtora, ^uoJ iu his maxime perfeftio , at^oc abfolucio }udicatttr . Nam ver- 
fus a:(^ue. prima^ & media, & extrema pars attendiW; ^m debilitfttur, in 
qu^uiu^ue fic parte titubatus* lu: oratione autem primft pauci cernunt , 
poftrema pleri^e. Qux, «juoniam apparcnt 6c intelliguntur, varianda "Rxnt^ 
ne aut animorum ludiciis repudicntur , aut auriutn facieeare • Duo enim , 
aut tres funt fere extremi iervandi & notandi pedes , (fi moda Aon bre* 
viora;& prdsciia erunt fupcfiora^ quos aiit chorios , toc bcroos , aut al- 
ternos efle oportebk , ( * ) aut in paone ilto pofteriore , quem Arillotelcs 
probat, aut ei pari Cretico. Horum vicilfitudines cfficicnt , ut ne^c ii ia* 

ticn- 



(*) Aut ) JUmU HHt t^^m Mum tcfitrmm , qHm- Arift^$hs frttst , Mi d f^em 



Digitized by 



Google 



t IB EK T E RT lU S. tjK 

tktdvat 9 qai attdietit , fafttdio fimilitudiais ; nec nos id \ quod facieoius \ 
opert dodiu &otre videamur. 

Quod fi Aatipater ille Sklooius, qaem tu probe , Catale, meminifti, fo- 
litos eft verfus hexametros , aliof^ue variis modis atque numeris fuodere 
ex cempore , taatumque bominis iDgeoiofi ac memoris valuit exercitatio ^ 
«t ^ cum fe mente ac volantate con)«ci(fet in verfum , verba fequerentur ; 
quaoto id faciUus in orattooey exercitatione , & confuetudine' adhibita , con« 
icqttemtir? 

Iliud autem ne quis admlretar ^ quonam modo hsc vulgus imperitorum 
in audiendo ttotet; cum in omni genere , tum in hoc ipfo magna qucdam 
eit vis incredibilifque naturae. Omnes enim tacito quodam fenfu , fine uUa 
arte aut ratiooe , qux fint in artibus ac rationibus re£):a ac prava, di|udi« 
cant; idque cum faciunt in pifluris, dc 'm figftis, & tn aliis operibus, ad 
quorum intellfgeotiam anatura minushabent inllrumenti; tunt multo often* 
dunt magts in verborum, numerorum, vocumque judicio; quod ea funt in 
communibus infixa fenfilNiS , neque earum rea^um queotquam fiinditus na- 
tura voluit eife expertem • Itaque non folum verbis arte pofitis moventur 
omnes , verum etiam numeris ac voribus • Quotus enim quifquq eft , qut 
teneat artem nuroerorum ac modorum^^ At in bis fi paulum modo ofien« 
ium ett) ut aut contra£lionebrevius fieret, aut produ&ione longlus , theatra 
tota reclamant . Quid ? hoc non idem fit in vocibus y Bt a multitudine &. 
populo, non modo catervs atque conventus , fed etiam ipfi fibi finguli di« 
fcrepantes eiiciantur? 

LL Afirabile eft, cum plurimum in faciendo interfit inter doftum tc ru« 
dem, quamnon multumdifierat injudicando. Arsenimcuma natura profefta 
fit , nifi naturam moveat ac deleAet , nihil fane egifle yideatur • Hibil eft 
autem tam cognatum mentibas noftfis , quam numeri atque voces ; quibua 
Sc excitamur, dc incendimur , tc Icnimur , & langoefirimus ^ Sc ad hilari* 
catem , Sc ad triftitiam ia?pe deducimur : quorum Uia fiimma vis carmini* 
bus eft aptior , & cantibus : non negleda , ut iliihi videtar , a Numa , rege 
do£liffimo, majoribufque noftris, ut epularum iblemnium fides ac t^x^ Sa^ 
liorumque verfus indicant; maxime autem a Grxcia vetere celebrata. Qut« 
bus utinam , fimiltbufque de rebus diiputari ^ quam de puerilibus his ver^i^ 
borum translationibus , maluifletis/ 

Verum^ ut in verfu vuigus, fi eft i^catim)', vidett fic, fi quid m no- 
ftra oratione claudicat, fentit. Sed poets non igoofeit , nobis coocedit.* ta* 
cite tamen omnes non efse illud , quod diximus , aptum perfedun^ue- cetw 
nunt . Itaque illi veteres , ficut hodie etiam nonnullos videmus , cnm ciiT'* 
cuitum, Sc quafi orbem verborom conficere non pofsent, (oam id quidtol 
nuper vei pofse , vel audere cocpimus ) terna , aut bina , aut nonnulli fin* 
gula etiam verba dicebant .* qui in llla infantia naturali illud , quod aures 
lioaHflum flagitabant , tenebant tamen ; ut & iila efsent paria, qnx dicfr 
rent^ & aequalibus incerfpirationibu^ uterentux • ' 

LII. Expolui fere, ut potui, quae maxime ad ornatum orationis pertine- 
mc axbitrabar • Dixl enim do fingulorum lattde verborum ; dixi 4e contiift» 

Mm a QM^ 



Digitized by 



Google 



275 DEORj^TORE 

aione conim; dlx! de numero atque forma . Scd fi habitum etiam orati#- 
nis, & qualicoloremaliquem requiritis, eft & plena quacdara , fedtamen te- 
re$- & tcnuis, non fine nervis ac yiribus; & ea, quac particeps utriufque 
generls quadam mediocritatc laudatur • His tribus iiguris infiderc quidam 
yenuftatis, non fuco illitus, fed fanguine diffufus debct color . Tum dent. 
flue nobis'hic orator ita conformandus eft & verbis & fententiis , ut que- 
madmodum qui utuntur armis aut pateftra , non folum vitandi , aut fe- 
riendi rationem habendam putant , fed etiam , ut cum venuftate movean- 
tur: fic verbisquidem ad aptam compofitionem & decentiam, fententiis ve- 
ro ad gravitatem orationis ( * ) utatur , ut ii , qui in armorum traaationc 
Tcrfantur . 

Formantur autem & verba & feotentix pene innumerabiles • quod fat» 
icio notum efle vobis: fed inter conformationem verborum & iententiarum 
hoc intereft, quod verborum toUitur , fi verba mutaris ; fententiarum per- 
manet , quibufcumque verbis uti velis • Quod quidem vos etfi facitis , ta- 
men admonendos puto , ne quid effe aliud oratoris putetis , quod quidem 
fit egregium atque mirablle , nifi. in fingulis verbis illa tria tenere , ut 
translatis utamur frequenter, Interdumque fa£lis, raro autem etiam perve- 
tuftis; in perpetua autem oratione ( 77) 9 cum & cooiun&ionis lenitatem , 
& numerorum , quam dixi , rationem tenuerimus , tum quafi luminibu^ 
diftinguenda , & frequentanda omnis oratlo , fententiarum atque verbo- 

rum. 

LIII. Nam & commoratio una in re perraultum movet, & illuftris ex- 
planario , rerumque , quafi gerantur , fub adfpe^ium pene fubjeftio , quz & 
in exponenda re plurimum valet , & ad illuftrandum id , quod exponitur , 
& ad amplificandum , ut iis , qui audient , illud , quod augebimus , quan- 
tum efficere oratio poterit , tantum effe videttur : & huic contraria farpe 
prxciiio eft : dc plus ad intelligendum , quam dixeris , fignificatio : & di- 
flinfte concifa brevitas, & extenuatio: & huic adjunfta illufio , a prarce- 
ptis Csefaris non abhorrens : & a re non ionga digreflio , in qua cum 
fuerit delcftatio, tum reditus ad rem aptus & concinnus effe debebit; pro- 
pofitioque quid fis difturus: & ab eo , quod eft di&um» {e)un£Uo : dc r»- 
ditus ad propofitum , & iteratio : & rationis apta conclufio : tum augen- 
di,iminuendive caufa, veritatis fuperlatio , atque tra)e£lio : & rogatio, at- 
que huic finitima quafi percontatio: expofitioque fcntentix fus: tum illa , 
xnaxime quafi irrepit in hominum mentes, alia dicentis ac fignificantis dif- 
fimulatio, qusc eft periucunda, cum in oratione non contentione, fed fer. 
mone traftatur: deinde dubitatio, tum diftributio, tura correftio vel ante , 
vel poftquam dixeri^ ^ vel cum allquid a te ipfo re)icias : pra^munitio eft 

etiam 



C*) Vtstur ) Quat vocem hinc fequuatar, Quintilitnus , liK ix. cap* i. ttqac ibi nx^f- 

Zjnbions delet olque ad Farmi$»ttiw. %act qux hic acervstim occurrunc « vofcs li- 

(77) hfirPitus autem ^Mtianey Hunc iHUravit CQ^ditus CMfferMMtrms • 
^ ~ $c dff«ae op, 5». $4« 0c f 5« ielcri^ 



Digitized by 



Google 



L 1 B E R T E RT lU S. 277 

etiAm aci id , qiiod aggrediare, & rejeAio in alium : commuoicatio , qus 
eft qoafi cum ii$ ipfis, apud quos dicas, deliberatio : morum ac vitx imi- 
mio , vel in peribnis, vel fine illis, magnum quoddam ornamentum ora- 
tionis y & aptum ad animos conciliandos vel maxime , &pe aueem etiam 
ad commovendos : peribnarum fifta induf^io, vel graviffimum lumen au^ 
gendi: dcfcriptio, crroris induAio , ad hilaricatem impulfio , ante occupa- 
tio: tum duo illa, quas maxime movent, fimititudo, & exemplum : dige- 
ftio, interpellatio , contentio» reticentia, commendatio: vox qusdam libera, 
atque etiam effrenatior , augendi caufa : iracundia , ob}urg.itjo , promifljo ^ 
deprecatio , obfecratio .* declinatio brevis a propofito , non ut fuperior illa 
digreffio : purgatio , conciliatio , Isefio , optatio , atque exercitatio • His fere 
luminfbus iliuftrant orationem (ententias. 

Liy« Orationis autem ipfius, tanquam armorum, eft vel ad ufum com- 
minatio, & quafi petitio, vel ad vcnuftatem ipfa tra&atio. Nam & gemi^ 
natio vcrborum habet interdum vim, leporem alias: &paulum immutatum 
verbum, atque defiexum.* & ejufdem verbi crebra tnm a primo repetitio ^ 
tum in extremum converfio, & in eadem verba impetus, & concurfio, & 
ad)un£lio, & progreffio : & efufilem verbi crebrius pofiti quxdam diftin- 
&fO , 8c revocatio verbi : & illa , qus fimilitcr definunt ^ aut quae ca- 
Jiint fimiliter , aut quas paribus paria referuntur , aut quae funt inter 
Je fimilia . Bft etiam gradatio quaedam , & converfio ^ & verborum 
concinna tranfgreffio , & contrarium , & diflblutum , & declinatio , & 
rcprehenfio , 6c exclamatio , & imminutio , & quod in multis cafi- 
bus ponitur , & quod de fingulis rcbus propofitis du£tum refertur ad fin- 
gula , & ad propofitum fub)e£la ratio y tc item in diftributis fuppofita ra- 
rio , & permiffio ^ A: rurfum alia dubitatio , & improvifum quiddam , & 
dinumeratio^. & alia corre&io ^ & difputatio , & quod continuatum , tc 
interruptum, & imago, & fihi ipfi refponfio, & immutatio, &dis}un3io, 
& ordo, &, relatio, & digreffio , & circumfcriptio . Haec enim funt fere, 
atque honim fimilia, vel pluraetiam effepoflunt, quas &ntentiis orationem, 
jrerborumque conformationibas itluminent« 

LV. Quae quidem te , Crafle , video , inquit Cotta , quod nota efle no* 
bis putes , fine definitionibus , & fine exemplis effudifle . Ego vero , inquit 
Crafius , ne iila quidem , qvac fupra dixi , sova vobis efle arbitrabar , ied 
voluntati veftrum omnium parui . His autem de rebus fxA me ille admo- 
iiuic , ut brevior eflem , qui ipfe }am pra^cipitans , me quoque hsc praccipi- 
tem pene evolvere coegit . Sed tan^n bu)us generis demonftratio eft , £c 
^o£lrina ipfa , Tulgaris : ttfus autem graviffimus y & in hoc toto dicencfi 
iludio difiicillimus. 

Qpamobrem ^ quontam de ornata omni orationis , fi non funt omnes pa- 
xcf^Stx , at certe commonftrati loci .* sittftc y quid aptum fit ^ hoc eft , quid 
xnaxime deceat in oratione , videamus . Quanquam id quidem perfpicuum 
^ft, non omni cauia?, nec auditori , neque perfonac , oeque tempori con- 
■gruere orationis unum genus . Nam & caufie capitis alium quendam ver- 
bxarjum fojium requirunt^ alium rerum priratarum atqaeparvarum: &alm4 

di» 



Digitized by 



Google 



278 D E R AJ R E 

dicendi genus deliberationes ^ aliud Uudationes, aliud )udicla, aliud iermo^ 
nes, aliud confolatio, aJiud objurgatio, aliud difputatio , aliud hiiloria dc- 
fiderat. Refert etiaia , qui audiant, fenatus , an populus, an judiccs : fre- 
quentes , an pauci , an finguii ; & quales ipfi quoiiue oratorcs , qua fint 
jptate , honore , auftoritatc , debct vidcri : tempus pacis , an belli : fcftina- 
tionis, an otii^ Ita^ue hoc loco nihil fane eft , quod praccipi poiTc vidca- 
tur, nifi uc figuram orationis plenioris, & cenuioris, & item illiu^ medio- 
cris , ad id , quod agipius , accommodatam deligamus . OrnJuncntis iifdeoi 
uti fcre licebit, alias contentius , alias fummiffius : omniqui.in rc poffe , 
^uod deceat , facere , artis & natur» eft.* fcire, quid, quando^ue dcceat , 
prudentise . 

LVI. Sed hacc ipfa omnia perinde fiint , ut aguntur . Aftio , inquam ^ 
in dicendo una dominatur. Sine hac fiimmus orator cffe in numero nuUo 
po^eft: mediocris\ hac inftru£lus , fummos fxpe fuperarc Huic primas de- 
dide Demofthenes dicitur, cum rogaretur , quid in dicendo cffet primum } 
huic fecundas , huic certias. Qiio mihi melius etiam illud ab iE/chine di- 
ftum videri iblct , qui cum proptcr ignominiam iudicii ceffiffet Arheni^ , 
& ie Rhodum contuliffet, rogatus a Rhodiis , legiffis &rtur orationem il« 
laip egregiam , quam in Ctefiphontcm contra Demofthenem dixerat : «^ua 
perlefta , petitum eft ab eo poftridie , ut legeret illam ctiam y <ius erat 
contra a Dcmofthene pro Ctefiphonte cdica: quam cum fuavifsima Sc ma« 
xima voce legifret, admirantibus Qnanibus, Quanto, ip^uit , magis admira* 
remini, fi audilTetis ipfum ? Ex quo fatis fignificavit , guantum e^c in 
a£lionc, qui orationem eandem, aliam eff^ putarec, a£lore mu^ato. 

Quid fuic in Graccho , <iuem tu , Cacule , mdius meminifti , quod mc 
puero cancopere ferretur? Quo inf nufer confergm} que vertami Ih Capito^ 
liumnei at fratris fanguine reduniat . An domum? matremne ufmiferam ^ 
lamentammque videam , i^. abje^am ? Qux fic ah tUo zStz cfle coaftabat , 
oculis, voce, gcftu, inimici ut lacrymas tenerc non poflenc • Hxq eo dico 
pluribus, quod genus hoc totum oracorcs, qui-fuat veritaeis ipfius a&orgs^ 
reliqnerunt: imitatores autem veritatis hiftriones occupavcmat . 

LVII. Ac fine dubio in omni re vincit imitationem vcritas ; fed, ca fi 
fatis in a&ionc eifiqeret ipCi per feie, arte profe^lo noa cgercmus: verum 
quia ai^iiai permotio , quie maxime aut dcclaranda aut imitanda eft adio- 
nc , pcrturbaca f^pe ita cft , u^ obfcurctur. , ac penc obruatur , difcutieoda 
fiint ea, quse obfcurant , & ca , qu2s fiinc. emineficia & prompca, fomen- 
da . Omnis enim motus animi fuum quendam a natura habet vukum , & 
foaum , & geftum : totumque corpus homiais , & ejus omnis vulcus , omne& 
que voces, ut nervi in fidibus, ita fonant, ut a motu animi quoque funt 
pulfa^ . Nam voces, ut chordae funt Incencx," qux ad quem({ue ta^um re- 
fpondeanc , acuta , gravis; cita , tarda ; magna, parva: quas tamen intcr 
i)mats eft fuo quae^ue in genere m^ocris . Atque etiam illa funt ab his 
delapfa pJura gencra , leae, afpcrum; contraaum, diffufumj continenti fpi- 
tii^, 5ntcrrm"ffo; fi-aftum, fciffum;.flexo fono attenuatum, inflatum . Nul- 
hsm e& lejum horuna fimiliuAi gcnerum , quod non arte ac moderacio- 



Digitized by 



Google 



L I B E R T E RT lU S. lyp 

M trtftttur ^ Hi fuut adori , ut piitori , cxpofui ad miandum co- 
lores. 

LVIII. Aliud enim vocis gcnus iracundia fibi fumat : acatam, incita* 
tum , crebro incidens ; 

Imbius hoTtatur the frater ^ uf ntees malis tnifcr 
Manderem natos: 
& ea, qux tii dudum, Antooi, protulifli, 
Segrigare aks te anfus} 
Eefuis bec animadt>ertit ? Vincite . » • • 
& Atreus ferc totns. 

Aliud mileratio , ac fflocror : flexibile , plenum , iAterruptum , flebilf 
rocej 

Qne nune tne vertatnt fuod iter incipiam ingredi} 
Domum faternamm} anne ad PalidC jHiasi . 
& illa? 

fater^ p fatria^ o Priami ^hmMs! 
tc «jax iequuntnr , 

Hac cmnUt midi infiammari ^ 
Triam» vi vitam evitari . 
Aliud metus." demiCfum, & hacfitaas, it abjeftum; 

Multi* modis fum circumvcntus ^ morifo^ exilic^ afque ittopiat 
Tum pavor fapientiam mibi omnem exairimaxc expeSorat : 
Alter terribHem minifatur vita cruciatum is* necem: 
f^use nemo efl tam firmo ingenio , iy^ tanta confident a , 
Quin rejugiat timido fanguen* ^ atque exalbefcat metu* 
Alk»d vis ; conteiitQxn , vehemens , imminens ^uadam incitatlone gr4« 
vkatis i 

Iteram Tbsefles Atreum attraSum aivenit: 
lierum jam aggreditur me^ iy* fuietum exfufcitat • 
Major mibi moles , mMjus mifcendum efl malum , 
dui illius acertum cor contundam O* comprimam» 
A^iiud voluptas: effufum, lene, tenerum, hilaratum, ar remfflum; 
Sed mibf eum tetulit coronam ob collocandas nuptias^ 
Tibi ferebat: cum fimulabat fefe alteri dare ^ 
Tw/e^ ad te ludtbunda doSe ^ ir deiicate detulit. 
Aliud moleftia .- fine commi/eratione grave ^uiddam , & uno preflu a6 
looo obdu&um; ' 

Qua tempeftate Varis Helenam innuptis jttnxit nuptiis ^ 
Bgo tum gravida y explctis jam fere ad pariendum menfibus: 
Ver idem tempus Volfdorum Becuba partu pojiremo parit . 
LIX. Omnes autem hos motus fuble^ui debet geftus; fion hic verba ex- 
prtinens, fcenicus, fed univerfam rem & ieotentiam, non demnnftratioiie , 
£6dL figniiicatione deolarans, laterum infiexione hac forti ac virili , non a 
rcen& & hSftrionibus , fed ab armis , aut etiam a palasftra . Manus autem 
ffiinBS arguta, digitis fubfe^ucna verUi noft exprimeHf : brachium proce- 



Digitized by 



Google ^ 



28o D K R jiT a KE 

rius pro)e£him , quafi quoddam telum oraciojiis; fupplofio pedis ia 
cionibus auc incipiendis, auC fiuieadis. 

Sed in ore func omnia • In co autem' ipfo dominatus eft omnis ocalo* 
rum : quo melius noftri illi fenes , <]ut perfonacum , ne Rofcium qaidcm ^ 
magnopere iaudabaoc . Animi eft enim omuis a&io ; & imago aniiui vuU 
tus eft , indices oculi . Nara haec cft una pars corporis , ^uac , quot 
animi mocus funt , coc iigniiicatiooes & communicaciones poflfit cfiicere i 
neque vero eft quifpiam, ^ui, eadem contuens, efficiac . Theophrattus qui* 
dem Taurifcum quendam dixic adorem averfum folitum efife dicere, qui 
in agendo , concuens aliquid , pronunciarec • Quare oculorum eft mago» 
moderacio : nam oris non eft nimium mutanda fpecies , ne auc ad inepcias , 
auc ad pravicacem aliquam deferamur . Oculi funt , quorum cum intentio^ 
ne, tum remiffione, tum con)e^u, tum hilaricace » mccus animorum figai* 
ficemus apce cum genere ipfo orationis. Eft enim a&io quafi feuao corpo* 
ris: quo magis menci congruens eile debec. Oculos aucem nacura nobis, at 
equo & leoni fecas , caudam , aures , ad mocus animorum declarandos de- 
dic. Quare io hac noftra aftione fecundum vocem vultu^ valec . Is autenai 
oculis^ gubernatur. At<}ue in iis omnibus ^ qus /unc a&ionis , ioeft quae-> 
dam vis a natura data . Quare etiam (lac imperici ^ bac vulgus , hac de- 
nique barbari maxime commovencur • Verba enim neminem movent, nifi 
eum,| ^ui eiufdem lioguas fociecace con)un&us eft; iencenciariuc farpe acu« 
ta:, non acucorum hqminum fenfus prxcervolant . A&io, quar prs fe mo<« 
tum aoimi fert, omnes movet : iifdem enim omnium «nimi motibus con» 
citantur ,] & eos iifdem nocis & ia aliis agnofcuut ^ tc vx k ipfi indi- 
canc. 

LX. Ad aftionis aucem ufum acque laudem i^maximam fine dubto par« 
tem vox obtinet: quc primum eft opcanda nobis; deinde, quaecumque erit ^ 
ea tuenda • De quo illud }am nihil ad h0c prsecipiendi genus » quemadmo» 
dum voci ferviatur / equidem magnopere cenfeo ierviendum . Std iiiud videcur 
^bhujus noftri (ermonis of&cio noaabhorrere^quod^utdixipauloante, pluriaus* 
10 rebus quod niaxime eft ucile, id nefcio quo pafto etiam decet maici« 
me. Nam ad vocem in dicendo obcinendam ( 78 ) nihil eft ttCilius ^ ^uam 

cre- 



(78) Nsm md voam ^htimndMm) Corni* 
ptus procul dubio iocus eft : paulo enim ante 
dizem Craflui. fe nolle hic praBceptt darej 
qtumsdm^dum voei ferviMrur , id eft , quo 
modo tw:ir ohtimtMtmr, five melior fiac ufu & 
ezercuacioae • Illud fblum hic notat , quam 
id quod OT^im Htili tfi , etiMm dtctt mM^ 
xtmt. \Jt hoc de voce verum eflc probet , 
dicit nihil crebra mutatione utilius, nihilnon 
intermifia contentione pernicionu^ md vottm 
&c. quid? certe non cttintndMm i de eo ni- 
hx\ hic didurui tm . Jm addic, nibit vs** 



rietate auribus noilris fuavius aptiufque €(&• 
Omnes fcre vet« editiones & nonnuili Mf* 
habenc Mdvotom in dicendo oSttntndMm: un« 
de Lambinus bcne conjfcit Jegendum Md vt* 
€tm in dicondf tuendam • Sic initio hujua 
cap. de voce Crafliu dicic , qM4cnnfnt trit, 
tM tuenda: & in fequenti cap. cum dof^ri- 
nam fuam de voce brevit.^r repetit» fic coa* 
cludicj Hdc vMtittMt ^ bic Ptr omntt fonos. 
vocit cHrfut & fo tuebiayr^ o* ^^^^i ^(frtt 
fnnvitMttm^ Pcarcuu* 



Digitized by 



Google 



LtBER T E RT lU S. ^t 

crebra mutatio : bihil pcrniciofius > quam effufa fioe iatcrmiflione con 
tentio » 

Quid? ad aures aoflras Sc aaioais Aiavitatem^ <{Uid eft viciflltudioe, Sc 
varietace , & commutatione aptius ^ Itaque idem Gracchus ( 79 ) (quod 
potes audire^ CatulC) ex Licioo, cliente tuoy literato homine ^ quem fer- 
Tam fibt tlle faabuit ad manum^ cum eburneola ibtitus eft habere fiftala) 
qui ftaret occulte poft ipfum , cum conclonaretur ^ peritum hominem , qui 
inflaret celeriter eum fonum , quo illum aut remiflum excitaret , aut a 
tontentione revoearet» Audivi mehercule, incjuit Catulus, & Csfe fum ad« 
miratus homrnis cum diligentiam, tum etiam do£lrinam &: fcientiam. Ego 
vef o , inquit Crafifus , ac doleo ^uidem illos viros in cam fraudem in re- 
publica eife delapfos '. quan<^uam ea tela texitur^ Sc ea incitatur in civita- 
te ratio vivendi , ac pofteritati oftenditur , ut eorum civium, quos noftri 
patres non tulerunt, jam iimtles habere cupiamus. Mltte, obfecro , inquit, 
Cra(Ie , Julius , fermonem iftum , &: te ad Gracchi fiftulam refer : cujus 
ego nondum plane rationem intelligo. 

LXI. In omni voce, in^uit Craffus, eft quiddam medium^ fed fuum cui- 
^ue voci . Hinc gradatim adfcendere vocem utile & fuave eft. Nam z 
princlpio clamare , agrefte quiddam eft , & illud idem ad firmandum eft 
vocem falutare • Deinde eft ^uiddam contentionis extremum , quod tamea 
inferius eft, quam acutiiGmus clamor y quo le fiftula progredi non finec ; 
& tamen ab ipfa contentiohe revocabit % £ft item contra quiddam in re* 
xniffione gravi/Iimum , quoque tanquam fonoruni gradibus defcenditur . Hxc 
varietas, Sc hic per omnes fonos vocis curfus , &, fe tuebitur , & a£lioni 
afferec fuavitatem. Sed fiftulatorem domi relin^uetis; ienfum hujus confue- 
tudinis vobifcum ad forum deferetis. 

Edidi quac potui , non ut volui , fed ut me temporis anguftiac coegerunt 
Scitum eft enim, caufam conferre in tempus ^ cum affcrre plura, fi cu- 
pias , non queas • 

Tu vero, inquit Catulus, collegifti omnia , quantum ego poffum }udica« 
re, ita divinitus, ut non a Grsecis didiciffe , fed eos ipfos harc docere pof- 
ie videare. Me quidem iftius ierinonis participem fa£lum effe gaudeo t ac 
vellem , ut meus gener , fodalis tuus ^ Horteufius affuiflet: quem quidem 
ego confido omnibus iftis laudibus^ quas tu oratione complexus es , exctU 
lentem fore. Et Craffus^ Pore dicis^* inquit: ego vero efle jam judico, 8c 
tum judicavi , cum , me confute ( So ) , in fenatu caufam defendic Afri^ 
C£; nuperque etiam magis, cum pro Bithynix rege dixit* Quamobrem re- 
£te vides , Catule : nihii enim ilti adolefcenti ^ neque a natura ^ neque a 
Tcm. 1. N n do- 



C79) Gracchun DeCGracchi fifiulacoil- bCLVIIL qno primum temporc > ut rcfcr 

cionatona vidc Gellium, lib. 1. cap* iu Prtf- TuIIius in Bruto > in foro dixit HortcnUus 

j^fus . idem » 
' C So ) lf# c^fiiU ) Anno fcilicct U. C. 



Digitized by VjOOQlC 



282 DE OKjfrORE LIBER TERTIUS. 

doSitiM deefle fentio . Quo magis eft tibi\ Cotta, & tibi, Sulpici, vigilaa- 
dum ac laborandum • Non enim ille mediocris orator veftrx quad fuccre^ 
fcit artati: fed Sc iogenio peracri, & ftudio flagranti, & doftrina eximia, 
& memoria iingulari • Cui quanquam faveo y tamen illum setati fua: pr^. 
ftare cupio : vobis vero illum tanto minorem (8x) prarcurrere vix hone- 
ftum eft . Sed jam furgamus , inquit , nofque curemus, & aliquando ab 
hac contentione difputationis animos noftros, curam^jue laxemus* 



(8i ) Tsnfp minwem ) Cotra ft Sulpicius anais decem Hortenfio nuiores. ld$mm 



BRU- 



Digitized by 



Google 



iSg 



B R U T:U S 

S I V E D E 

CLARIS ORATORIBUS 

ARGUMSNTUM 

Perfrffi Oramh quam efftrtgit in tihrh de Orafore fpeciem , eam omnes 
0mnium atatum oratores percenfendo , fi qua fofftt invenire , quarit in boc 
de claris Komanis oratoribus tibro r Tofi frafationem , qude de Hortenfii mor- 
te conquerrtur^ is^ ejus fermonis occafionem demonfirat , qui hoc libro com- 
memoratur , initium fit differendi a ^racis ; atque a Solone inde qui in di^ 
eendo vahierunt ^ breviter commemorantur , cap. 7. rj. Deinde producuntur , 
habita remporum ratione ^ Komaniy a L.Bruto ufque ad Ciccronemy aique id 
magna cum venufiate , multis Qum jocis ^ tum etiam digrejjionibus admifiis 
Jfucundis y ut funt de ttrbanitatis fono , cap. 45. de popuh reBe de oratore ;«- 
dicantc , cap. 4tf. de Attico dicendi genere , cap. 82. E r n e s t u s . 

Efi ea pUrifque nfitata Jtnterpretibus ratio , ut de quoque bomine , quoties 
ejur nomen occurrerit , toties quatumque vet alieno babent labore congefta , 
w/ fuo , rngerant leSoribus atque rnculcent . Itlam ego profufam intemperan- 
temque copiam etfi nunquam probavi: tamen , ut facilius eft intettigere quid 
infit in ea re vitii^ quam perfnadcre multisy vitiofum id effe quod fibi com^ 
modare fentiunt: boc ftiblevandi laboris remedio carere banc editionem nolui ^ 
quam effe cupio omnibus inftruSliffimam. Tantumbanepetoveniam^ ttt ne plus 
femei neceffe mibi fit ejufmodi fingulares bifiorias defcribere . Quin etiam 
ut denique fint certi fines ^ de Gracis non agam , fed tantum de Romanis. 
Cum ergo in librum de ctarir Oraioribus , fic quafi in equum Trojanum , uti 
Sebaftianus htquit Corradus , omnes propemodum inclufa fint perfonne Cicero* 
nianee ; cumque in fingutarum comparanda notitia nemo bujus ipfius Corradl 
diligentiam aut vicerit baitenus , aut aquarity eum bic adbibebo potijftmum ; 
fic tamen ut fupptememi quidpiam atiunde fi quando fuerit opus ,. petere non 

Nn 2. fi- 



Digitized by 



Google 



284 DECL^RIS 

pigeat . Fide$ fatif ampU hac forq exffrpta hifiorica , nibil ut fpatii criticis 
relinquant^ vef oratoriis: neque horum generum ulla^ fi verum fatemur^ bic 
Brutus admodum defiderat. Oliyetu$, 

UM e Ciljcia decedens Rhodum veni/scm , 6c eo mihi 

de QiHortenfii morte eftet allatum, opinione omnium 

majorem animo ccpi dolorem, Nam & amico amifto, 

cum confuetudine jucunda y tum multorum officiorum 

conjunaione me pri^atum videham , & interitu- talis 

auguris dignitatem noftri collegii diminutam dolebamr 

qua in cogitatione , & cooptatum me ab eo in colle- 

gium recordabar, ia ^uo juratus judicium dignitatis meae fecerat,^ & inau- 

guratum ab eodem; ex quo, augurum inftitutis , in parentis eum loco co- 

lere debebam . Augebat etiam moleftiam , quod magna. fapientium civium , 

bonorumque penuria y vir egregius , conjun^iffimufque mecum confilioruoi 

omnium focietate , alieniffimo reipublicaj temfore extin<9:us, & auaoritatis ^ 

& prudentia^ fuce trifte nobis defiderium reliquerat; dolebamque, quod non ,. 

ut plcrique putabant , adverfarium , aut obtreftatorem laudum mearum ^ 

fed focium potius , & confortem gloriofi laboris amiferam . Etcnim , fi ia 

leviorum artium ftudio mcmorix proditum eft , poeta& nobiles. poetarum x* 

qualium raorte doluifse ; quo tandem animo e)us interitum ferre debui ^ 

cum quo certare erat gloriofius , quam omnino ad/erfarium uon baberc ?• 

cum praefertim non modo nunquam fit aut illius a me curfus. impeditui ^ 

aut ab illo meus , fed contra femper altec ab altcro adjutus & communi- 

cando & monendo , & favcndo. Sed , quoniam perpetua quadam felicitate 

ufus ille, ceffit e vita,. fuo magis, ^uam fuorum civium tempore; & tunx 

occidit, cum lugere facilius rempublicam pofset,. fi viveret , quam juvare;, 

vixitque tam diu , quam licuit in civitate bene beateque yivere; noftro in- 

commodo detrimentoque , fi eft ita neccfse , doleamus : ill/us vero mortis 

opportunitatem. benevolentia potius quam mifericordia proiequamur , ut , 

quotiefcumque dc clariffimo &. bcatiffimo viro cogitemus , illum potius , 

quam nofmetipfos , diligcre videamur .. Nam , fi. id dolemus, quod ea jajmL 

frui nobis non licet; noftrum eft id malum; quod modice feramus ^ ne itl 

non ad amicitiam , fed ad domefticam utilitatem rcferre videamur . Sin ^ 

tanquam illi ipfi acerbltatis aliquid acciderit , angimur \ fummam ejus Mi^ 

citatem non fatis grata animo interpretamur.. 

II. Etenim fi viverec Q. Hortenfius , cstera fortafse defideraret una cum 
reliquis bonis & fortibus civibus: hunc autem & praetcr cactcros, aut cumt 
paucis fuftineret dolorem. , cum forum populi Romani , quod fuifset quafi 
theatrum illius ingenii , voce erudita , & Romanis , Grarcifque auribus di- 
gna, ipoliatum atque orbatum videret. Equidem angor animo , non confi- 
iii, non iugenii, non au£loritatis armis egere rempublicam, quae didiceram 
traftare, quibufque me afsuefeceram , quaeque erant propria cum prseftantis 
in repuWica viri , tum bene morata? & bcne conftitutae civitatis . Quod fi 
fult in republica tempus ullum , cum extorquere arma pofset e manibus 

* ira- 



Digitized by 



Google 



R ^T O R I BV S. 285 

irarorum d vlam ^ boAi civis au&otitas & oratio ; tum profeftO' fuit ^ cum 
patrocioiBm pacis excluflim cft aat crrorc hominum , aut timore • Ita no- 
bifinetipfis accidit, ut, ^uanquam efTent multo magis alia lugenda ^ tamen 
hoc doleremus , quod , c[uo tempore astas noftra perfuncU rebus ampliflimis 
tanquam in portum confugere deberet ; non inertiae , nec[ae defidias , fed 
otii moderati atque honefti : cumque ipfli oratio jam noftra canefceret , ha* 
beretqiie foam quandam matuntatem) & quail feneftutem ; . tum arma funt 
ea fumpta , quibus illi ipii , qui didicerant eis uti gloriofe^ quemadmodum 
falutariter uterentur , noxi reperiebant . Itaque ii mihi videntur fortunate 
beateque vixifle , cum in carteris civitatibus , tum maxime iu noftra , oui* 
bus cumy au£loritate ^ rerum<][uc geftarum gloria^ tum etiam fapientia: laude 
perfrui hcuit • Quorum memoria Sc recordatio in maximis npftris gravifli* 
mi/quecuris lucunda fane fiiit ^ cum in eam nuper ex fermone ^uodam 
incidilTemus • 

III. Nam cum inambularem in xyfto ^ & eflem otiofus domi , M.^ ad 
me Brutus , ut coafuevcrat , cum T. Pomponio venerat , homines cum in« 
ter ie con}on£li ,. tum mihi ita cari , itaque )ucundi y ut eorum ad/pe&u^ 
omnis^ quas me angebat de repubhca , cura confederit.. Quos poftquam fa- 
lutavi y Quid vos , mquam , Brute & Attice , nuilc ? quid tandem novi ^ 
Nihil fane, inquit Brutus , ^uod quidem aut ta audire velis , aut ego pro 
certo dicere audeam. 

Tum Atticus , Eo , inquit ^ ad te anfmo venimuy ^ ut de republica eflct 
fiientium , & aliquid audiremus potius Cx te , quam te afSceremus ulla 
moleiUa ♦ Vos vero ^ inquam ^ Attice y & praclentem me cpra levttis , & 
abfenti magna fbtatia dediftis .* nam veftris primum literis recreatus , me 
ad prJftina ftudia revocavi. Tum iile^ Legi> inquit , perlubenter epiftolam^ 
quam ad te Brutus miiit ex Afia , ^ua mihl viftis eft & monere te pru- 
denter & confolart amictflime • ReAe y inquam y eft vifus . Nam me iftfs 
fcito Iiteris, ex diuturua perturbatione totius valetudinis tan<juattt ad adfpi* 
ciendam lucem efle revocatum . At^ue ut poft Cannenfem illam calamita* 
tem primum Marcel^i ad Nolam pradio, populus fe Romanus erexit , po- 
fteaque profperac^ rcs deinceps multac conlecutx funt: fic poft rerum noftra» 
rum tc communium jraviflimos caftis , nihil ante epiftolam Bruti mihi 
accidit , quod vellem , aut quoJi aliqua cx parte follicitudines allevaret 
meas^. 

Tum Brutus , Volui id quidem efficere certe , & capio magnum fru* 
fium , fi quidem , quod volut , tanta in re conlecutus fum.. Sed icire cu- 
pio , qvix -te Attici literae delcftaverint . Iftac vera , inquam , Brute , non 
moda deleaationem mlhl , ftd etiam , ut fpero , falutem attulerunt. Salu^ 
tem ? inquit ille . Quodnam tandem genus iftuc tam praeclarum literarum 
fuit.? An mihi potuit , inquam, efle aut gratior ullafalutatio, aut ad hoc 
tempus aptior , q^uam illius libri , quo me hic affatus , quafi jacentem cxci- 
tavit? Tumille, Nempe cum dicis, inquit, quo ifle omnem rerum memo- 
riaih breviter, &, ut mihi quidem vifum cft, pcrdiligenter complexus eft/ 
Iftum ipfum, inquam , Brute, dico librum mihi.faluti fuifle. 

IV. Tum 



Digitized by 



Google 



2i6 D E C L \A R I S 

IV. Tum Atticus » Optatiffimum mihi ^uidem eft quod dicis : fed qtnl 
tandem babuit liber.ifte, quod tibi aut novum , aut taRto ufui poflet efle.^ 
Ille vero & nora , inquam , mihi quidem multa , & eam utilitatem , ^uam 
re^uirebam ^ ut , explicatis ordinibus temporum ^ uno in confpe&a omnia 
vidercm; guae cum ftudio/e traAare coepiflem , ipfa mihi traftatio literarum 
falutaris fuit , admonuitque , PompooJ 7 ut a te ipib Aimerem aliquid ad 
me^ reficicndum, teque remunerandum, fi Aon pari, at grato tamen muoe- 
fe • quanquam illud Hefiodium laudatur a doftis , quod eadem raenfura 
reddere lubet , qua acceperis, aut euam cumulatiore , fi poflis. Ego autem 
voluntatem tibi profe^lo emetiar : fed rem ipfam nondum pofle videor ; id- 
que ut ignofcas , a le peto . Nec enim ex novis ( ut agricolx lolent ) . fru« 
£libus eft, unde tibi reddam quod accepi : fic omnis foetus repreflus ^ exu* 
fi^fque fiti flos veceris ubertatis exaruit: nec ex conditis, qui iacent in te« 
nebris, & ad quos omnis aditus, qui pene folis patuit, obftruftus eft. S^ 
femu« igitur aKquid tanquam in mcuko & dereli&o folo ;. quod ita dili» 
genter colemus , ut impendiis etiam augere poflimus largitatem tui muoef* 
fis :• modo idem nofter animus eflicere pofSt , quod ager , qui cum muitos 
annos quievit, uberiores efferre fruges iblet. 

Tum ille , Ego vero & exfpe&abo ea y quse poHiceris » aeque exigam^ 
nifi tuo como^odo ; ic erunt mihi pecgrata., fi foLveris. Mihi quoque » ini- 
quit Brutus , & exfpeaanda funt ea , qux Attico polliceris , etfi fortafle 
ego a te hu}us voluntarius procurator pmm , quod ipfe , cui debes ,. fe 
bicommodo exa£l;urum- negat .. 

X. Ae verO, inquam, tibi ego,^ Bxate , non. £>li^am, nifi prius a* te ca«>^ 
vero, amplius eo nomine neminem, cuius petitio fic , periturum. Non m&> 
hercule,. inquit, tibi repromittere ifltud quidem aufusfim. Nam hunc, qui 
Aegat , video flagitatorem y non illum quidem tibi moleftum , fed afliduum 
feamen & acrem fore . Tum Pomponius ,. Ega vero ,. inqait ^ Brutum. nihil 
m^ntiri puto • Yideor enim )am te aufurus efse appellare :. qupniam longo 
imtervallo modo primum animadverti paulo te hilariorem. Itaque,, quoniam 
kic , quod mihi deberetur » fe exafturum profefsus. eft ; quod buic debes ^ 
cgo a te peto. 

Quidnam id / inquam. • Ut fcribas ,. inquit , altquid .. Jampridem enim 
coBticuerunt tuas literae • Nant ut ilio& de ispublica libro^ edidifti , nihil a 
le fane pofiea accepimus : eifque nofmetipfi ad veterum annalium memo-* 
f ianL comprehendendam in^ulfi atque incenfl fumus.. Sed illa cum poteris ;, 
acque ut poffis rogo. 

Nunc vero , inquit , ii es. animo vacuo , expone nobis quod qua?rimus« 
Quidnam efi id ? inquam . Quod miiu nuper in Tufculano inchoafti de. ora- 
toribusv quando efse coepifsent , qpi etiam ,. & quales fuiisent. Quem eg<^ 
iermonem cum ad Bmtum tuum, vcl noftrum potius , detulifsem, magno- 
pere hic audire ic velie dixit . Itaque hunc elegimus diem ,. cum te fcire- 
mus efse vacuum. Quarey.fi tibi eft commodum, ede illa , qus cocperas^ 
& Bruto , & mihi. 

£go vero ,. inquam ,. fi potuero ,. faciam voUs. fatis.. Poteris , inquit : re- 

laxA. 



Digitized by 



Google 



ORoiTOR IBVS. 287 

IsucA modo paululum animum , aut fane , ( fi potes ) libera • Nempe igitur 
hiflc tupi, Pompooi, du£i;us eft fermo , quod erat a me mentio fafta, cau*^ 
iam Dejotarl^ fideliffimi atque optimi regis ^ ornatifllme & cofnofilfime a; 
Bruto me audifse defenfam. 

TI. Scio, in^uit, ab ifto initio tradum efse fermonem , teque Bruti do« 
lentem vicem , quafi deflerifse }udiciQrum vaftitatem , & fori • Feci , in« 
quam, iftuc quidem, & fxpe facio. Nam milii, Brute, ia te intuenti cre* 
bro in mentem venit vereri , ecquodnam curriculum ali(|uando fit iiabitunt: 
tua & natura admirabilis , 8c exquifita doftrina , & fingularis induftria « 
Cum enim in maximis caufis verfatus efses, &, cum tibi xtas noftra jam 
cederet, fafceique fubmitteret, fubito in civitate cum alia ceciderunt ; tum- 
etiam ea ipfa, de qua difputare ordimur , elo(|uentia obmututt. 

Tum ille , Caeterarum rerum caufa , inquit , ifiuc & doleo , & dolen* 
dum puto: dicendi autem me non tam fruftus, & gloria , quam ftudiun^ 
ipfum, exercitatioque dele£lat : quod mihi nulla res eripiet , te prsfertim 
tam ftudioib. Etenim dicere beoe nemo poteft y nifi qui prudenter intelli^ 
git-. Quare qui eloquentix verae dat ' operam , dat prudentis , qua ne ma^ 
ximis quidem ia bellis a?quo animo carere quifquam poceft. 
' Pracclarc, inquam, Brute , dicis , eoque magis ifta dicendi laudedele- 
ftof , quod cactera, qu» funt quondam habita in civitate pulcherrima , ne* 
mo cft tam humilis, qui fe non aut poffe adipifci , aut adeptum putet r 
cloquentem nemlnem video faftum effe viftoria . Sed quo facilius fermo 
expljcetur, fedentes, fi videtur , agamus . Cum idem placuiffec illis , tum 
iA pratitlo propcer Platonis ftatuam confedimus. 

Hic ego, Laudare igitur eloquentiam, & quanta vis fit ejus, exprome-p 
re , quantamque iis , qui fint eam confccuti , dignitatem aff.rat , neque pro-^ 
pofitum nobis eft boc loco, neque neceffarium . Hoc vero fine ulla dubif 
tatione confirmaverim , five illa arte pariatur aliqua, five exercitatione qua* 
datn, five natura; rem uuam effe omnium difficillimam . Quibus enim ex 
quiuque rebus conftare dicitur , earum unaquaeque eft ars ipfa magua per 
fclh . Quare quinque artium concurfus jnaximarum quantam vim , quan- 
tamque difficultatem habeat , exiftimari poteft . ^ ... 

VII. Tertis eft Graecia , qua: cum eloquentiac ftudio fit incenfa , jamdiu- 
que cxcellat in ea, prarftctque cacteris, tamen omnes artes vetuftiores ha. 
bec, & multo ante non inventas folum , fed ctiam perfi^aas , quam hacc 
eft a Grarcis elaborata dicendi vis atque copia. In quam cum intueor, ma- 
xime mihi occurrunt , Attice , & quafi lucent Athenx tuac : qua in urbe 
primum fe orator extulit, primumque etiam. monumentis & literis oratio 
cft coepta mandari. Tamen ante Periclem, cujus fcripta quacdam feruntur, 
& Thucydidem, qui non nafcentibus Athenis , fed jam adultis fueruut , 
litera nulla eft, quse quidem ornatum aliquem habeat , & oratoris effe vi- 
dcatur. Q.uanquam opinio eft & eum , qui muliis annis ante hos fuerit » 
Pififtratum, & paulo feniorem etiam Solonem , pofteaque Clifthcnem mul- 
tum. ut temporibus iUis , valuiffe dicendo . Poft hanc artatem aliquot an. 
Bis, ut ex Atticis monumentls poteft perfpici , Themiftocks fuit ; quem 
' con« 



Digitized by 



Google 



ig8 DECL^RIS 

eonftat cum prudentia, tum etiam eloquentia prjjftltiffe : poft Pericles ^ quf 
cura floreret omni genere virtutis, hac tamen fuit laude clariflimus . Cleo- 
nem etiam temporibus illis, torbulentum illum quidem civem , fed tamen- 
cloquentem conftat fuiffe. Huic actati fuppares Alcibiades , Cricias , Thera- 
menes: quibus temporibus quod dicendi genus viguerit, ex Thucydidis fcri- 
ptis, qui ipfe tum fuit intclligi maxime poteft. Grandes erant verbis, cre* 
bri iententiis, compreffione rerum breves, & ob eam ipfam caulam inter-i, 
dum fubobfcuri. 

VIII. Sed ut intelleftum eft , quantam vim haberet accurata , & fada 
quodam modo oratio,- .tum etiam magiftri diceadi mulri lubito exftiterunt.' 
tum Leoruinus Gorgias , Thrafymachus Chalcedonius , Protagoras Abderi- 
tes , Prodicus Ceus , Pippi?s. Eleus in honore magno fuit ; aliique multi 
temporibus icifdem docere fe profitcbantur , arrc^antibus fane verbis, quem* 
admodum caufa inferior ( ita enim loquebantur ) dicendo fieri fuperior pof- 
ftt. lis oppofuit ftlc Socrates , qui fubtilitate quadam difputandi refellere 
eorum inftituta (a) folebat verbis • Hujus ex uberrimis lermonibus exfti-*' 
terunt dodiffimi viri : primumque turii philofophia , non illa de natura , 
qux fuerat antiquior, fed ha?c, in qua de bonis rebus & thalis, deque hq^ 
minum vita ic moribus difputatur, inventa dicitur, Quod quoniam genus 
ab hoc , quod propofuimus, ahhorret , philoibphos aliud in tempus re)icia* 
mus : ad oratores , a quibus digreffi fumus , revertamur • 

Exftitit igitur jam lenibus illis,* quos paulo ante diximus, I/ocrates, cu- 
}us domus cunftac Grsecias , quali ludus quidam patuit , atque officioa di-- 
cendi , magnus orator , & perfeclus magiller , quanquam foreaii luce ca- 
ruit , intraque parietes aluit eam gloriam , quam nemo quidem meo judi- 
cio (b) eft poftea confecutus. Is & ipfe fcripfit multa prarclare., Sc do- 
cuit alios : & cum caetera melius , quam fuperiores , tum primus intelle- 
xit ^ etiam in ibluta oratione , dum verfum effugeres , raodum tanien Sc 
uumerum quendam oportere lervari. Ante hunc enim verborum quafi ,ftru- 
ftura , & qusdam ad numerum conclufio , nulla erat ; aut , fi quando 
erat, non apparebat eam dedita opera effe quapfitam; qux ferfitan laus fit; 
verumtamen natura (*) magis tum, cafbque nonnunquam , quam aut nt^ 
tione aliqua aut obfervatione fiebat. Ipfa enim natura circumlcfiptione qua- 
dam verborum comprehendit , concluditque ftntentiam: quae cu m aptis con- 
ftrifla verbis eft , cadit etiam plerumque numerofe . Nam & aure» ipiae 
quid plenum, quid inane fit, judicant, & fpiritu, quafi neceffitate aliqua, 
verborum comprehenfio tcrminatur : in quo non naodo defici , fed etiam la- 
borare turpe eft. 

IX. Tum fuit Lyfias , ipfe quidem in caufis forenfibus non verfatus , 
&d egregie fubtilis fcriptor atque elegans : quem jam propc audeas orato- 

rem 



CO Sclchan Via. folebat vir is , cuiui. (*) Magis tum > Tidi. Man. mugis , /vr/i 

(b) Zfi fofiM) Gnit. efi poeti^. cafn ho^nunquam. 



Digitized by 



Google 



OR^TORJBUS. tSp 

fCfll iperftftuip dicere . Nam plane quidem perieftum ^ & cui nihil admo^ 
dum delit ^ Demofthenem facile dixeris . Nihil acute iiweniri potuit in eis 
cauiis» ^uas icripfit, nihil (ut ita dicam) fubdole, nihil verfute , ^uod il« 
Je noA viderit; nihii fubtiliter dici^ nihil prefle, ziihil enucleate, ^uo fieri 
poflit ^Ji^uid limatius : nihil contra graode, nihil incitatum , nihil orna- 
tum vcl verhorum gravitaie^ vel fentenciarum ^ ^uo ^uid^uam effet elatius. 

Huic Hyperides proximus^ & ^fchines fuit^ Sc Lycurgus , & Dinar- 
chus , & is» cu)us nulla txftant icripta , Demades, alii^ue plures « Hzc 
enim xw e&dit hanc copiam; &, ut opinio mea fert, iuccus ille & fan^ 
guis incorruptus uf^ue ad hanc «tatem >oratorum fuit , ia ^ua naturalis 
loeflJet, non fucatus nttor^ 

Phalereus enim iucceffit eis fenibus adolefcens, eruditlilimus ille quidea 
horum omnfum, ied non tam armis inftitutus, ^uam palarftra* Ita^ue de* 
Je£]babat magis Athenienfes, auam inflammabat* Proceflerat enim in folem 
£c pulverem^ non ut e militari tabernaculo, fed ut e Theophrafti, doftii^ 
limi hominis , umbraculis • Hic primus inflexit orationcm , & eam mol- 
lem^ teneramque reddidit: dc iuavis^ ficut fuit, videri maluit, guam gra- 
▼15 y fed fuavitate ea , qua perfunderet animos , non ^ua perfrin|;eret ; & 
tantum ut memoriam^concinnitatis fuas , non ( ^uemadmodom de Pericle 
fcripfit Eupolis ; cum deleftatione aculeos ^iam xelin^ueret in animis eo- 
jum 9 a quibus eflet auctitnSii 

X. Yidefne igitur^ ut in ea Ipfa urbe , 1n qua 9c cata 3c alta fit elo* 
quentia^ quam ea iero prodserit iii iucem? fiquidem ante Solonis a^tatem , 
& Pififtratj^ de nullo, nt riiierto, memorix proditum eft« At hi quidem , 
ut populi Romani aetas eft ^ ienes : ut Athenienfium iepula numerantur ^ 
adoleicentea debent videri« Nam etfi Servio Tullio regnante viguerunt, ta^ 
xnen naulto diutius Atheo» )am «rant , quam eA Koma ad Jiodieraum^ 
diem: Mc tanaen jdubito, quin habuerit vim magnam iemper oratio « Ne- 
que enim lam Troieis temporibus tantum laudis in dicendo Ulyfli tribuiCi 
iet HQmerus> & Neftori , ( quorum alierum vim habere vdnit , alterum 
fuavitatem ) nifi jam tum «tfet honos aloquentiae j neque ipie poeta hic 
tam i<km cu^natus in ^cendo , ac plane orator fuiiTet : cu}us ^fi inccrt^ 
iunt teh^yora, tanaen annis multis fuit ante S.omuIum: fiquidemnon infra 
fqperiofem Xycurgum fuit , a quo eft diiciplina Lacedacmoniorum adftri^ 
legibu^^ 

Sed fludium e)us generis ma)orquo vis agnofcitur !n Pififtrato« t)enque 
Kunc proximo ieculo Themiftocles infecutus eft; ut apud nos, perami^uus; ' 
ut apud Atheaienies ^ non ita fane vetus • Fuit enim regnaate jam Grs« 
cia , noftra autem civitate non ita pridem domihatu regio Jiberata , Nam 
bellum y olftorum iUud graviflimum , cui Coriplanus exul ioterfuit , eodeni 
fere tempore, quo Feriarum bellum , fuit , fimilifque fbrtuua clarorum vi« 
ronim: fiquidem uterque, cum cjvis egregius fuiflet, populi ingrati pulfus 
in'3uria , fe ad hoftfis contolit , conatumque iracundi^pi fum morte fedavit y 
Jlam etfi alter eft apud te, Atticc, de CoriolanOy ooncede tamen, uthuig 
geoQfi mortis potius aflsntiai;» 

T^. l. O o TLU 



Digitized by 



Google 



i^ DECLjfRIS 

XI. Ai illc ridcns, Tuo vero , loquit , arbitraiu.- qtioniam qufdcm eos^r 
cefium eft rhetoribus ementiri in hiftoriis, ut aliquid dicere poffiat argucius.. 
Ut enim tu nunc de Coriolano, fic Ciitarchus , Hc Stratocles dc Tliemib 
ftocle finxit. Nam, quem Thiicydides, qui & Athenienfis erat, & fiimm» 
loco natus, fummufque vir , & paulo aetate pofterior , tantum mortuum 
fcripfit , & in Attica clam humatum ; addidit , fixiffe fufpcionem veneno fibi 
confciviffe mortem: hunc ifti a)unt y cum taurum immoiaviffet , excepifle 
fanguinem patera, & eo poto , mortuum concidiffe . Hanc enim mortem 
rhetorice, & tragic^ ornare potuerunt : illa mors vulgaris nullam prsfbe* 
bat materiem ad ornatum . Quare ,. quoniam tibi ita quadrat , omnia fuiffe 
In Themiftocle paria & Coriolano , pateram quoque a me fumas licet : 
praebebo etiam hoftiam , ut Coriolanus fit plane alter Themiftocles. 

Sit fane, inquam,. ut lubet , de ifto : & ego cautius pofthac faiftoriam 
attingam , te audiente : quem rerum Rbmanarum auftorem kudare poffum 
religiofiffimum . Sed tum fere Pericles, Xantippi fiHus, dc quo ante dixi , 
primus adhibuit doftrinam ; qux quanquam tum nulla erat dicendi , tamen 
ab Anaxagora phyfico eruditus , exercitationem mentis a recondttis abftriF- 
fifque rebus ad caufas forenfes popularefque facile traduxerat * Hujus faa^ 
vitate maxime failaratas funt Athen» ^ huyas ubertatem & copiam admira>- 
tse, ejufdem vim dicendi terroremque timuerunt. 

XIL Haec igitur artas prima Atfaenis oratorem prope perfeftum tulit • 
Nec enim in conftituentibus rempublicam , nec in bella gerentibus , nec ia 
impeditis ac regum dominatione devinftis , nafci cupiditas dic^endi folet . 
Pacis eft comes, otiique focia , & )am bene conftitutac civicatis quafi alu* 
mna quaedam, eloquentia. Itaque ait Ariftoteles, cum fublatis in Sieilia t^- 
ranniSy res privatas longo iotervallo judiciis repeterentur , tum primum^ 
quod effet acuta illa gens & controverfa natura ^ artem & praecepta Sicu-* 
los, Coracem & Tifiam, confcripfifie . Nam antea neminem folitum via ^ 
nec arte, ied accurate tamen ^ & de fcripto plerc^que dicere r icriptafc[ue. 
fuiffe, & paratas a Protagora rerum illuftrium difputationes , qux nunc 
communes appellantur loci . Quod idem feciffe Gorgiam , cum fingularum 
rerum laudes, vituperati^nefque conlcripfiffet : quod judicaret hoc oratoris 
cffe maxime proprium , rem augere poffe laudando , vituperandoqoe rurfus 
affligere* Huic Antiphontem Rhamnufium fimilia ^uardam habuiffe conicri- 
pxa, quo nsminem unquam Qielius ullam oraviffe capitis caufam , cum /9 
jpfe defenderet , fe audiente , locuples auffor fcripfit Thucydides . Nam 
Lyfiam primo profiteri folitum artem effe dicendi: deinde, quod Theodorus 
effet in arte fubtilior , in crationibus autem ie>unior , orationes eum fcribere 
al.iis coepiffe, artem removiffe. Similiter Ifbcratem primo artem dicendi efle 
Begaviffe, fcribere autem aliis folitum orationes , qtfrbus in }udiciis uteren* 
tur : fed , cum ex eo ( quia quafi committeret <:ontra legem , quo quis jiN 
dicio circumv^niretur ) ixpc ipfe in jucficium vocaretur; orationes aiiis de* 
ftitiffe fcribere, totumque ft ad artes componeodas tranftuliffe* 

XIII, £t Grarciar quidem pratorum partus , atque fontes yidts , ad no- 
ilrum annalium xMOMm^ vetece^i ad ipfoiui&t ^^ iccciptes » Nam ante^ 

^iraok 



Digitized by 



Google 



R j9 T O R I B U S. 291 

^aam dele£Uta eft Atbenienrium civitas hac laude dicendi , malta jam me- 
jnorabilia & in dometticis Sc ia bellicis rebus efiecerat ^ Hoc autem ftu- 
dium noa erat commune Gtxcixy fed frx